نەبارى 10 جاسىندا ۇلى ابايدىڭ ءتالىمىن العان, ونەگە تۇتقان, اقىننىڭ حاتشىسى بولعان احمەتشارىپ مولداجانوۆپەن كەزدەسىپ, ھاكىم ولەڭدەرىمەن تانىسۋى, وردا بۇزار وتىزىندا سوناۋ ورىنبوردا مۇحتار اۋەزوۆپەن جۇزدەسۋى ايتىسكەردىڭ ءومىرىن مۇلدە باسقا ارناعا بۇرعان سەكىلدى. كەيىنگى جىر الىبى جامبىلدان باتا الۋى, نارتاي بەكەجانوۆ, يسا بايزاقوۆ, تولەۋ كوبدىكوۆ, ماياسار سىندى دۇلدۇلدەرمەن ءسوز قاعىستىرىپ, ونەر جارىستىرۋى, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, امىرە قاشاۋباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, قايىم مۇحامەدحانوۆ سىندى الاشتىڭ ارداقتىلارىمەن ارالاس-قۇرالاس بولۋى قايراتكەر اقىننىڭ تۇلعاسىن ودان ءارى بيىكتەتە تۇسكەن سياقتى. جاقىندا بەسقاراعاي جۇرتى قازاق ايتىس ونەرىنىڭ كورنەكتى وكىلى, جازبا اقىندىعى ءبىر توبە, قايراتكەرلىگى, ازاماتتىعى ءبىر توبە, ءومىردىڭ قىزىعىن دا, شىجىعىن دا از تاتپاعان, بارشىلىقتى دا, تارشىلىقتى دا كوپ كورگەن نۇرلىبەك بايمۇراتوۆتىڭ 130 جىلدىعىن ەستە قالارلىقتاي تاعىلىمدى شارالارمەن اتاپ ءوتتى.
ايتىسكەردىڭ تويى ايتىسسىز وتكەن بە؟ نۇرلىبەك اقىننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان ەكى كۇنگە سوزىلعان مەرەيتويلىق شارالار بەسقاراعاي اۋىلىندا رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنان باستالدى. ونەر دوداسىنا ەسىمى كوپكە تانىلماعان جاس ايتىسكەرلەرمەن قاتار Əسەم ەرەجەقىزى, فارحات مارات ۇلى, ساياگۇل بىرلەسبەكقىزى سىندى جۇيرىك اقىندار دا قاتىسىپ, جىر باسەكەسىنىڭ كورىگىن قىزدىردى. بەس ساعاتقا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان ءسوز سايىسىنىڭ باس جۇلدەسىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان كەلگەن ساياگۇل بىرلەسبەكقىزى يەلەندى. ءبىرىنشى ورىندى سەمەيلىك اقىن ماناربەك ساتىپالدى, ەكىنشى ورىندى فارحات مارات ۇلى (الماتى) ەنشىلەسە, ەكى ءۇشىنشى ورىندى اياۋلىم جۇمابەكقىزى (الماتى) مەن قازىبەك بايجۇمانوۆ (اياگوز) ءوزارا ءبولىستى.
ەكىنشى كۇنگى شارالار ءدۇلدۇل اقىننىڭ اۋىلى قاراعايلىداعى ايتىسكەر اتىنداعى ءبىلىم ورداسىندا ء«وز ءداۋىرىنىڭ ءۇنى بولعان اقىن» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادان باستالدى. كونفەرەنتسيا اياسىندا «نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ» اتتى دەرەكتى فيلم كورسەتىلىپ, ايتىسكەر تۋرالى ەستەلىكتەر مەن اقىننىڭ بىرنەشە شىعارمالارى توپتاستىرىلعان جيناقتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. اتالعان ەڭبەكتى قۇراستىرۋشى, بەلگىلى جۋرناليست, اۋداندىق «بەسقاراعاي تىنىسى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى اسىلبەك قوجاحمەتوۆ كونفەرەنتسيادا جاساعان بايانداماسىندا نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ پەن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اعالىق-ىنىلىك قارىم-قاتىناسىنا كەڭىنەن توقتالدى. ايتىسكەردىڭ «قالا سۇلۋى» اتتى پوەماسىن جازۋعا, 1939 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاقستاننىڭ مادەني ونكۇندىگىنە قاتىسىپ, ۇلكەن سىي-قۇرمەتكە بولەنۋىنە عۇلاما عالىمنىڭ ەرەكشە ىقپال ەتكەنىن ايتتى. باسقوسۋعا جينالعان جۇرتشىلىق اقىننىڭ 110 جىلدىعىندا نۇرلىبەك بايمۇراتوۆتىڭ اتىن قاراعايلىداعى مەكتەپكە بەرگىزىپ, مۇراجايىن اشقىزۋعا ۇلەس قوسقان جەرگىلىكتى جۋرناليست ءۋاليحان تۇكىسوۆ پەن توقتاعان كاكەنوۆ ەسىمدەرىن ەرەكشە ىقىلاسپەن ەسكە الدى. 90, 100 جىلدىعى تۋعان جەرىندە اتاۋسىز قالعان ايتىسكەر اقىندى بەسقاراعاي جۇرتىمەن قايتا قاۋىشتىرىپ, سوڭىندا قالدىرعان مۇرالارىمەن تانىستىرعان ءۋاليحان تۇكىسوۆتىڭ ەڭبەگى قانداي قۇرمەتكە دە لايىق سەكىلدى. ول كىسىنىڭ ء«دۇلدۇل اقىن نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ» اتتى ەستەلىگىن شولىپ شىققانىمىزدا تۇلعا تۋرالى كوپتەگەن تىڭ مالىمەتتەرگە قانىعىپ, اقىندى باسقا قىرىنان تاني تۇسكەنىمىز راس. ەل بىلە ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن سونىڭ ءبىر-ەكەۋىن كەلتىرە كەتسەك ارتىق بولماس دەيمىز. نۇرلىبەك اقىن اتاعى اسپانداپ تۇرعان ءبىر شاقتاردا ايگىلى شاشۋباي قوشقارباي ۇلىمەن كەزدەسىپ قالسا كەرەك. شاشۋباي اقىن:
نۇرلىبەك ءسوز سويلەدىڭ از بەن كوپكە,
سىيىندىم بابام شانشار, قازىبەككە,
الدىڭا كەلگەن اقىن شاق كەلمەيدى.
كەلە عوي اقىن بولساڭ جەكپە-جەككە, – دەپ دومبىراسىن قولىنا العاندا, نۇرلىبەك: «ويباي, شاشەكە, شاشەكە, جەڭىلدىم, جەڭىلدىم», دەپ ايتىسۋدان باس تارتىپ, ىنىلىك ىزەت كورسەتىپتى. سوندا قارت شاشۋباي ەكى كوزى جاساۋراپ, نۇرلىبەك اقىنعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپتى. ال نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ پەن ايگىلى تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ 1953 جىلى كولىما لاگەرىندە كەزدەسۋى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. ء«بىر كۇنى مەن جاتقان كامەراعا ەكى جاعىنان قولتىقتاپ ءبىر ادامدى ەسىككە ەنگىزدى دە يتەرىپ تاستاپ كەتىپ قالدى. قارا كولەڭكەدە جىلجىپ قاسىنا باردىم. سويلەسە كەلە, نۇرلىبەك اقىن ەكەنىن ءبىلدىم. سوندا ول: «قاندى جورىق» دەگەن داستان جازىپ ەدىم, سول ءۇشىن جازاعا تارتىلدىم. ال ءوزىڭ كىمسىڭ؟», دەدى. مەن: «ەرمۇحان بەكماحانوۆپىن», – دەدىم. سوندا نۇرەكەڭ: «ويباي, باۋىرىم, مەن سەنى سىرتىڭنان جاقسى بىلەمىن عوي. قۇدايدىڭ مىنا تار جەردە كەزدەستىرۋىن قاراشى», دەپ باسىن كوتەرىپ الىپ, مەنى قۋانا قۇشاقتاپ, تابىسىپ ەدىك ەكەۋىمىز», دەپ جازىپتى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە ەرمۇحان بەكماحانوۆ. ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆ نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ تۋرالى ەستەلىگىندە 1922 جىلى سەمەيگە رەجيسسەر جۇمات ءشانيننىڭ قىزمەتكە كەلىپ, دراما ترۋپپاسىنىڭ جۇمىسىن قولعا العانىن, يسا بايزاقوۆ, امىرە قاشاۋباەۆ, نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ پەن جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ تەاتر ويىنىنا قاتىسقانىن جازىپتى.
ال سەمەيلىك ۇستاز عازيز نۇرپەيىسوۆ ءبىر ەستەلىگىندە قاجىمۇقان بالۋان كۇرەسكە شىعار الدىندا ونى تسيركتەگى قالىڭ كورەرمەنگە سۋىرىپ سالما ولەڭمەن تانىستىراتىن ەكى اقىن بولعانىن, ونىڭ ءبىرى – يسا بايزاقوۆ, ەكىنشىسى نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ ەكەندىگىن ايتىپتى. جازۋشى, جۋرناليست جايىق بەكتۇروۆ 1958, 1959, 1960 جىلدارى اقىنمەن ءۇش مارتە كەزدەسىپ, سونىڭ بىرىندە ماعجاننىڭ «باتىر بايانىن» تىڭداعانىن تامسانا اڭگىمەلەپتى. «...نۇرەكەڭنىڭ الدىندا جاس شاكىرتتەي يىلدىك تە وتىردىق. ادام جىلايتىنداي. بۇرىن-سوڭدى «باتىر باياندى» كەلىستىرىپ ايتقان ادامدى كورگەنىم وسى. نۇرەكەڭنىڭ بۇل داستاندى ايتقانداعى ءۇنى, سارىنى ءالى قۇلاعىمنان كەتكەن جوق», دەپتى جازۋشى. ۋ.تۇكىسوۆتىڭ جازباسىنان اقىن ءومىرىنىڭ قيىن دا قىزىقتى كەزەڭدەرىن, ەل بىلمەيتىن قىرلارىن بەينەلەيتىن وسىنداي ەستەلىكتەردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. مۇنىڭ ءبارى نۇرلىبەك بايمۇراتوۆتىڭ تەك ايتىسكەر, جازبا اقىن عانا ەمەس, اكتەرلىك, انشىلىك قابىلەتىنىڭ دە زور بولعانىن انىق اڭعارتسا كەرەك. مازمۇندى باياندامالار جاسالىپ, قۇندى ەستەلىكتەر ايتىلعان كونفەرەنتسيادان كەيىن مەرەيتويعا كەلگەن قاۋىم مەكتەپتەگى اقىن مۇراجايىن ارالاپ, ءبىلىم ورداسى الدىنداعى نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ ءبيۋستىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىن تاماشالادى. اقىننىڭ ەڭسەلى كەۋدە ءمۇسىنىنىڭ اشىلۋ راسىمىندە ءسوز العان بەسقاراعاي اۋدانى اكىمىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەربولات راحمەتۋللين ايتىسكەردىڭ مەرەيتويى ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا اتالىپ وتىلگەنىن ايتتى. «بيىلعى جىل ءبىزدىڭ اۋدان ءۇشىن ەرەكشە جىل بولدى. ويتكەنى بيىل اۋدانىمىزدىڭ عانا ەمەس, وبلىسىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ ماقتانىشى دەۋگە تۇرارلىق داۋىلپاز اقىن نۇرلىبەك بايمۇراتوۆتىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى. ءبىز بيىلعى جىلدى اۋدانىمىزدا «2017 جىل – نۇرلىبەكتانۋ جىلى» دەپ جاريالاپ, قاڭتار ايىنان باستاپ كوپتەگەن ءىس-شارالار وتكىزدىك. وسى رەتتە اقىن مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋگە ەرەكشە اتسالىسقان جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرگە, بەسقاراعايلىق بارشا ازاماتتارعا العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى», دەدى ول. اقىن مەرەيتويىنا ارنالعان ەكى كۇندىك شارالار ات بايگەسىمەن تۇيىندەلدى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
بەسقاراعاي اۋدانى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور
