تۋعان جەر – اركىمنىڭ شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەن, باۋىرىندا ەڭبەكتەپ, قاز باسقان قاسيەتتى مەكەنى, تالاي جاننىڭ ءومىر-باقي تۇراتىن ولكەسى. ونى قايدا جۇرسە دە جۇرەگىنىڭ تۇبىندە الديلەپ وتپەيتىن جان بالاسى بولمايدى. تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسۋ – شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى.
باسقا ايماقتارعا كوشىپ كەتسە دە تۋعان جەرلەرىن ۇمىتپاي, وعان قامقورلىق جاساعىسى كەلگەن كاسىپكەرلەردى, شەنەۋنىكتەردى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن جاستاردى ۇيىمداستىرىپ, قولداۋ كەرەك. بۇل – قالىپتى جانە شىنايى پاتريوتتىق سەزىم, ول اركىمدە بولۋى مۇمكىن.
جەرگىلىكتى بيلىك «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن جيناقىلىقپەن جانە جۇيەلىلىكپەن قولعا الۋعا ءتيىس. ءۇردىستى مۇقيات ويلاستىرىپ, حالىققا دۇرىس ءتۇسىندىرۋ قاجەت. تۋعان جەرىنە كومەك جاساعان جانداردى قولداپ, قۇرمەتتەۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن تابۋ كەرەك...» – دەپ اتاپ كورسەتتى ن.ءا.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا.
جالپى, باعدارلامالىق ماقالانى ناقتىلى قازاق حالقى ءۇشىن, ونىڭ اتامەكەنى اۋىلدار ءۇشىن جازىلعان دەسەك تە ارتىق ەمەس. بۇل – مازمۇنى تەرەڭ, اۋقىمى وتە كەڭ, ۇلت رۋحانياتىن ءححى عاسىردىڭ بيىگىنە شىعاراتىن ۇلكەن باعدارلامالىق قۇجات. ول تۋعان ەلى مەن جەرىنىڭ تاعدىرىنا جانى الاڭ ءاربىر ازاماتتى بەي-جاي قالدىرمايدى دەپ بىلەمىن.
مەنىڭ تۋعان جەرىم – نۇرا ءوڭىرى. نۇرا – مەنىڭ كىندىك قانىم تامىپ, تۋىپ-وسكەن جەرىم. تۋعان جەرىم – مەنىڭ ماقتانىشىم, بۇگىنىم مەن كەلەشەگىم. قورعانىم دا, بارىم دا, اسىلىم دا وسى – قارا نۇرا. مەن وعان ماڭگى قارىزدارمىن. ءومىردىڭ قاي بەلەسىنە كوتەرىلسەم دە, قازاق بايتاعىنىڭ قاي قيىرىندا جۇرسەم دە تۋعان جەرىمدى ءبىر ءسات جادىمنان شىعارعان ەمەسپىن. ءجيى ات باسىن بۇرىپ, تىنىس-تىرشىلىگىمەن حاباردار بولىپ وتىرامىن. ءتۇرلى ءسان-سالتانات, جيىن-تويلارىنان قالماۋعا تىرىسامىن. قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي, قال-قادەرىمشە كومەك قولىن سوزۋعا ۇمتىلىپ تۇرامىن, مۇنى ءوزىمنىڭ پەرزەنتتىك پارىزىم سانايمىن. كەزىندەگى نۇرا وزەنىن سىناپتان تازارتۋ جونىندەگى جوبام دا ەل قامىن ەرتەدەن ويلاۋدان تۋىنداعان ەدى. وندا ءبىز ەلىمىزدىڭ ءىرى وزەندەرىنىڭ ءبىرى – نۇرانىڭ لاستانۋى تەك وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار عانا ەمەس, ادامدار ءۇشىن دە اسا قاۋىپتى ەكەنىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ بەرگەن ەدىك. وسىنداي ازدى-كوپتى ەڭبەگىمىزدى, ىسكە دەگەن جاناشىرلىعىمىزدى ەسكەردى مە, قايسىبىر جىلى جەرلەستەرىم ماعان «نۇرا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن ىستىق ىقىلاسپەن تابىستاعان ەدى. ول ماعان ءبىر جاعىنان ەرەكشە مەرەي, مارتەبە بولسا, ەكىنشى جاعىنان قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.
وسى رەتتە, ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ ورايىنداعى ماقالاسىن وقي وتىرىپ, تۋعان جەرىم تۋرالى تولعانعىم كەلەدى. ونىڭ ىشىندە, ادامزات ءۇشىن اسا ماڭىزدى قورشاعان ورتانى قالىپتى ساقتاۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىزمەتتىك, عالىمدىق ورىسىمە بايلانىستى, ەكولوگيالىق سالاماتتىلىق جونىندە وي بولىسسەم بە دەيمىن.
ەكولوگيا ماسەلەسى قازىرگى تاڭدا ءوندىرىستى ءوڭىردىڭ كەز كەلگەن تۇرعىنىن تولعاندىرادى. ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك – تابيعي ەكولوگيالىق جۇيەنىڭ تۇراقتى دامۋى مەن نەگىزى ساقتالۋىنا جانە كەڭەيۋىنە كەپىل بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قۇرامداس بولىگى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ قورشاعان ورتاعا اسەر ەتۋ جونىنەن وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. رەسپۋبليكانىڭ بىردە-ءبىر وبلىسى ءدال ءبىز ءتارىزدى تەحنوگەندىك اۋىرتپالىقتىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعان جوق. تاۋ-كەن مەتاللۋرگياسى, كەن شىعارۋ, شىعارىلعان كەندى وڭدەۋ, جىلۋ ەنەرگەتيكاسى جانە تاعى باسقالارى وبلىس ونەركاسىبىنىڭ جەتەكشى سالالارى بولىپ تابىلادى. ونەركاسىپ كەشەندەرى وزدەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋى بارىسىندا وبلىستىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا تەحنوگەندىك اسەرىن تيگىزۋدە. ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنىڭ ۋشىعۋىنا «بايقوڭىر» كەشەنى, «سارىشاعان» اسكەري زىمىراندار پوليگونىنىڭ جۇمىس ىستەۋى, سونداي-اق سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىنىڭ ۇزاق جىلدارداعى سالدارى ەرەكشە زاردابىن تيگىزۋدە, ونىڭ ءبارى جان-جاقتى زەرتتەپ, باعا بەرۋدى تالاپ ەتەدى.
قاراعاندى وبلىسى – قازاقستانداعى ەكولوگيالىق جاعىنان ەڭ لاستانعان, ونەركəسىپتىك ءوندىرىس ورىندارى كوپ شوعىرلانعان ءىرى ونەركəسىپ ورتالىعى. بۇل وڭىردەگى وندىرگىش كۇشتەردىڭ دامۋ بارىسى كوپتەگەن جىلداردان بەرى ەكولوگيالىق زارداپتار ەسكەرىلمەي ىسكە اسىرىلدى. سونىڭ سالدارىنان وبلىستىڭ اتموسفەرالىق اۋاسى بۇزىلدى. مəسەلەن, تۇراقتى كوزدەردەن اتموسفەراعا تارايتىن لاس زاتتار جىلىنا ءبىر ميلليون توننادان اسادى. ال بۇل جالپى رەسپۋبليكاداعى بارلىق قالدىقتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى دەگەن ءسوز. نەگىزگى لاستاۋشى كوزدەر تەمىرتاۋدا, جەزقازعاندا, بالقاشتا, سول سياقتى قاراعاندىداعى ەنەرگەتيكالىق كəسىپورىنداردىڭ ءوزى جىلىنا 96,2 مىڭ توننا لاستاندىراتىن قوسپا تاراتادى ەكەن.
قالا ماڭىنا ورنالاسقان گرەس-1, №3 جەو جəنە قاراجال جەو-نىڭ ك ۇلى مەن ءتۇتىنى بۇرقىراپ مازانى الۋدا, سول سياقتى, اقجال بايىتۋ فابريكاسىنىڭ, قايراقتى, جامبىل, قاراعايلى اقشاتاۋ كەنىشتەرىنىڭ قالدىقتارى دا بۇرقىراپ, جەلگە ۇشىپ جاتىر. بۇلاردا قاۋىپتىلىگى 1-3-ءشى سىنىپتى قورعاسىن, مىرىش, بەريلي, ۆيسمۋت جانە راديونۋكليدتى فلوتاتسيا قالدىقتارى كوپ. توزاڭدانىپ اسپانعا ۇشۋدىڭ سالدارىنان مۇنداي زاتتار ماڭايىن دا شاڭداتىپ جىبەرەدى. بۇعان قوسا, اتموسفەرالىق اۋانى اۆتوكولىكتەر دە لاستاندىرىپ, ودان شىعاتىن تاستاندى قالدىقتار جىلىنا جۇزدەگەن مىڭ توننا كولەمىندە زياندى زاتتار تاراتسا, ونىڭ ىشىندە 200-گە جۋىق ءارتۇرلى قوسپا بار ەكەندىگى انىقتالعانى بارشاعا ءمالىم.
بۇگىنگى تاڭدا سۋ رەسۋرستارىن قورعاپ, ۇتىمدى پايدالانۋدا دا پروبلەما كوپ. وبلىستىڭ جالپى جىلدىق سۋ رەسۋرسى 3,4 ملرد تەكشە مەترگە جۋىقتايدى. ونىڭ جىل سايىن 2-2,3 ميلليارد تەكشە مەترى پايدالانىلادى. نەگىزگى سۋ كوزدەرى نۇرا وزەنى, ونىڭ شەرۋباي-نۇرا جəنە سوقىر قۇيمالارى, ەرتىس-قاراعاندى كانالى, قاراكەڭگىر جəنە جەزدى وزەندەرى, بالقاش كولى بولىپ تابىلادى.
وبلىستاعى جەر رەسۋرستارى دا قيىن جاعدايدا. 854 مىڭ گەكتارداي جەر ازىپ-توزعان, جەل ەروزياسىنا ۇشىراعان. ونىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى – جەردى قورعايتىن ورمان القاپتارىنىڭ قاناعاتتانعىسىز جاعدايى. جەر رەسۋرستارىن عانا ەمەس, جالپى قورشاعان ورتاعا زيانىن تيگىزەتىن نەگىزگى لاستانۋ كوزدەرىنىڭ ءبىرى – كاسىپورىنداردىڭ وندىرىستىك قىزمەتى ۇدەرىسىندە جانە تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە پايدا بولعان قالدىقتار. وبلىستا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردىڭ وتە كوپ بولۋى دا ءبىراز پروبلەمالار تۋعىزۋدا. سونىمەن قاتار قورشاعان ورتا مەن ادام دەنساۋلىعىنا ىقپال ەتەتىن پروبلەمانىڭ ءبىرى – قازىلىپ, كەن ءوندىرىلىپ الىنعان سوڭ قالىپ كەتكەن, جابىلماي اۋزى اشىق قالعان رادياتسيالىق قاۋىپتى كەن ورىندارى مەن كارەرلەر ماسەلەسى.
قازىرگى كەزدە يگەرىلىپ وتىرعان مينەرالدى شيكىزات كوزى وتە كوپ. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىلارى مىس, تەمىر, مارگانەتس, پوليمەتالدار, ۆولفرام, موليبدەن, ۆانادي جانە قۇرىلىس ماتەريالدارى. ولكەنىڭ مىس كەندەرى كەمبريگە دەيىنگى زاماننان باستاپ, كەيىنگى پالەوزويدىڭ پەرم داۋىرىنە دەيىن جينالعان تاۋ جىنىستارىمەن بايلانىستى.
بۇگىنگى تاڭدا سانالى تىرشىلىك يەلەرىن عالامدىق دەڭگەيدە الاڭداتاتىن وزەكتى جايتتىڭ ءبىرى – قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسى. ادامداردىڭ سالعىرتتىعى مەن بەيقامدىعىنان باستاۋ العان ەكولوگيالىق كۇردەلى احۋالدى تابيعي قالپىنا قايىرا ءتۇسىرۋ وسى سالاداعى عالىمدار مەن مامانداردى سوڭعى جىلدارى تەرەڭ تولعاندىرىپ كەلەدى. ءوندىرىستىڭ دامۋى مەن ونەركəسىپ ورىندارىنىڭ ۇلعايۋى, تەحنيكانى پايدالانۋشىلار سانىنىڭ ءوسۋى سەكىلدى وركەنيەت ۇردىسىمەن ۇندەس شارۋالار, ەكىنشى جاعىنان, تابيعاتتى تامىلجىعان تازا كۇيدە قالدىرۋعا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە.
نۇرا وزەنىنىڭ سۋىن قاراعاندى جانە تەمىرتاۋدان قۇيىلاتىن ونەركاسىپ سارقىندىلارىنان كەشەندى تۇردە تازارتۋ قاجەت. عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا, نۇرا وزەنىنىڭ تابانىندا مىڭداعان توننا سىناپ قالدىقتارى شوگىپ جاتىر. بۇعان كىنالى دەپ «كاربيد» اق, «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق دەپ اشىق ايتا الامىز.
ءوندىرىستى ولكەمىزدە وسىنداي ويدى ونعا, سانانى سانعا بولەتىن سالماقتى ءəرى ءتۇيىندى شارۋالاردى وڭتايلى شەشۋدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان شارالاردىڭ بار ەكەنى دە كۇمəنسىز. بۇگىندە بۇل پروبلەما ءىشىنارا «قر اقمولا, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار, قاراعاندى وبلىستارى جانە استانا قالاسىنىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن قورشاعان ورتانى جاقسارتۋ» اتتى ۇكىمەت جوباسى كولەمىندە شەشىلۋدە.
قازىرگى ۋاقىتتا قاراعاندى وبلىسىندا ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدان بۇرىن ەكولوگيالىق سالدارىن ەسكەرمەستەن, تابيعي رەسۋرستاردى بەي-بەرەكەت پايدالانۋدان تۋىنداعان كۇردەلى ەكولوگيالىق احۋال ورىن الىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك وتە ماڭىزدى جانە ول ءۇشىن قورشاعان ورتاعا بارىنشا انتروپوگەندىك اسەر ەتۋ سالدارىنان جەكە تۇلعانى, قوعامدى جانە مەملەكەتتى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن كەشەندى شارالاردى تۇراقتى تۇردە ىسكە اسىرۋ قاجەت.
ەكولوگيا – ادامداردىڭ باقىتتى ءومىر جولىندا ءوزىن قورشاعان تابيعي, رۋحاني ورتامەن جاراستىقتى قارىم-قاتىناس جاساي ءبىلۋى. ەندەشە, ول بارشا تىرشىلىك ارەكەتتەردىڭ ءبارىن بىرىكتىرەدى. قورەك ايىرۋ جولىندا قالاي قول قۋسىرىپ وتىرا المايتىن بولساق, ەكولوگيالىق ۇيلەسىم جولىندا دا ءدال سولاي قارەكەتتەنگەن ءلازىم. ساۋ-سالامات تىرشىلىك جولىنداعى مايدانعا وتباسىنان باستاپ كۇللى ادامزاتقا دەيىنگى ۇيىم, بىرلەستىكتىڭ ءبارى دە اتسالىسۋعا ءتيىستى. سوندا عانا ەكولوگيالىق جاراسىم جولىنداعى كۇرەس الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك جولىنداعى كۇرەسكە اينالادى. ءوز دەنساۋلىعىڭدى كۇتۋدەن باستاپ, ايماق, ەل مەن جەردىڭ تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە دەيىنگى جاراستىقتىڭ ءبارىن قامتيتىن بۇل كۇرەس مايدانىندا ءاربىر ادام شەشۋشى قىزمەت اتقارۋعا ءتيىس.
دامۋدىڭ دىڭگەگى – رۋحاني بايلىقتار. دەگەنمەن, قورشاعان ورتا, تابيعي جاراتىلىستىڭ دا جاڭارىپ, جاڭعىرىپ وتىرعانى ابزال.
قازىرگى تاڭدا دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى جاسىل ەكونوميكا قاعيداسىن قابىلداعان. سوعان وراي, 2013 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» ءوتۋ تۇجىرىمداماسى جونىندەگى جارلىققا قول قويدى. جاسىل ەكونوميكا – ەكونوميكالىق تەورياداعى جاڭا باعىتتاردىڭ ءبىرى. ول تابيعي رەسۋرستاردى «تابيعي كاپيتال» رەتىندە قاراستىرادى. مىنە, بۇل تۇرعىدا دا ويلاستىرار, اتقارىلار جۇمىستار جەتكىلىكتى. ياعني, رۋحاني جاڭعىرۋ مەن بيوسفەرا جاڭعىرۋى قاتار جۇرگىزىلەتىن جۇمىس.
ەلىمىزدە اسا تابىستى وتكەن حالىقارالىق ەكسپو-2017 مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ ءبىر بولىگى «جاسىل ەكونوميكاعا», قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ارنالعانى دا تەگىن بولماسا كەرەك. بۇل باعىتتاعى ەلباسىمىزدىڭ تىڭ ويلارى بارشا قازاقستاندىقتاردى جىگەرلەندىرىپ, وسى يدەيانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارىنشا تالپىنىس جاساۋعا سەرپىن بەرەدى.
مەنىڭ ۇزاق جىلعى ەكولوگيا سالاسىن زەرتتەۋىمنىڭ, جيعان تاجىريبەلەرىمنىڭ ناتيجەسىندە 2013-2016 جىلدارى «ەكولوگيانىڭ رۋحاني ءورىسى» اتتى مونوگرافيا كىتاپ بولىپ جارىققا شىقتى. وسى زەرتتەۋ ەڭبەكتە ۇلتتىق سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ, تابيعاتتى قورعاۋ, ەل مەن جەردىڭ تاريحى مەن تاعدىرى, وتاندى ءسۇيۋ, جاس ۇرپاققا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ماسەلەلەرى تەگىس قامتىلدى. بۇل – مەنىڭ تۋعان جەرگە, ەلىمىز بەن وتانىمىزعا دەگەن تامشىداي بولسىن قوسقان ۇلەسىم دەپ بىلەمىن.
قايىرجان بەكىشەۆ,
ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
