قازاق كينوسىنا قان جۇگىرتىپ, دەم بەرۋگە كەلگەن جاس پروزاشىلار «قازاقفيلمدى» شىرقاتىپ جىبەرمەگەنمەن, بىزدەردى جەتەككە الىپ قامقور بولعان ابىشكە ءسوز كەلتىرە قويمادىق. وزگەمىزدەن بۇرىن دۋلات يكەمدىلىك تانىتتى: العاشقى قارقىنمەن ەكى-ءۇش ستسەناري جازىپ تاستاپ, «گاۋھارتاسى» وندىرىسكە قابىلدانىپ تۇسىرىلە باستادى. مەنىڭ ماڭعىستاۋ مۇنايشىلارى ومىرىنەن جازىلعان «جۇلدىزدى جون» پوۆەسىمنىڭ جەلىسىمەن «جاس داۋرەن» تەلەفيلمى ءتۇسىرىلىپ, وداقتىق كورسەتىلىمدەر قاتارىنا ەندى. ال ەسەسىنە «اتامان اننەنكوۆتىڭ اقىرى» اتتى ءۇش سەريالى ستسەناريىمنىڭ ماڭدايى تاسقا سوعىلىپ, جولى بولمادى.
ءبىزدىڭ بوي سالىپ قاتارعا ەنگەن تۇسىمىزدا «دوستاسىپ جۇرگەن قاتار قۇربىڭا لاۋازىمدى قىزمەت بەر, ونىڭ كىم ەكەنىن سوندا تانيسىڭ» دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلىپ ءجۇردى. ءابىش جاس كەزىنەن-اق جاۋاپتى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ تۇتقاسىن ۇستادى. مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولۋى, تابانداعان ون جىل كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولۋى – رەسپۋبليكانىڭ يدەولوگيا سالاسىنا ەلەۋلى ىقپال ەتكەنىنىڭ ايعاعى. ادام قىزمەتكە ۇيرەنەدى, قىزمەتپەن كەلەتىن ابىرويعا ۇيرەنەدى, قايدا بارسا اياعىن جەرگە تيگىزبەگەن ءىلتيپات, جۇمساق كرەسلو, جايلى ماشينا, ءۇي ءىشى تۇرمىسى دا تۇزەلىپ سالا بەرەدى. قىزمەتتەن كەتكەن كۇنى وسىنىڭ ءبارى ءبىر ساتتە تىيىلادى. كەشەگى دەمىمەن ءۇي جىققانداي بولعان ازامات جەلى كەتكەن دوپتاي ءبىر ۋىس بولىپ, ءجۇنجىپ قالادى.
ءابىش دەگەنى بولىپ داۋىرلەپ تۇرعان كەزدە قىزمەتتەن ەكى رەت كەتتى, دالىرەگى ەكى رەت تومەندەدى. ءبىرى – جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنان تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ قوعامىنا كەتۋى, ەكىنشىسى – رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى توراعالىعىنان بوساپ قالۋى.
جازۋشىلار وداعىنان ءابىشتى كەتىرىپ ارتىق قىلام دەگەندەر تىرتىق قىلدى. ءابىشتىڭ ورنىنا كەلگەن باسشىلار ادەبيەتتىڭ ەسىگىن كىم كورىنگەنگە اشىپ, قوقسىق-قوبىردى قاپتاتىپ, جازۋشىلار سانىن ەكى ەسەگە كوبەيتتى. ءبىز جازۋشىلىققا قاتىسى جوق بىرەۋلەردىڭ وداققا مۇشەلىككە قابىلدانعانىنا نارازى بولىپ, تالاعىمىز تارس ايىرىلىپ ءجۇرىپ, دەر كەزىندە بۇل شارالاردىڭ ارگى استارىن تەرەڭ اڭداماپپىز. باقساق, ادەبيەتتە اۆتوريتەت جوق, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ءبارى بىردەي دەگەن تەڭگەرمەشىلىك جۇرگىزىلە باستاپتى. جازۋشىلار وداعىنىڭ جاڭا باسشىلارىنىڭ مىنبەردە تۇرىپ قازاق ادەبيەتى اقساقالدارىن ساقالدان الۋى, اقساقالدارعا كەزەك تيگەندە, وداق مۇشەلىگىنە جاڭادان قابىلدانعان قوقسىق-قوبىردىڭ ەدەن تەپكىلەپ سويلەتپەۋى – ءبىر-بىرىنە جالعاستى ىستەردىڭ تىزبەگى ەكەن.
ءابىش جوعارى لاۋازىمدى قازاقستان پارلامەنتىنىڭ توراعالىعىنان كەتكەندە, مەن «جازۋشى» باسپاسىندا كىشىگىرىم باسشى بولىپ جۇرگەم. ديرەكتورىمىز مارال سقاقباەۆ. ابىشپەن بىرگە وقىعان, ۇزاق جىلدار تسك-دا بىرگە ىستەگەن, ارالارىنان قىل وتپەگەن ادال دوس مارال ءابىشتىڭ باسىندا ورىن العان جاعدايعا قاتتى كۇيزەلدى. ورنىندا وتىرىپ بايىز تاپپاي, بۋما-بۋما قولجازباعا كومىلىپ وتىرعان مەنىڭ بولمەمە قايتا-قايتا باس سۇعادى. ءبىر كەلىسىندە ول ءابىشتىڭ پۋبليتسيستيكا مەن ادەبي سىن ماقالالارىن دايىنداپ جۇرگەنىن, سونىسىنىڭ باسى جيناقتالسا, كىتاپ قىپ شىعارىپ جىبەرەيىك دەگەن ۇسىنىس جاسادى. باسىنا ءىس تۇسكەن تۇستا جالعىزدىق سەزىنبەسىن, ءبىزدىڭ قارلىعاش قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي دوستىق قولداۋىمىز بولسىن دەگەن نيەتى كومەيىنەن كورىنىپ تۇردى.
اقىرى ابىشپەن جولىعۋعا مەنىڭ بارۋىما تۋرا كەلدى. قولجازبانى الىپ كەلىپ, تەزدەتە وقىپ, كىتاپقا «زامانا» دەپ ات قويىپ, جيناقتى تەزدەتىپ وندىرىسكە جىبەردىم. ۇكىمەتتىڭ كىتاپ باسۋ ءىسىن جىلى جاۋىپ قويعان كەزى. باسپانىڭ قىسىلشاڭ جاعدايىنان حاباردار ءابىش ماڭعىستاۋداعى تانىستارىنا قۇلاققاعىس قىلسا كەرەك, اياق استىنان دەمەۋشىلەر دە تابىلا كەتتى.
ءابىشتىڭ ءارتۇرلى باسىلىمداردا جاريالانعان ادەبي سىن, كوسەمسوز جانرىنداعى ماقالالارىن وقىپ جۇرگەنمەن, ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ بۇل سالاسىنا پىكىرىم تولىق قالىپتاسپاعان كەز ەدى. وسى جولى ونىڭ اياق الىسىن انىق تانىدىم: ءابىش كوسەم دە, شەشەن دە, كەمەڭگەر ەكەن. ول ماعان اعىسى مول, ارناسى كەڭ, ءتۇبى تەرەڭ, جايىلعان جەرىن سۋلاندىرىپ, نۋلاندىرىپ, ىرىس-نەسىبەگە كەنەلدىرىپ جىبەرەتىن, تاۋسىلماي سارقىرار الىپ داريا سياقتى كورىندى. سالعاننان بايقاعانىم, الىپ داريانىڭ التىن دىڭگەگى – كول داريا ءبىلىم ەكەنى. ءابىش التى شاردى شارلاپ, التى ءىلىمدى يگەرىپ بارىپ ادەبيەتكە كەلىپتى. زور دايىندىقپەن كەلىپتى.
وسىناۋ قازىنانى ارنايى دايىندىق ورىنداردا وقىپ ۇيرەنبەي, ءوز بەتىنشە وقىپ ۇيرەنىپتى. ءبىلىم مەن ءىلىمنىڭ تۇنىپ تۇرعان قاينار كوزى – كىتاپتىڭ قادىرىن وزگەلەردەن ەرتە ۇعىپتى.
باقساق, قالامگەردىڭ كوسەمسوز, ادەبي سىن ماقالالارى قوعامدىق ورتادا ءابىشتىڭ تەز تانىلۋىنا تىكەلەي سەپتەسكەن ەكەن. بۇل سالاداعى ىزدەنىستەرىن ادەبي سىننان باستاعان قالامگەر كوسەمسوزگە ەگەمەندىك باستاۋىنداعى سەرپىلىس جىلدارىندا كەلدى. ۇلت الدىندا وداقتان اجىراسىپ ەنشى الۋ, جەكە شاڭىراق قۇرعان ەگەمەندىككە قول جەتكىزۋ, وتارشىلىقتىڭ اۋىر زارداپتارىنان ارىلۋ, مەملەكەتتىڭ ساياسي باعىتىن تاڭداۋ, الىس-جاقىن كورشىلەرمەن قارىم-قاتىناس, تۇرالاپ قالعان ەكونوميكاعا دەم بەرىپ, توقتاپ قالعان ءوندىرىس ورىندارىن ىلگەرى باستىرىپ, ۇكىمەتكە قاراپ اۋىز اشىپ, قول جايعان بۇقارانى كۇندەلىكتى تىرلىك مينيمۋمىمەن قامتاماسىز ەتىپ, داستارقانىن جۇدەتپەۋ سىندى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەر ءابىشتىڭ «تاۋەلسىزدىك تولعاۋىنىڭ» باستى ارقاۋى. سىرتتاي باقىلاۋشى بولماي, جۇزدە ءبىر نۇسقاسى جوق ءالجۋاز مەملەكەتتىڭ اياعىنا ءتاي-ءتاي تۇرعان كەزىن كوزىمەن كورىپ, ەل يىعىنا تۇسكەن اۋىر جۇكتىڭ ءبىر باسىن كوتەرىسە جۇرگەن ءابىش سول ءبىر جارعاق قۇلاق جاستىققا تيمەگەن قيىن كەزدەردە ەلباسى مەن ەل اعالارىنىڭ جولسىزدان وتكەل سالىپ, جول تاپقاندارىن قاز-قالپىندا سۋرەتتەپ, «وتپەلى كەزەڭنىڭ» شىنايى سۋرەتىن قالىپتايدى. ەگەمەندىك باستاۋىنىڭ ءتىرى كۋاگەرى ءابىش جازبالارى تالاي ۇرپاققا ازىق بولارى ءسوزسىز.
ءوز باسىم ءابىشتىڭ كوسەمسوز سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىنىڭ ەكەۋىنە الابوتەن دەن قويدىم: ءبىرى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنت بولىپ تاعايىندالىپ, انت بەرگەن سالتاناتىنداعى سويلەگەن ءسوزى دە, ەكىنشىسى – ريم پاپاسى مەن قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ كەزدەسۋىندەگى ءسوزى. ءابىش عۇلامالىعىنىڭ شىڭى – وسى ەكى تراكتات بولسا كەرەك. مۇنداي كەڭ قامتىلىپ, تەرەڭ تاراتىلىپ, ءوزىنىڭ دە, تۋعان حالقىنىڭ دا كەمەڭگەرلىگىن اسپانداتا كوتەرگەن كەمەل تولعاۋدى ەستىگەن دە, كورگەن دە ەمەسپىن. اسپان تەڭسەلىپ, باس اينالعانداي ءبىر كەمەڭگەرلىك ەدى عوي. تۇڭعىش پرەزيدەنتتى ماراپاتتاۋ, ريم پاپاسى سياقتى مارتەبەلى قوناقتىڭ ىزگىلىكتى ساپارىنا تىلەك ءبىلدىرۋ – ءبىزدىڭ تىرلىگىمىزدە بۇرىن ورىن الماعان تىڭ قۇبىلىس بولعاندىقتان دا, بالكىم, اسىرە اسەرگە بەرىلىپ, ارتىق باعالاپ وتىرعان دا شىعارمىن. الايدا ءوزىمنىڭ ۇزىن-قىسقا عۇمىرىمدا اۋزىمەن قۇس تىستەگەن تالاي جۇيرىكتەردى كورگەنمەن, وسى تولعاۋلارداعى ءابىش كەمەڭگەرلىگىندەي عۇلامالىقتى كورگەن ەمەسپىن.
قالامگەردىڭ شىعارمالارىنا ساراپشى كوزىمەن شولا قاراپ وتىرساڭ – ءبىزدىڭ ادەبيەتكە پاتشا, حان, بيلەۋشى تاقىرىبىن دەندەپ ەنگىزگەن ءابىش ەكەن. البەتتە «حان كەنەنى» جازعان ۇلكەن مۇحتار, «الاساپىراندى» جازعان كىشى مۇحتار ەسەپتەن قالمايدى عوي. ال ءابىش شىعارماشىلىعىنىڭ باستى وزەگى وسى تاقىرىپ دەسەك تە بولعانداي: «اڭىزدىڭ اقىرى», «ۇركەر», «ەلەڭ-الاڭ», «ابىلاي حان», «حانشا داريا حيكاياسى». ءابىشتى ءابىش ەتكەن باستى شىعارمالارى وسى ەمەس پە؟ «ابىلاي حاندى» نەشە قالامگەر جارىسا جازدى, بىراق ابىشكە جەتكەن ءبىرى جوق. ءابىشتىڭ «ابىلايحانى» ۇرپاقتان-ۇرپاققا كەتەتىن ونەگەلى ورە بولىپ قالدى.
اۆتوردىڭ «ابىلاي حانىنا» شاڭ جۇقپادى, ماقتاۋى جەتەرلىك بولدى. ەسەسىنە «ۇركەرى» دورەكى سىنداردىڭ توقپاعىنا ۇشىرادى. «ۇركەردىڭ» باس كەيىپكەرى ابىلقايىر ەستىمەگەندى ەستىدى, كورىندە جاتىپ كۇڭىرەنگەندەي جاعدايعا كەلدى. ابىلقايىردى جامانداپ, سول ارقىلى ءابىشتى ءىلىپ-شاتىپ كەتكەندەردى تۇگەندەمەي-اق قويالىق. بىردە كوشەدە كەزدەسىپ قالعانىمىزدا: «ابىلقايىردى دامىلسىز عايباتتاپ جاتىر. ابىلقايىر ارقىلى سىزگە كۇل شاشۋشىلار جوق ەمەس. ال ءسىز بولساڭىز جۇمعان اۋزىڭىزدى اشپايسىز. ابىلقايىردى نەگە قورعامايسىز؟» دەگەن اۋجاي ايتتىم. ءابىش ماعان ءبىر قاراپ الىپ, كوزىن كوشەنىڭ ۇزىنا بويىنا قىدىرتىپ: « مەن ابىلقايىردى جازىپ بەردىم. ەندىگى تورەشىسى – حالىق پەن ۋاقىت!» دەدى. «ويباي-اۋ, حالىق پەن ۋاقىتىڭنىڭ اۋىز قيسايىسىن كورمەيسىز بە؟», دەپ شىر-پىر بولىپ ەدىم, «بۇلاردان كەيىن دە حالىق بار, بۇدان كەيىن دە ۋاقىت بار!» دەپ بۇرىلىپ جۇرە بەردى.
الايدا ابىلقايىر تراگەدياسى ءبىر ساتكە ەسىمنەن شىققان ەمەس. ىزدەنە وقىپ ءجۇرىپ, قايسىبىر شالا تاريحشىلار مەن ودان شالا قالامگەرلەردىڭ ابىلقايىر تۋرالى ايتقاندارى تۇگەل قاتە ەكەنىنە كوزىم جەتتى. ماسەلەن, ول كىشى ءجۇزدىڭ حانى بولعانىمەن, قازاقتىڭ باس حانى بولعان جوق, ونىڭ باس حان بولۋعا ناسىلدىك دارەجەسى جەتپەدى, ول قازاق حاندارىنىڭ «كىشى بۇتاعىنان» ەدى دەگەندەر مۇلدە كەلەگە كەلمەيتىن شالاعاي پىكىرلەر. جانىبەك حاننىڭ كەنجە ەكى ۇلى – ۇسەك پەن جادىك, ۇسەك – ۇلكەنى, جادىك – كىشىسى. قازاقتىڭ ءداستۇر-جورالارى بو-يىنشا: اتا وشاعى كىشى بالادا قالادى. بىراق ول جانىبەكتىڭ باسقا بالالارىنا حان بولۋىنا كەدەرگى بولماعاندا, ۇسەك ۇرپاعىنا قالاي كەدەرگى بولادى. ۇسەك ۇرپاعى قالايشا «كىشى بۇتاق» اتانادى. اقىلعا سىيمايتىن ساندىراق.
قازاق قاۋىمى ورتاسىندا ورىن العان وسىنداي ءارى-ءسارى تۇسىنىككە ابىلاي كوزى تىرىسىندە ناقتى جاۋاپ بەرگەن. ول 1767 جىلى 14 جەلتوقساندا ومبى اكىمشىلىگىنە جولداعان حاتىندا: «مەنىڭ اتا-بابالارىم باراق حان, جانىبەك حان, جادىك حان, شىعاي حان, ەسىم حان, جاڭگىر حان, تاۋكە حان, بولات حان, قايىپ حان, ابىلقايىر حان, ابىلمامبەت حان, ولاردان كەيىن ەندى مەن ابىلاي حانمىن» دەگەن. ابىلاي جوعارىدا اتى اتالعان تۇلعالاردىڭ قازاقتىڭ باس حاندارى بولعاندارىن جاريالاي وتىرىپ, ءوزىنىڭ سولارمەن قانداس تۋىستىعىن دا پاش ەتكەن. ەندەشە, ءبىز ورىس شەنەۋنىكتەرىنىڭ ءار قولدان, ءار اۋىزدان ەستىپ جازعان اقپارلارىنا سەنەمىز بە, جوق, ابىلايدىڭ ءوز قولىنان شىققان حاتقا سەنەمىز بە؟ تالاس, تاڭداۋعا ورىن جوق, ابىلايدىڭ ءسوزى – ءسوز. وسىعان توقتاعانىمىز ءجون.
ال ابىلقايىر قايىپ حانمەن ءتىل تابىسپاي شاتاقتاسۋ سالدارىن اياگوز شايقاسىندا قازاق قولى جەڭىلىس تاپتى دەۋ – ساتسىزدىكتىڭ سەبەبىن ىزدەۋدەن پايدا بولعان بوس اڭگىمە. كەزىندە بۇل شايقاسقا توبىل اكىمدەرى ايرىقشا ءمان بەرىپ, كۋاگەرلەردىڭ اۋزىنان ونىڭ شىندىعىن جاقسى جيناقتاپ العان. حاتتامالار اياگوز سوعىسىن باستان-اياق تۇگەل باياندايدى. بىراق ول ماتىندەردىڭ بىردە-بىرىندە قايىپ حان مەن ابىلقايىر اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك تۋرالى ءلام-ميم ءسوز جوق. بۇل سوعىس قايىپ حاننىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلدى, ونىڭ جەڭىسىنە دە, جەڭىلىسىنە دە سول جاۋاپتى. جانە سولاي بولدى دا. كەشىكپەي قايىپ حان قارسىلاستارى تاراپىنان مەرت بولدى.
ال باس حاندىققا سايلانباعان ابىلقايىر اڭىراقاي مايدانىن تاستاپ كەتتى دەگەن دە قۇر دالباسا. جولبارىس حان, سامەكە حان, ابىلقايىر حان قالدان سەرەنمەن شارتتاسىپ, كەلىسىمگە قول قويعان سوڭ حاندار ءوز يەلىكتەرىنە قايتقان. ۇزاق جول ۇزەڭگى قاعىسىپ قاتار جۇرگەن جولبارىس حان, سامەكە حان, ابىلقايىر حانداردىڭ ەل تاعدىرىنا قاتىستى جاعدايلاردى سويلەپ, بۇدان بىلايعى ۇستاناتىن باعىتتارىن اقىلداسقانى داۋسىز.
ابىلقايىر ورىسقا بودان بولۋ ماسەلەسىن ءبىرىنشى بولىپ قوزعادى, ول ءىسىنىڭ ابىروي-اتاعى دا, قارعىس-عايباتى دا سونىڭ ءبىر ءوزىنىڭ موينىندا. الايدا كورەگەن ساياساتكەرلىكپەن قازاققا قولايسىز باعىتتا دامىعان ورىس سىرتقى ساياساتىنىڭ بەتىن بۇردى. ماسەلەنىڭ تۇپقازىق مايەگى وسىندا. باسى ارىلماس داۋعا دا قالدى. بىراق ول ءوز قولىمەن ىستەگەنىنەن جالتارماي, بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الدى. «ەشكىممەن اقىلداسپاي, ءوز بەتىمشە ىستەدىم» دەگەننەن تانبادى. ونىڭ ءبىر سىرى كەيىن بوداندىقتان باس تارتقانداي كۇن تۋسا, بۇل حاننىڭ قالاۋى, حالىق قالاۋى ەمەس دەگەنگە ساڭىلاۋ قالدىرۋ امالى ەدى.
تەۆكەلەۆ جازبالارىندا ستارشينالار ماجىلىسىندە «حان دەگەن اتىم عانا بار, قاراماعىمداعىلار مەنىڭ بۇيرىعىمدى قۇلاققا ىلمەيدى» دەگەن ابىلقايىر تەۆكەلەۆتىڭ «نە سەبەپتەن ەلىڭدى بوداندىققا اكەلىپ وتىرسىڭ؟» دەگەن وڭاشا ساۋالىنا رەسەيدىڭ قولداۋىمەن شىنايى بيلىككە جەتۋدى كوزدەيتىنىن ايتادى. وسىنى جەلەۋلەتكەن ءبىزدىڭ تاريحشىلار ابىلقايىر ءوز قارا باسىنىڭ قامى ءۇشىن حالىق مۇددەسىن ساتتى دەپ دابىرالاسادى. ابىلقايىر بوداندىققا مويىنسۇنۋدىڭ سەبەبىن العاشقىدا تەۆكەلەۆتەن جاسىرىپ, شىندىقتى كولەگەيلەپ باقتى. شىندىق – جوڭعاردان قازاقتىڭ كۇيرەي جەڭىلىپ, استاناسى مەن ەلدىڭ مايەگى بولعان سىر بويى قالالارىنان تۇگەل ايىرىلىپ, ۇلى ءجۇزدىڭ جاۋ قولىندا قالعانى, ورتا ءجۇزدىڭ جارىم-جارتىلاي سامارقاندقا اۋىپ كەتۋى ەدى. بۇل شىندىقتى بىلسە, ورىس ەلشىسى تىزەنى قاتتىراق باتىرىپ, تاقىمداۋدى كۇشەيتە تۇسەرى بەلگىلى ەدى. مىنە, وسىنى بولدىرماۋ ءۇشىن ابىلقايىر قارا باستىڭ قامىن كولدەنەڭ تارتىپ, ءوزىن دە, ءوزىنىڭ اتاق-ابىرويىن دا قۇرباندىققا شالدى. وسىناۋ ديپلوماتيالىق «ويىنداردىڭ» استارىن ۇقپاعان قازاق قالامگەرلەرى ابىلقايىر قارا باسىنىڭ قامىن ەل قامىنان جوعارى قويدى, رەسەيدىڭ قولداۋىمەن وزگە حانداردان دارەجە ارتتىرىپ, بيلىككە جەتۋدى عانا كوزدەدى دەپ شۋلاسادى. شىنىنا كەلگەندە, ءبىزدىڭ قاتارداعى وقىرماندار مەن قالامگەرلەرگە جانە وسى تاقىرىپتى زەرتتەگەن تالاپتى عالىمدارىمىزعا تەۆكەلەۆ جازبالارىنداعى ورىس ديپلوماتياسى مەن وعان قارسى قويىلعان قازاق ديپلوماتياسىنىڭ ارا جىكتەرىن ايىرا بىلگەن ءجون ەدى.
ابىلقايىر رەسەي بوداندىعىن قابىلداعان كەزدە قازاقتىڭ ەل تىزگىنىن ۇستاعان ەليتاسىنىڭ بىردە-ءبىرى قارسى شىقپاعان. كەرىسىنشە ابىلقايىردىڭ ارەكەتىنە قولداۋ بىلدىرگەن. ماسەلەن, ابىلقايىر, بوكەنباي, ەسەت باتىر, قۇداينازار مىرزالار 27 ادام بولىپ, رەسەي بوداندىعىنا 1731 جىلدىڭ 10 قازانىندا انت بەرسە, ابىلقايىرعا قارسى توپتىڭ باسشىسى 13 مىڭ شەكتى ەلىنىڭ سۇلتانى باتىر سۇلتان 3 جەلتوقساندا, ورتا ءجۇز حانى سامەكە 19 جەلتوقساندا انت بەرىپ, ابىلقايىر ۇستانىمىنا قولداۋ ءبىلدىردى. ال 1733 جىلى رەسەي بوداندىعىن قابىلداۋدى وتىنگەن تولە بي, قودار بي, حانگەلدى بي, ساتاي باتىر, بولەك باتىر قول قويعان حاتتى قوناي بي ورىنبور جولىنان اداسىپ كەتىپ, سامارا قالاسى اكىمشىلىگىنە تاپسىرعانى بەلگىلى. 1734 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىندا ۇلى ءجۇزدىڭ رەسەي قاراماعىنا قابىلدانعانى تۋرالى اننا يواننوۆنا جارلىق شىعاردى. ال 1735 جىلدىڭ 20 جەلتوقسانىندا كۇشىك حان, باراق سۇلتان وزدەرىنىڭ قاراماعىنداعى ون بەس شاقتى بي, سۇلتاننىڭ اتىن اتاپ, ولاردىڭ اراسىندا قابانباي باتىر دا بار, ارالارىنا كەلگەن ورىنبور ەلشىسى م.بەكچۋرينگە حات تابىستاپ, ورىنبور اكىمدىگىنە ءوز تاراپتارىنان ىرىسمۇحامەد, قوناقباي, باينازار, جانسارىلاردى ەلشى عىپ جىبەرگەندەرى تاريحشى ابىلسەيىت مۇقتاردىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا انىقتالىپ وتىر. ول حاتتا «ابىلقايىر حان قالاي باعىنسا, ءبىز دە سولاي باعىنامىز. بىلمەستىگىمىز بولسا, كەشىرىم سۇرايمىز» دەگەن جولدار بار. ەڭ اقىر سوڭىندا ابىلمامبەت پەن ابىلاي سۇلتان دا 1740 جىلدىڭ 28 تامىزىندا ورسك قالاسىنا ءوز اياقتارىمەن كەلىپ, رەسەي بوداندىعىنا انت ەتتى. ءسويتىپ اتالمىش ساياسي اكتىگە قوسىلماعان ەشكىم قالمادى.
مىنە, شىنايى شىندىقتىڭ اجارى وسىنداي: ابىلقايىر ۇستانعان باعىت كىشى ءجۇز شەڭبەرىندە قالماي, قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ وي-ساناسىن تۇگەل مەڭدەپ, ولاردىڭ ەل تۇتقان يگى جاقسىلارى ابىلقايىردىڭ توسىنداۋ ساياسي قادامىنا قولداۋ بىلدىرگەن. ولار ەل باسىنا تونگەن مىناۋ ناۋبەتتەن تۇگەلدەي قۇرىپ كەتپەي, امالداپ جان سۇيرەتىپ شىعۋدىڭ جولىن ىزدەگەندە, باتىس كورشىدەن باسقا جانساۋعا تاپپادى. قازىر ءبىز وزىمىزدەن ءۇش ءجۇز جىل بۇرىن بولعان وقيعاعا جىلى كابينەتتەردىڭ جۇمساق كرەسلوسىندا شالقايىپ وتىرىپ تورەلىك ايتامىز, ال سول ءوڭ مەن عايىپتىڭ اراسىنداي بولعان قاسىرەتى اۋىر زاماننىڭ ءزىلزالاسىن يىقتارىمەن كوتەرگەن تۇلعالارىمىزدىڭ اۋىز لامدەرى مەن ءىس-ارەكەتتەرى باسقاعا مەڭزەيدى. البەتتە رەسەيدىڭ وتارشىل ەزگىسىنەن ەندى قۇتىلىپ, ەس جيعانداي بولىپ جاتقاندا, كەۋدەمىزدەگى ىزا-كەگىمىز باسىلماي, جانىمىز بەن ءتانىمىزدىڭ تىرتىقتارى جازىلماي تۇرعاندا, ونى ءتۇسىنۋ دە, مو-يىنداۋ دا وڭاي ەمەس. القىنعان اشۋ, الابۇرتقان سەزىم ساباسىنا تۇسكەندە عانا پايىمداي الامىز. ابىلقايىر ورىسقا, ابىلاي ءۇش بىردەي ەلگە – ورىس, جوڭعار, قىتايعا بودان بولعاندا, ەرىككەننەن بولعان جوق, سوڭىنا ەرگەن ىزعىنداي جۇرتىن سوقتالاڭنان امان الىپ شىعۋدىڭ قامىمەن بولدى. كەيىنگى ۇرپاق ونى دۇرىس تۇسىنگەنى ابزال.
ابىلقايىردىڭ زار عىپ ايتقاندارى اينا-قاتەسىز كەلدى. قىتايلارمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىسىمەن, قالدان سەرەن وتىز مىڭ اسكەرمەن 1739 جىلى ورتا ءجۇز قونىستارىنا تاپ بەردى. ارقانى جويقىن شابۋىلمەن وڭنان سولعا, سولدان وڭعا سۇزگەندىكتەن, جوڭعاردىڭ بۇل جورىعى ەل اۋزىندا « سۇزەكى» اتالدى. «سۇزەكى» شابۋىلىنا كىرىسەردە جوڭعار ەلشىلەرى ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى باتۋرليندە بولىپ, رەسەيدىڭ بوداندىعىندا جوق رۋ-تايپالاردىڭ ءتىزىمىن الىپ, الدىمەن شابۋىلدىڭ نىساناسىن سولارعا باعىتتادى. ناتيجەسىندە ابىلمامبەت حان كىشى جۇزدەگى ەلەك وزەنىنە قاشىپ, ابىلاي جوڭعارعا تۇتقىن بولدى. ورتا ءجۇز قاتتى كەمىپ قالدى.
ءابىش تۋرالى جازبالارىمنىڭ سوڭىن ابىلقايىر تاعدىرىنا اكەپ تىرەۋىمدە زاڭدىلىق بولماسا, وعاشتىق جوق دەپ ويلايمىن. ابىلقايىر ءابىشتىڭ باستى كىتاپتارىنىڭ باس قاھارمانى, ءابىشتى ايتساڭ ابىلقايىرعا, ابىلقايىردى ايتساڭ, ابىشكە سوقپاي تۇرا المايسىڭ. قازىرگى قازاق پروزاسىندا ەكى ولشەم عانا بار دەپ تۇسىنەم. ءبىرى – اۋەزوۆ ولشەمى, ەكىنشىسى – كەكىلباەۆ ولشەمى. كوركەم تۋىندىلاردىڭ ادەبي قۇندىلىعىن تارازىلاعاندا وسى ەكى ولشەممەن ولشەسەك, ەشقاشان جاڭىلىسپايمىز, بارار باعىتىمىز, شىعار شىڭىمىز دا انىق بولماق. ءابىش حالقىنا رۋحاني ازىق بولاتىن ولمەس, وشپەس مۇرا قالدىردى. ونىڭ بايىبىنا بارىپ, باعاسىنا جەتۋ – ءابىشتىڭ ۇستانعان شىعارماشىلىق باعدارى, كوركەمدىك تۇعىرلارى, الەۋمەتتىك-ساياسي اۋقىمدارى مەن تەرەڭ فيلوسوفيالىق پايىمدارىن ءتۇسىنىپ, ونىڭ ادەبيەتىمىزدەگى كوركەمدىك-ەستەتيكالىق قۇبىلىس ەكەنىن مويىنداپ, قالامگەر سالعان ونەگەلى جولدى باياندى ەتۋگە قارلىعاش قاناتىمەن سۋ سەپتى سەپتىگىمىزدى تيگىزۋ كوزى تىرىلەردىڭ مىندەتى دەپ بىلەمىن.
انەس ساراي,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
