ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسى مەن ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولىن كورسەتكەن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا ەلدىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋدىڭ مەجەلەرى كورسەتىلگەن بولاتىن. ۇلت جوسپارىنا جۇگىنسەك, تۇرمىسقا قاجەتتى تازا اۋىز سۋ, كوگىلدىر وتىن, تۇراقتى ەلەكتر ەنەرگياسى حالىققا قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس. بۇل ماقساتتا سۋدىڭ ساپاسى بارلىق بەلگىلەنگەن سانيتارلىق نورمالارعا جاۋاپ بەرۋى قاجەت ەكەندىگى, سونىمەن قاتار جەراستى سۋلارىنىڭ الەۋەتىن كەڭىنەن پايدالانۋ, سۋمەن قامتۋدىڭ جاڭا جەلىلەرىن سالۋ كەزىندە جۇيەلىلىك قاعيداتىن قولدانۋ كەرەكتىگى ايتىلىپ, «2020 جىلى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتۋعا قول جەتكىزۋ قالالاردا 100 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس. ال اۋىلدىق جەرلەردە بۇل كورسەتكىش 2 ەسەگە ارتىپ, 80 پايىزعا جەتۋى كەرەك», دەلىنگەن ەدى. الايدا, ماقتارال اۋدانى قۇربان اتا اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ شاعىمىنا زەر سالساق, ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس اتقارىلاتىن مىندەتتەمەلەردىڭ جەرگىلىكتى جەردە ساپاسىز ورىندالىپ جاتقانىن اڭعارامىز. وكىنىشتىسى, بۇل كەلەڭسىزدىك اۋدانداعى سايلاۋشىلار قولداپ داۋىس بەرگەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى شەرالى قانىبەكوۆ باسقاراتىن «ماقتارال-سەرۆيس» كاسىپورنىنداعى جاۋاپسىزدىقتىڭ سالدارىنان ورىن الىپ وتىر. ارىزشاعىمنىڭ ازايۋىنا سوڭعى جىلدارى جاڭا فورماتتا جۇمىس ىستەپ جاتقان جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ وڭىردە كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ ماقساتىنداعى «اشىق اكىمدىك» قىزمەتى دە سەپتىگىن تيگىزۋى ءتيىس ەدى. الايدا ماقتارال اۋدانى اكىمدىگى سايتىنداعى اقپاراتتىڭ كەيبىرى كۇمان تۋدىرادى. اۋدان اكىمدىگىنىڭ رەسمي سايتىندا «ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان 25 جىل ىشىندە 182 ەلدى مەكەننىڭ 60 ەلدى مەكەنى (33%), 165 مىڭ حالىق (54%) تابيعي گازبەن قامتىلسا, 350 مىڭ حالىق 100% اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن» دەگەن اقپارات بار. بىراق اۋدانداعى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى ءالى كۇنگە اۋىز سۋدى كورشى اۋىلداردان تاسىپ ىشەتىنىن ايتادى. ماقتارال اۋداندىق پروكۋراتۋراسى انىقتاعان دەرەكتەر دە تۇرعىنداردىڭ اۋىز سۋمەن تولىق قامتىلماعانىن ايعاقتايدى. ياعني اۋدان حالقى 100% اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەنى جونىندەگى مالىمەت كوزبوياۋشىلىق, تەك قاعاز جۇزىندەگى كورسەتكىش بولىپ وتىر. ماقتارال اۋدانى قۇربان اتا اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ ساپالى اۋىز سۋعا ءزارۋ ەكەنى ءجۇز پايىزدىق كورسەتكىشكە كۇمان كەلتىرىپ تۇر. اۋىل تۇرعىندارى بۇعان دەيىن دە قۇزىرلى ورگاندارعا, اتقارۋشى بيلىككە ارىزدانعانىمەن, ودان ەش ناتيجە بولماعانىن ايتادى.
ساپاسىز سۋ بەرگەن باسشىلار حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن نەگە ويلامايدى؟ كەيبىر جەرلەردە سول ساپاسىز سۋدىڭ ءوزى دە جوق. ماقتارال اۋدانىنداعى اۋىز سۋدىڭ جاعدايى ءتيىستى تالاپتارعا جاۋاپ بەرمەيدى. بيىل 19 مامىردا اۋدان پروكۋراتۋراسى ءبىزدىڭ جازعان ارىزىمىز بويىنشا تۇرعىنداردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە جاۋاپتى «ماقتارال-سەرۆيس» مەكەمەسىنىڭ جۇمىسىنداعى زاڭسىزدىقتاردى انىقتاپ, اۋدان اكىمى ع.يسمايلوۆقا ۇسىنىس حات جولداعان بولاتىن. الايدا ارادا ءتورت اي وتسە دە كىنالى ازاماتتارعا شارا قولدانىلماي كەلەدى», دەيدى شاعىمدانباسقا شاراسى قالماعان تۇرعىندار.
ماقتارال اۋدانى پروكۋرورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ا.دوساەۆتىڭ اۋدان اكىمى ع.يسمايلوۆقا 19 مامىر كۇنى جولداعان ۇسىنىس حاتىندا قۇربان اتا اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ جازعان ارىزى بويىنشا «ماقتارال- سەرۆيس» كاسىپورنىنا تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنى, بىرقاتار فاكتىلەردىڭ انىقتالعانى باياندالعان. قۇزىرلى ورگان انىقتاعانداي, ابيبۋللا, قۇربان اتا, العاباس, تاۋباي اتا, قازىبەك بي, جامبىل, ا.وسپانوۆ ەلدى مەكەندەرىنە سۋدىڭ بەرىلۋ ۋاقىتى 12 ساعاتتان اسپايدى. ال اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, سۋ 8-10 ساعات قانا بەرىلەدى. سۋدىڭ ساپاسى تومەن, تۇزدى. قۇربان اتا اۋىلىنداعى جاعداي تىپتەن ناشار. تەكسەرۋ بارىسىندا ت.مەرگەنباەۆ كوشەسىندە ورنالاسقان سۋ مۇناراسىنىڭ تەسىلگەنى, نىساننىڭ ەسىگى جوقتىعى, ىشىندە سيىرلاردىڭ جۇرگەنى انىقتالعان. اۋىز سۋ اۋىلداعى 323 ابونەنتتىڭ 150-گە جۋىعىنا عانا جەتەدى. قالعان ابونەنتتەرگە سۋ جەتپەگەندىكتەن, ولار كورشى جاتقان العاباس, ابيبۋللا ەلدى مەكەندەرىنەن تاسىپ ىشەدى. «ماقتارال-سەرۆيستىڭ» قىزمەتى ساپاسىز بولعانىمەن تولەماقىسى قىمبات. ادام باسىنا 220 تەڭگەدەن بەلگىلەنگەن. ال كەيبىر وتباسىلاردان ايىنا 500-1000 تەڭگەدەن جيناپ الادى. اۋىز سۋ قىزمەتىنە جاۋاپتى وپەراتور باقىلاۋشىلاردىڭ جالاقىسى دا ماردىمسىز. ءبىر وپەراتور 23 مىڭ تەڭگە, ال كەلەسىسى ايىنا بار-جوعى 12 مىڭ تەڭگە جالاقى الادى.
اۋىلدا ەكى «ومەگا» سۋ قوندىرعىسى جۇمىس ىستەيدى. ءبىر ليتر سۋ 1 تەڭگەدەن ساتىلادى ەكەن. سوندا تۇرعىندار 1 تەكشە مەتر سۋ ءۇشىن قانشا اقشا تولەيتىنىن ەسەپتەي بەرىڭىز.
وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى شەرالى قانىبەكوۆ باسقارىپ وتىرعان «ماقتارال-سەرۆيس» كاسىپورنىنىڭ جۇمىسىن بۇعان دەيىن اۋداندىق تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ باسقارماسى دا تەكسەرىپ, كەمشىلىكتەرىن كورسەتكەن. تەكسەرۋ بارىسىندا قۇربان اتا, جامبىل ەلدى مەكەندەرىندەگى سۋ نىساندارىنىڭ سانيتارلىق جاعدايى تالاپقا ساي ەمەستىگى انىقتالدى. سۋدىڭ ساپاسىن باقىلاۋ, سۋ قۇبىرى جەلىلەرىنە دەزينفەكتسيالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ليتسەنزيالىق قۇقىعى بار ارنايى مەكەمەمەن كەلىسىمشارت تۇزىلمەگەن. بۇدان باسقا دا كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەردى كورسەتە كەلە, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ باسقارماسى اكىمشىلىك كودەكستىڭ 462-بابىنىڭ 3-بولىگىمەن حاتتاما تولتىرادى. بىراق حاتتامادا كورسەتىلگەن ەسكەرتۋلەر ورىندالماعان. ەسكەرتۋلەرگە قۇلاق اسپاعان سوڭ باسقارما سوتقا جۇگىنگەن.
ماقتارال اۋداندىق سوتى «ماقتارال-سەرۆيس» كاسىپورنىنا قاتىستى ارنايى قاۋلى شىعارىپ, اكىمشىلىك ايىپپۇل سالادى. قاۋلىدا 2016 جىلدىڭ 21 قازانىنا دەيىن بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى 13.09.2016 جىلعى №206 ساندى نۇسقامانىڭ ورىندالماعانى, ياعني قازىبەك بي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قۇربان اتا, جامبىل ەلدى مەكەندەرى, جاڭا اۋىل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ىنتىماق, جاڭا اۋىل ەلدى مەكەندەرى, جىلىسۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ بايقونىس, باققونىس ەلدى مەكەندەرى, دىلدابەكوۆ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ كۇرىشتى ەلدى مەكەنى, جاڭا جول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ فەردوۋسي ەلدى مەكەنى سۋ ۇڭعىمالارىندا سۋ جيناعىش مۇكاممالارىنىڭ سانيتارلىق قورعانىم ايماعى تولىعىمەن قورشالماعانى, جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەنى جازىلعان. بارلىق ەلدى مەكەندەردەگى جابدىقتاۋ كوزىنىڭ ءبىرىنشى بەلدەۋ اۋماعى سانيتارلىق تالاپقا سايكەس كوگالداندىرىلماعان, كۇزەتپەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. اۋىز سۋ ساپاسىنىڭ گيگيەنالىق نورمالارىن ساقتاۋدى جانە قاۋىپسىزدىگىن, سانيتارلىق-تەحنيكالىق جاعدايىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ءىس-شارا جوس-پارى جاسالماعان. قۇزىرلى مەكەمەلەر انىقتاعان كەمشىلىكتەر جەتەرلىك. قىسقارتا ايتساق, كوپتەگەن بۇزۋشىلىقتاردى نازارىنا العان سوت «ماقتارال-سەرۆيس» كاسىپورنىنا 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە (212 100 تەڭگە) ايىپپۇل سالادى. كاسىپورىننىڭ جۇمىسى ەكى كۇنگە توقتاتىلادى. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ باسقارماسى اكىمشىلىك حاتتامانى كاسىپورىننىڭ باسشىسى شەرالى قانىبەكوۆتىڭ ۇستىنەن تولتىرعان. دەمەك كاسىپورىن باسشىسى ش.قانىبەكوۆ جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى ءتيىس ەدى. بىراق جۇمىستى ۇيىمداستىرا الماعان, ءوز مىندەتىنە جاۋاپسىز قاراعان باسشى ەمەس, كاسىپورىن «كىنالى» بولىپ شىعادى.
اقپاندا شىققان سوتتىڭ قاۋلىسىنان كەيىن دە «ماقتارال-سەرۆيستەگى» جاعداي وڭالماعان. مامىردا تەكسەرۋ جۇرگىزگەن پروكۋراتۋرا جاعدايدىڭ ءباز-باياعى قالپىندا ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەدى. مۇنداي جاۋاپسىزدىق اۋىل تۇرعىندارىن اشىندىرىپ, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جۇمىسىنا قاتىستى كۇماندى ويلارعا جەتەلەپ وتىر. وسى ارادا ايتا كەتەلىك, تۇرعىنداردىڭ ارىز-شاعىمىنا نەگىز بولعان كاسىپورىن باسشىسى ءارى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى شەرالى قانىبەكوۆ كەزىندە سايلاۋدىڭ ۇگىت-ناسيحات شارالارى باستالماي جاتىپ باسى داۋعا قالعانىمەن, دودادان سول جولى شەتتەتىلمەگەن ەدى. شەتتەتىلمەگەنى بىلاي تۇرسىن, سايلاۋدا تاعى دا باعى جانىپ, كەزەكتى رەت دەپۋتاتتىق مانداتتى يەلەندى. ال دەپۋتاتتىق ماندات دەگەنىڭىز حالىقتىڭ اماناتى ەمەس پە؟ الايدا اۋىل تۇرعىندارى حالىق قالاۋلىسىنىڭ اماناتقا ادالدىق تانىتپاي, ءوزى باسشىلىق ەتەتىن «ماقتارال-سەرۆيس» كاسىپورنى جۇمىسىنا جاۋاپسىز قاراپ, جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعانىن ايتۋدا. قايبىر جىلدارى جەرگىلىكتى اقپارات قۇرالدارىندا ماقتارال اۋدانىنداعى ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن «ماقتارال-سەرۆيس» كاسىپورنى اۋىز سۋ جۇيەلەرىن اعىمداعى جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى العانى, قارجىنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ قۇردىمعا كەتكەنى جازىلعان ەدى. ناقتى تسيفرلارعا توقتالساق, «ماقتارال-سەرۆيس» قۇبىرلاردى جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 2012 جىلى 192 ميلليون تەڭگە, 2015 جىلى 273 ميلليون تەڭگە العان. بىراق قازىنادان الىنعان قوماقتى قارجىنىڭ ناتيجەسى بايقالمايدى. اۋىز سۋعا ءزارۋ اۋىل تۇرعىندارى ش.قانىبەكوۆ دەپۋتاتتىق مانداتتى جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋ ءۇشىن دە پايدالانىپ وتىر, سايلاۋشىلارىنىڭ تالاپ-تىلەگىن ورىنداۋدان قىزمەت ورنىن ساقتاۋدى كوبىرەك ويلايدى دەپ ەسەپتەيدى.
– جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتەگىلەر ش.قانىبەكوۆتى شەكتەن شىققان كەمشىلىكتەر ءۇشىن جۇمىستان بوساتۋدىڭ ورنىنا وعان قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى.
ەرالى قانىبەكوۆ بىلتىر 5 قاراشادا زەينەتكەرلىك جاسقا تولدى. اۋدان اكىمدىگى ونىمەن اراداعى كەلىسىمشارتتى 1 جىلعا ۇزارتتى. ءبىر قىزىعى كەلىسىمشارت ارادا ەكى ايداي ۋاقىت وتكەندە 2017 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا جاسالادى. بۇل جەردە دە زاڭ تالاپتارى بۇزىلىپ تۇر. وعان قوسا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە باسشىلىق قىزمەت اتقاراتىن تالاي ادام زەينەتكەرلىك جاسقا تولا سالىسىمەن قىزمەتىمەن قوش ايتىسىپ جاتقانىنان حاباردارمىز.
ەندەشە بارشاعا ورتاق دەيتىن زاڭ كۇشى قانىبەكوۆكە كەلگەندە پارمەنسىز بولىپ قالا ما؟ – دەيدى قۇربان اتا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى. جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەر بويىنشا حابارلاسقانىمىزدا, اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىت اسانوۆ اۋىلدى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جەراستى سۋلارىن ىزدەۋ-بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى. سونداي-اق كەلەسى جىلى جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارىن جاساۋعا قارجى قارالماق. دەمەك اۋىل تۇرعىندارىنا ساپالى اۋىز سۋدى تاعى ەكى جىلداي كۇتە تۇرۋعا تۋرا كەلەدى.
تۇرعىندار اۋىز سۋدى كورشى اۋىلدان تاسىمالداپ, امالداي تۇرار. الايدا اۋىلداعىلاردى اشىندىراتىن جانە ارىزدانۋعا ءماجبۇر ەتكەن – ءتيىستى ورگاندار انىقتاعان كەمشىلىكتەردىڭ جويىلماۋى, زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرگەندەرگە شارا قولدانىلماۋى دەر ەدىك. ەگەر كەمشىلىكتەر بو-يىنشا جۇمىس اتقارىلىپ, شارا قولدانىلعاندا, اۋىلداعىلار استاناعا ارىزدانۋعا قۇمبىل بولماس تا ەدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ تامىز ايىنىڭ سوڭىندا اقوردادا وتكەن ۇلتتىق كوميسسيا كەڭەسىندە حالىقتىڭ پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ارىز-شاعىمى ازايماي تۇرعانىنا قاتىستى سىن ايتقان بولاتىن. ال ارىز-شاعىمنىڭ ازايماۋى-نا ەلدىڭ جانايقايىنا قىزمەتتىڭ قۇلاعىن ۇستاعان ادامداردىڭ ەتى ءولىپ كەتكەندىكتەن ەلەڭ ەتپەۋى, بۇعان جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتەگىلەر جەتە نازار اۋدارماۋى, دەر شاعىندا شارا قولدانباۋى سەپتىگىن تيگىزۋدە. جوعارىدا ايتىلعان حالىقتىڭ جانايقايى وسىعان دالەل.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
