سونىمەن قاتار وكىنىشكە قاراي ازيا اۋماعىندا قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ تۋىنداۋىنا جانە وڭىرلىك شيەلەنىستەردىڭ وسۋىنە الىپ كەلەتىن قاقتىعىستاردىڭ پايدا بولۋى جالعاسۋدا. بۇل حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جەدەل ارەكەت ەتۋىن جانە ۇجىمدىق قارسى تۇرۋ ۇلگىسىن ازىرلەۋدى تالاپ ەتەدى.
وسى ورايدا, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك) اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋ جولىنداعى ەڭ ءىرى كوپجاقتى اۋقىمدى فورۋم بولىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-ءشى سەسسياسىنىڭ مىنبەرىنەن وسى اوسشك-ءنى قۇرۋعا باستاماشىلىق جاساعانىنا بۇگىن, 5 قازاندا 25 جىل تولادى.
90-شى جىلداردىڭ باسىندا ازيانىڭ قاۋىپسىزدىگى جانە دامۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ بويىنشا ورتاق قۇرلىقتىق قۇرىلىم جوق ەدى. بۇۇ مىنبەرىندە العاش رەت ءسوز سويلەگەن, شالعايداعى ورتالىق ازياداعى جاڭا قۇرىلعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسى بىردەن ىقىلاسپەن قابىلداندى. ۋاقىت اوسشك پروتسەسىنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتتى جانە ونىڭ اياسىندا ساياسي ديالوگتى ينستيتۋتتاندىرۋ جانە ازيالىق مەملەكەتتەردى جاڭا ساياسي جاعدايلارعا بەيىمدەۋ جۇرگىزىلەدى. قازاقستان جانە اوسشك پروتسەسىن قولداعان مەملەكەتتەر وسىنداي تەتىك قۇرۋدىڭ كۇردەلىلىگىن ايقىن ءتۇسىندى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, بۇگىنگى كۇنى اوسشك كوبىنەسە تىڭعا تۇرەن سالعان, سوندىقتان دا تىرلىكتە كەزدەسەتىن جاعدايلارعا دايىن تۇرعان بىرەگەي جاس فورۋم بولىپ تابىلادى.
سونىمەن بىرگە اوسشك ۇدەرىسى تۇرىندە جۇزەگە اسىرىلعان, ەلباسى ۇسىنعان ازياداعى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسىن كوپجاقتى ىلگەرىلەتۋ يدەياسىنىڭ حالىقارالىق ماڭىزى زور. قازىرگى كەزدە ەۋروپاعا قاراعاندا ازيادا ءالى كۇنگە دەيىن مىقتى ساياسي ينستيتۋتتار جەتىسپەيدى. بۇل وكىنىشكە قاراي, نەگىزگى مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمنىڭ تومەن بولۋىنان تۋىندايتىن جاعداي. قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بىرقاتار قوسالقى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق تەتىكتەرىنىڭ بولۋىنا قاراماستان, ءار مەملەكەتتىڭ ىشكى ماسەلەسى بولىپ قالۋدا. وسىنداي جاعدايلاردا حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جالعىز عانا ايقىن تەتىگى مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمدى ارتتىرۋ قاعيداتى بولىپ تابىلادى. بۇل جاعدايدا اوسشك-ءنى شاقىرۋ اتالعان ماسەلەنى ۋاقتىلى قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
بۇگىنگى تاڭدا قۇرامىنا 26 قاتىسۋشى مەملەكەت كىرەتىن اوسشك كۇردەلى حالىقارالىق جاعداي تۇسىندا ورنىعىپ كەلەدى. حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا باعىتتالعان بۇرىنعى جۇيەنىڭ الەمدىك ارەناداعى سىن-تەگەۋرىندەر مەن كۇشتەردىڭ جاڭا اراقاتىناسىنا بايلانىستى تيىمدىلىگى ازايۋدا. قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ قولدانىستاعى ءداستۇرلى قۇرالدارىنىڭ قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ قابىلەتى دە تومەندەۋدە.
ازيادا جاھاندىق اسكەري-ساياسي پروتسەستەردىڭ ىقپالىمەن تۋىنداعان قاقتىعىس الەۋەتى ساقتالۋدا. بۇل وڭىردەن الىس ايماقتاردا كورىنىس تاپقان «ەسكى» قاقتىعىستار جاندانىپ, كەيدە جاڭا كۇشپەن قايتا ورشۋدە. اتالعان جاعدايدى ترانسشەكارالىق سيپاتتاعى جاڭا «قوزعامالى» قاتەرلەر كۇشەيە تۇسۋدە. سول سەبەپتى اتالعان ماسەلەلەردى 1999 جىلعى «اوسشك پرينتسيپتەرىنىڭ دەكلاراتسياسىندا» كوزدەلگەن ساياسي پروتسەسس اياسىندا شەشۋ ماڭىزدى, سونداي-اق الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتا پروگرەستى قامتاماسىز ەتۋ, بىرجاقتى ارەكەتتەرگە بارۋدى جانە بەيمالىم جاعدايداعى وڭىرلىك ەتنوسارالىق جانە باسقا داۋلاردىڭ شيەلەنىسۋىن بولدىرماۋ قاجەت.
قازاقستان 2017-2018 جىلدارداعى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە اوسشك قۇرىلتاي قۇجاتتارىندا كورسەتىلگەن ىنتىماقتاستىق پەن سەنىم شارالارىن نىعايتۋ قاعيداتتارىن ناقتى ىسكە اسىرۋدا. اوسشك تاسىلدەرى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى اراسىنداعى ارىپتەستىكتى جانە ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋ ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى.
سيرياداعى كۇردەلى قاقتىعىستى رەتتەۋ بويىنشا ن.نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان استانا پروتسەسى سەنىم شارالارىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ايقىن مىسالى بولادى. بۇل شارالار تاراپتاردىڭ كەزدەسىپ, ديالوگتى تىكەلەي نەمەسە بىتىمگەر ارقىلى كەلىسسوزدەردى جۇرگىزۋدەن باستاۋ الادى. سونىمەن قاتار ايماقتارداعى جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەتىن ناقتى اسكەري-ساياسي جانە گۋمانيتارلىق شارالار تۋرالى ءسوز قوزعالادى. سيريا اوسشك-گە مۇشە ەمەس, الايدا بۇل ەلدىڭ باستان وتكەرىپ جاتقان قاسىرەتتى جاعدايى جەرگىلىكتى جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردەگى سەنىمدى نىعايتۋ قۇرالدارىنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتەدى.
كوپ جاعدايلاردا ديالوگتىڭ بولماۋى ۇلكەن قاتەرلى فاكتور بولىپ سانالادى. ازيا ءۇشىن وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن اوسشك ايتارلىقتاي تولتىرىپ وتىر.
ايماق ەلدەرىنىڭ قارىم-قاتىناستارىن وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنىڭ ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەرىن ىزدەستىرۋ ءۇشىن ديالوگ رەجىمىنە اۋىستىرۋ قۇرالى رەتىندە اوسشك ءىس جۇزىندە قۇرلىق مەملەكەتتەرى اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى. ازياداعى جانە بۇكىل الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن بولجامدىلىقتىڭ ارتۋى اوسشك ۇدەرىسىنىڭ مازمۇندىلىعىن ايقىندايدى.
اوسشك قاتىسۋشىلارى باستاپقىدا «قاراپايىمنان كۇردەلىگە» قوزعالىس تاكتيكاسىن قولداعان بولاتىن. ياعني, كەڭەسكە قاتىسۋشىلار العاشقى كەزەڭدە تاراپتاردىڭ ورتاق مۇددەلەرىنە ساي كەلەتىن ماسەلەلەردى تالقىلاۋ جانە سول ارقىلى ورتاق پىكىرگە كەلۋ, سودان سوڭ ىمىراعا قول جەتكىزىپ ودان ءارى داۋلى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا كەلىستى.
ايتا كەتەتىن جايت, كەڭەستى قۇرۋ بارىسىندا وعان ازياداعى وزەكتى ماسەلەلەر مەن جانجالدى جاعدايلاردى جەدەل شەشۋ مىندەتى جۇكتەلگەن جوق. سەبەبى, بۇل بىرىنشىدەن مۇمكىن ەمەس, ەكىنشىدەن, اتالعان ىنتىماقتاستىق فورماتىنىڭ وكىلەتتىلىگىنە كىرمەيدى جانە ۇزاق تالقىلاۋ جانە شەشۋ ۇدەرىسىن تالاپ ەتەدى.
اوسشك قىزمەتىن تالداۋ وسى فورۋمنىڭ نەگىزگى ماقساتى ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر مەن پروبلەمالاردى تالقىلاۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ, جالپى ادامي قاعيداتتار مەن كۇش قولدانۋ پوزيتسياسى تۇرعىسىنان العاندا ساياسات قولايسىزدىعى, ەكونوميكالىق دامۋداعى ايىرماشىلىقتار, ناسىلدىك, ەتنوستىق جانە ءدىني تيىستىلىككە نەگىزدەلگەن اقىلعا قونىمدى ديالوگتى وتكىزۋگە الاڭ ۇسىنۋ مۇمكىندىگىن جاساۋ بولىپ تابىلدى.
قازاقستان 25 جىل بويى وڭىردە جالپىازيالىق ورتاق قاۋىپسىزدىك قۇرىلىمىن قۇرۋ بويىنشا ءوزىنىڭ ماقساتتى جۇمىسىن جۇرگىزىپ كەلەدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ باسشىلىعىمەن كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى, سونىڭ ناتيجەسىندە اوسشك يدەيادان پراكتيكالىق جانە ناقتى جۇمىس ىستەيتىن قۇرىلىمعا اينالدى. بۇل قىزۋ ءارى قوماقتى ەڭبەكتى تالاپ ەتكەن جۇمىس بولدى.
فورۋم قۇرىلعان كەزدەن باستاپ, كايردەن سەۋلگە دەيىن, ماسكەۋدەن پنومپەنگە دەيىن اوسشك مۇشەلەرىنىڭ سانى 16-دان 26 -عا دەيىن ارتتى. كەڭەستەگى كەلىسسوزدەرگە يزرايل, پالەستينا, ءۇندىستان, پاكىستان, يران جانە بىرقاتار اراب مەملەكەتتەرى قاتىسادى. كەڭەستىڭ ماقساتتارىن ىلگەرىلەتۋگە نەگىز بولاتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قۇرىلدى. اوسشك بۇۇ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردا بايقاۋشى مارتەبەسىنە يە بولدى. اوسشك – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى باعىتى بويىنشا ديالوگ جۇرگىزۋدە.
بىرنەشە جىل بۇرىن كەڭەستىڭ الماتىدان استاناعا كوشىرىلگەن حاتشىلىعى 10 جىلدان استام تابىستى جۇمىس اتقارۋدا. فورۋم جۇمىسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن ورگاندارى قالىپتاستى. ارنايى جۇمىس توبىنىڭ, اعا لاۋازىمدى تۇلعالار كوميتەتىنىڭ, جاستار جانە ىسكەرلىك كەڭەستەردىڭ وتىرىستارى جۇيەلى تۇردە وتكىزىلىپ وتىرادى جانە 2014 جىلدان باستاپ اوسشك-ءنىڭ توراعاسى بولىپ تابىلاتىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ باستاماسىمەن جانە قولداۋىمەن قۇرىلعان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ فورۋمى «كۇش الىپ» كەلەدى.
كەڭەس اياسىندا اسكەري-ساياسي, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق, ادامي ولشەمدەر جانە جاڭا سىن-تەگەۋرىندەر مەن قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ سالالارىندا سەنىم شارالارىن ىسكە اسىرۋعا نەگىزدەمە بولاتىن تۇجىرىمدامالار مەن ءىس-قيمىل جوسپارلارى قابىلداندى.
قازاقستان, تۇركيا جانە قىتاي توراعالىقتارى بارىسىندا, قورىتىندىلارى بويىنشا ماڭىزدى ساياسي دەكلاراتسيالار قابىلدانعان ءتورت سامميت پەن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەس تۇراقتى كەزدەسۋى ءوتتى.
ەكى اپتا بۇرىن, 2017 جىلعى 20 قىركۇيەكتە نيۋ-يوركتە, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 72-ءشى سەسسياسى اياسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى باستاماسىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان, اوسشك مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى ءوتتى. كەزدەسۋ بارىسىندا قاتىسۋشىلار حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى, فورۋمنىڭ شيرەك عاسىرداعى نەگىزگى جەتىستىكتەرىن اتاپ ءوتتى جانە بۇگىنگى كۇنى اوسشك الدىندا تۇرعان ماقساتتارىن ايقىندادى. مينيسترلەردىڭ قورىتىندى مالىمدەمەسىندە «ازيانىڭ وزگە مەملەكەتتەرىن بارىنشا قامتۋ, سىرتقى الماسۋدى ارتتىرۋ, سونداي-اق وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ىستەرگە كەڭىنەن قاتىسۋ, ياعني قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە, دامۋدى ىلگەرىلەتۋ مەن تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتتىلىعىن جاقسارتۋدا بەلسەندى ءرول اتقارۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا اوسشك-ءنى كەڭەيتۋگە مۇددەلىمىز», – دەپ اتاپ كورسەتىلدى.
ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى اياسىندا استانادا ازيانىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن جينالعان كاسىبي جانە اۋەسقوي سپورتشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن بىرلەسكەن شىۇ-اوسشك جەڭىل اتلەتيكالىق مارافونى وتكىزىلدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ەڭسەرگەن جولعا شولۋ جاساي كەلە, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرى اوسشك ۇدەرىسىن باستاۋعا عانا ەمەس, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋدا ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى دەپ سەنىممەن اتاپ ايتۋعا بولادى.
بەلسەندى ۇجىمدىق ءوزارا ءىس-قيمىل, وركەنيەتتەردىڭ اشىق تا ايقىن ديالوگى بولماعان جاعدايدا, بارلىق مەملەكەتتەردىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ دۇرىس جولدارىن تابۋ مۇمكىن ەمەس. وسىعان بايلانىستى 2014 جىلى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ شانحايداعى اوسشك ءسامميتى بارىسىندا باياندالعان اوسشك نەگىزىندە حالىقارالىق ۇيىم قۇرۋ باستاماسى اسا وزەكتى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا فورۋم قاتىسۋشىلارى اتالعان ماسەلەنى تالقىلاۋ ۇستىندە.
بۇگىندە اوسشك شەڭبەرىندەگى ءتيىستى جۇمىس ءوز قارقىنىن ساقتاپ, وسى ۇدەرىستى كۇشەيتىپ, نىعايتاتىن وزەكتى قۇجاتتاردى بىرلەسىپ ازىرلەۋدى جالعاستىرۋدىڭ جانە تاعاتتىلىق پەن دايەكتىلىك تانىتۋدىڭ ماڭىزى زور. حالىقارالىق ۇيىمداردا اوسشك ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن بەلسەندى تۇردە ءتۇسىندىرۋ قاجەت.
اوسشك مامىلە قاعيداسىنا نەگىزدەلگەن ساياسي پلاتفورما بولىپ تابىلادى. ونىڭ بارلىق مۇشەلەرى ءوزارا تەڭ جانە 2002 جىلعى الماتى اكتىسى, اوسشك-دەگى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەيتىن پرينتسيپتەر دەكلاراتسياسىنا جانە باسقا دا قۇجاتتارعا سايكەس ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىندايدى.
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىمەن سالىستىرعاندا, اوسشك ساياسي, مادەني, گەوگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ارالۋاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.
بۇل رەتتە اوسشك-ءنىڭ كۇردەلىلىگىنىڭ ءوزى دە ونىڭ بىرەگەي سيپاتى بولىپ تابىلادى.
ۇيىمنىڭ نەگىزىن سالعان مەملەكەت رەتىندە قازاقستان الداعى ۋاقىتتا ازيا قۇرلىعىنداعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى دامۋ جولىندا اوسشك-ءنىڭ بارلىق نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا بار كۇشىن سالادى, ويتكەنى بۇل ەلباسى ايقىنداپ بەرگەن سىرتقى ساياسي باسىمدىلىقتارىمىزدى قامتيدى.
قايرات ءابدىراحمانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
