ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى بيىلعى جولداۋىندا «بيىل – ءبىز ءۇشىن ەرەكشە قاستەرلى جىل. ءبىز ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا قادام باستىق. بودان جۇرتتى بۇگىنگىدەي بوستان كۇنگە جەتكىزگەن بۇل جولدا ءبىز بيىك بەلەستەردى باعىندىردىق», دەپ اتاپ كورسەتتى. ءيا, بيىلعى جىل ازاتتىق اڭساعان ۇلى دالا پەرزەنتتەرى ءۇشىن شىنىندا دا اقجارىلقاپ جىل. سونىڭ دالەلىندەي ەلوردادا سارىارقا ءتوسىن بەرەكە مەن بىرلىككە, ءان مەن جىرعا بولەگەن وبلىس كۇندەرى ەرەكشە ايتۋلى شارالار قاتارىندا ءوتىپ جاتىر. بۇعان دەيىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى شەڭبەرىندەگى بۇكىلحالىقتىق ۇلى مەرەكەگە وراي استانا قالاسىندا اتىراۋ, جامبىل, شىعىس قازاقستان, قوستاناي, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, قاراعاندى, ماڭعىستاۋ جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ كۇندەرى وتكەندىگىن گازەتىمىزدە كەڭىنەن جاريالادىق. كەشە ەلوردامىزدا الماتى, باتىس قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىنىڭ كۇندەرى باستاۋ الدى.
جەر ءجانناتى جەتىسۋ بۇتكىل كوركى مەن كەلبەتىن, بارشا ءسانى مەن سالتاناتىن ارقا توسىنە الا كەلگەن سياقتى. باس قالامىزداعى جاستار سارايىنىڭ الدىنداعى الاڭ دا, سەگىز قاتار كەڭ جولدان تۇراتىن رەسپۋبليكا داڭعىلى دا ءدۇبىرلى مەرەكە قۇشاعىندا. اتشاپتىرىم الاڭدا قاز-قاتار تىزىلگەن اقشاڭقان كيىز ۇيلەر مەن كوگىلدىر شاتىرلى ساۋدا سورەلەرى جەتىسۋ جەرىنەن ءبىر ءدۇيىم ەل كوشىپ كەلگەندەي ساۋدا-ساتتىقتى قىزدىرىپ, ءان مەن كۇيدى كۇمبىرلەتىپ جاتىر.
تاۋ دەسە تاۋى, باۋ دەسە باۋى بار, ايدىندى كول, سارقىراعان وزەندى ولكە اتانعان تالدىقورعان ءوڭىرى تامىلجىعان تابيعاتىمەن قاتار ءوندىرىسى وركەندەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان ءوڭىرلەردىڭ بىرىنەن سانالادى. بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا وبلىستا اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ جالپى كولەمى 202 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. وبلىستا جەمىس-جيدەك وسىرۋمەن 800-دەن استام شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى اينالىسادى. قازىر شارۋا قوجالىقتارى 317 باق پەن 7 گەكتار جۇزىمدىك ءوسىرىپ, 35 گەكتارلىق 459 جىلى جايدا ءونىم وسىرەدى. قازىر وبلىستا المانىڭ اتاسى – الماتىنىڭ اپورتىن قايتا تۇلەتۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
2011 جىلدىڭ قاڭتار, قىركۇيەك ايلارىندا وبلىستا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 308,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. وڭدەۋ ونەركاسىبى 253,7 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعاردى. ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى 62,4 ميلليارد تەڭگە بولدى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وبلىستا 5 ءىرى جوبا ىسكە قوسىلدى. ءمۇيىزدى ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وسى باعىتتاعى شارۋاشىلىقتارعا 878 اسىل تۇقىمدى بۇقالار ساتىلدى. سوڭعى كەزدە جاڭادان 7308 باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا وسىرەتىن 83 فەرمەرلىك شارۋاشىلىق قۇرىلدى. وبلىستا مال باسىن ءوسىرۋ ماسەلەسى دە ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بيىلعى جىلى وبلىس ەكونوميكاسىنا 249,1 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە ءوڭىر ەكونوميكاسى ەرەكشە دامۋدا. ءاسىرەسە, الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعان قالاسىنا كوشىرىلگەننەن بەرگى كەزەڭدە ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى سەرپىندى دامۋ باسپالداعىنا كوشتى. بيىل وڭىردە 578 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى وتكەن جىلدىڭ 121,5 پايىزىن قۇراپ, 125,4 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايدى. 2011 جىلدىڭ قاڭتار, قىركۇيەك ايلارىندا وبلىس بويىنشا 14401 جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى.
جەتىسۋدىڭ سۋلى دا نۋلى وڭىرىنە ورنالاسقان بالقاش اۋدانىنىڭ ەڭبەككەرلەرى نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن, ونىڭ ىشىندە جايىلىم ءسانى – مال باسىن ارتتىرۋمەن اينالىسادى. ءبىزدىڭ اۋدانىمىزداعى 15 سەلولىق وكرۋگتىڭ تۇرعىندارى بۇگىندە اسىل تۇقىمدى مال باسىن وسىرۋگە دەن قويعان. اۋدانىمىزدا قازىر اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن 13 ءىرى شارۋاشىلىق جۇمىس ىستەيدى. مۇندا نەگىزىنەن قازاقتىڭ ەتتى اقباس سيىرلارى جانە مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان اكەلىنگەن امەريكالىق گەرەفورد تۇقىمدى ەتتى باعىتتاعى قارا مال وسىرىلەدى.
بالقاش اۋدانىندا قازىر اقتىلى مال وسىرۋمەن 907 شارۋا قوجالىعى اينالىسۋدا. جالپى العاندا, اۋدانىمىزدا قازىر 67 مىڭ ءىرى قارا, 14 500 جىلقى, 125 مىڭ قوي وسىرىلەدى. بۇل رەتتە ءوڭىرىمىزدىڭ ايتۋلى ازاماتى, وليمپيادا چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتىڭ يەلىگىندەگى «جاقسىلىق» شارۋا قوجالىعىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. سول سياقتى كۇرىششى ابەن قىستاۋباەۆتىڭ «بىرلىك اگروفيرما» جشس بيىلعى جىلى 1600 گەكتار كۇرىشتىكتىڭ ءار گەكتارىنان 48 تسەنتنەردەن ءونىم الدى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويى قارساڭىندا استانادا وتكىزىلىپ جاتقان وبلىسىمىزدىڭ جارمەڭكەسىنە بالقاش اۋدانىنىڭ ەڭبەككەرلەرى وزدەرىنىڭ قوماقتى ۇلەسىن قوستى. اتاپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ءوندىرۋشىلەرى بۇل جارمەڭكەگە 3 توننا كۇرىش, 3 توننا پياز, 2 توننا كارتوپ, 2 توننا كوكونىس, 700 كيلو ەت اكەلدى. بۇل ءبىزدىڭ ەڭبەككەرلەردىڭ بۇكىلحالىقتىق مەرەكەگە تارتقان تولايىم تارتۋى.
مەيرامبەك قاناتبەكوۆ, بالقاش اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىق جانە مالدارىگەرلىك ءبولىمىنىڭ باستىعى.
ەجەلدەن ەدىل مەن جايىق اراسىندا قونىس تىگىپ, قوس قۇرلىق – ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر اتانعان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تاريحي شەجىرەسى مول, وندىرىستىك قۋاتىنىڭ الەۋەتى ورتايماعان تۇعىرلى ولكە ەكەندىگى بەلگىلى. بۇل ولكەدە كەزىندە التىن وردا, اقوردا, نوعايلى وردالارى تۋ تىككەن. بۇگىندە قۇرىلعانىنا 210 جىل تولىپ وتىرعان بوكەي حاندىعى دا سول ۇلى شەجىرەنىڭ ساباقتاستىعى. كەزىندە قازاق دالاسىنا ازاتتىعىن اڭساعان كۇنباتىس الاشوردا تاريحى دا وسى وڭىردە باستاۋ العان. «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاق حالقىنىڭ قولى جەتكەن بۇگىنگى مەرەيلى تاۋەلسىزدىك وسى ءوڭىرلەردەگى ايتۋلى كۇرەس شەجىرەلەرىمەن شىڭدالعان. سوندىقتان دا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا استانادا ءوتىپ جاتقان باتىس قازاقستان وبلىسى كۇندەرىنىڭ مەرەيى ەرەكشە سالماقتى.
وركەندى ءوڭىردىڭ 2011 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەك ارالىعىنداعى ونەركاسىپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 1124,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. گاز ءوندىرۋ كولەمى 12886,3 ميلليون تەكشە مەتر بولىپ, 2010 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 18,2 پايىزعا ءوستى. ماشينا جاساۋ سالاسىندا 11982,0 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. مۇناي وڭدەۋ ءوندىرىسىنىڭ ءونىم شىعارۋ كولەمى 35320,1 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ, 2010 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 1,6 ەسە ءوستى. سونىمەن بىرگە 381,6 ميلليون تەڭگەنىڭ توقىما بۇيىمدارى جانە كيىمدەرى شىعارىلدى. تاماق ءونىمدەرىن شىعارۋ كولەمى 19813,5 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى.
وسى مەرزىمدە وبلىستا نەگىزگى كاپيتالعا 114,5 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ونىڭ 54,7 ميلليارد تەڭگەسى شەتەلدەردەن تىكەلەي قۇيىلعان ينۆەستيتسيا بولىپ تابىلادى. 2010 جىلى وبلىستا رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە 9 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ولاردىڭ ىشىنەن 54 مۆت گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانساسى, «قاراشىعاناق – ورال» گاز قۇبىرىنىڭ 2-كەزەڭى جانە باسقا ءىرى جوبالاردى اتاپ ايتۋعا بولادى. وبلىستا وسى مەرزىمدە اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 51,8 ميلليارد تەڭگە بولدى. وبلىستىڭ بارلىق ساناتتاعى شارۋاشىلىقتارى ەسەپتى كەزەڭدە 51,7 مىڭ توننا ەت, 194,2 مىڭ توننا ءسۇت, 105,9 ميلليون دانا جۇمىرتقا ءوندىردى.
وبلىستا ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. قازىر مۇندا 36,1 مىڭ شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەر تىركەلسە, ولاردا 65 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. وسى مەرزىمدە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى 108,4 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. وبلىستا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 10 ايىندا 10199 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى.
بيىل ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە ايتۋلى جىل بولىپ وتىر. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن تولايىم تابىستارمەن قارسى الۋدا. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءوندىرىسى ءوركەندەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى قارقىندى دامۋ ۇستىندە. ونىڭ ايقىن مىسالىن ءبىزدىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنان دا ايقىن كورۋگە بولادى. وبلىس ديقاندارى بيىلعى جىلى بىتىك ەگىن ءوسىرىپ, ءار گەكتاردان 10 تسەنتنەردەن استىق جينادى. مال باسىن قىستان قوڭىن تومەندەتپەي الىپ شىعۋ ماقساتىندا 1,5 جىلدىق جەم-ءشوپ قورى ءازىرلەندى. 2011 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا 2010 جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا وبلىسىمىزداعى قوي سانى 1,4 پايىزعا, جىلقى 13,3 پايىزعا ءوستى.
وبلىسىمىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ەڭبەككەرلەرى تاۋەلسىزدىك تويىنىڭ شەڭبەرىندە باس قالامىزدا وتكىزىلىپ جاتقان وبلىس كۇندەرىنە مول تارتۋ-تارالعىلارمەن كەلىپ وتىر. ەدىل مەن جايىق, شەجىرەلى قوس وزەننىڭ جاعاسىنان جول تارتقان ورالدىق كەرۋەن 2,5 مىڭ شاقىرىم جول ءجۇرىپ, استانالىقتار مەن قالا قوناقتارىنا وسىرگەن ونىمدەرىن, ءان مەن جىرلارىن تويعا شاشۋ رەتىندە الىپ كەلدى. اتاپ ايتقاندا, وبلىس اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى استاناداعى جارمەڭكەگە 80 توننا ەت, 20 توننا بالىق, 180 توننا كوكونىس جەتكىزدى. بۇل ايتۋلى كۇنگە وبلىسىمىزدىڭ 12 اۋدانىنان 56 اۋىلشارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى كەلىپ وتىر.
ورالدىقتار بۇل كۇنگە ءجارمەڭكە ءسورەسىندەگى ساپالى ازىق-ت ۇلىك ءونىمدەرىمەن بىرگە ونەرلى ءوڭىردىڭ ءان مەن جىرىن دا تارتۋ ەتۋدە. سونىمەن بىرگە باتىستا ەجەلدەن باستاۋ العان قولونەر شەبەرلەرىنىڭ نەشە ءتۇرلى بۇيىمدارى دا ءجارمەڭكەگە كەلگەن قوناقتاردى تامساندىرۋدا.
مارات وڭعاربەكوۆ, باتىس قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى.
استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ الدىنداعى ورتالىق الاڭ اسقاق اۋەن قۇشاعىندا قالىقتاپ تۇر. كەرەكۋدەن جەتكەن كۇمبىرلى كۇي, باياناۋىلدىڭ بالاۋسا اۋەزى الاڭعا جينالعان استانالىقتار مەن قالا قوناقتارىن ونەر قۇدىرەتىمەن باۋراپ, مەرەيلى ەل مەرەكەسىنىڭ اسقاق رۋحىنا ءتانتى ەتكەندەي. الاڭ تورىندەگى اق شاتىرلى ساحنادا مىڭ بۇرالا بيلەگەن كەرەكۋلىك كەرىم قىزداردىڭ شەبەرلىگى جارمەڭكەگە جينالعان جۇرتتىڭ جانارىن ەرىكسىز وزىنە تارتىپ, ساۋدا سورەلەرىنەن گورى رۋح قۇدىرەتىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرا تۇسكەندەي. قۇرىلعانىنا 73 جىلدىڭ ءجۇزى بولعان پاۆلودار وبلىسى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءوندىرىستى دە وركەندى ءوڭىرى ەكەندىگى بۇگىنگى وسى باس قالامىزدا ءوتىپ جاتقان وبلىس كۇندەرىنىڭ اياسىندا ايرىقشا پاش ەتىلدى.
ءيا, پاۆلودار وبلىسى رەسپۋبليكامىزدىڭ بىرەگەي ءوندىرىستى ءوڭىرى ەكەندىگى انىق. وبلىستىڭ ۇلەسىنە رەسپۋبليكاداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ 7 پايىزى, كومىر ءوندىرىسىنىڭ 70 پايىزى, فەرروقورىتپا ءوندىرىسىنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 40 پايىزى تيەسىلى. سونىمەن بىرگە بۇل وڭىردە سوڭعى جىلدارى ماشينە جاساۋ, مەتالل وڭدەۋ وندىرىستەرى ەرەكشە قارقىن الىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى دا تولايىم تابىستارمەن دامىپ كەلەدى. وتكەن جىلى وڭىرلىك ءونىم ءوندىرىسى كولەمى 1993 جىلمەن سالىستىرعاندا 430 ەسە ءوسىپ, 1031,9 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. جان باسىنا شاققانداعى وڭىرلىك ءونىم ءوندىرۋ 1993 جىلعى 531,9 اقش دوللارىنان 2010 جىلى 9387,1 اقش دوللارىنا جەتىپ, 18 ەسە ارتتى. 1993 جىلدان بەرگى ۋاقىتتا وبلىستاعى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 256 ەسە ءوسىپ, 2010 جىلى 844 ميلليارد تەڭگە بولدى. مىنە, بەرەكە-بىرلىگى تولىسقان, ءوندىرىسى وسكەن ءوڭىردىڭ ءتاتتى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىر بەلەسى وسىنداي.
ايماق ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋىنە ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى قارقىندى سەرپىن بەردى. باعدارلاما شەڭبەرىندە 168 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازىردىڭ وزىندە 42 ءىرى ءوندىرىس ورتالىعى ىسكە قوسىلدى. سوڭعى 10 جىلدا وبلىستا 45 ءىرى ءوندىرىستىك كاسىپورىن اشىلدى. وڭىردە 1990 جىلدان بەرى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 73 ەسە ءوسىپ, ءوتكەن جىلدىڭ سوڭىندا 60,7 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ سانى 1991 جىلى 618 بىرلىكتى قۇراسا, 2010 جىلى 4120 بىرلىككە جەتتى. اگروونەركاسىپ كەشەنىندە مال شارۋاشىلىعى, قايتا وڭدەۋ جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ساقتاۋ سالاسىندا 35 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى.
ءوندىرىستى ءوڭىردىڭ وركەندى ءورىسى وبلىس تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا بارىنشا جاعداي جاساۋدا. ءتاۋەلسىزدىك جىلدارى وبلىستا 2535,9 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. وسىنىڭ ەسەبىنەن تۇرعىنداردى باسپانامەن قامتۋ كورسەتكىشى جاقسارىپ, 1994 جىلى وبلىستىڭ ءاربىر تۇرعىنىنا 16,9 شارشى مەتردەن كەلسە, 2010 جىلى ءاربىر تۇرعىنعا شاققاندا 20,9 مەتردەن اينالدى. حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماقساتىندا دا ايتارلىقتاي شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. 2005-2011 جىلدارى وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى 20 جاڭا نىسانمەن تولىقتى. وسى مەرزىمدە وبلىستا 30 جاڭا مەكتەپ اشىلىپ, 15,5 مىڭ وقۋشى ساپالى ءبىلىم باستاۋىنا دەن قويدى. مادەني مەكەمەلەر جەلىسى 271 نىسانعا كوبەيدى. 2008 جىلى رەسپۋبليكامىزدا العاش رەت پاۆلودار قالاسىندا دوستىق ءۇيى اشىلدى. وندا 19 ەتنو-ءمادەني بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى. سوڭعى جىلدارى 328 سپورت عيماراتى سالىنىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. وبلىستا 838 سپورت شەبەرى, 133 حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى جانە 3 قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرلەرى دايىندالدى.
وبلىس كۇندەرى اياسىندا ورتالىق الاڭدا اشىلعان «كەرەكۋ-باياناۋىل ءجارمەڭكەسى» اتتى اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەسىنە وبلىستىڭ 152 اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمى وزدەرى وندىرگەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن اكەلدى. پاۆلودارلىقتار ءجارمەڭكەگە 800 توننادان استام 27 ءتۇرلى ساپالى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن جەتكىزگەن. ونىڭ ءىشىندە 101 باس سيىردىڭ تۇتاس ەتى, 52 جىلقىنىڭ تۇتاس ەتى, 210 باس قويدىڭ تۇتاس ەتى, 1800 قۇستىڭ تۇتاس ەتى اكەلىنگەن. 37 توننا شۇجىق ونىمدەرى, 23 توننا ەتتەن جاسالعان جارتىلاي فابريكاتتار جارمەڭكەنىڭ ساۋدا سورەلەرىنەن ورىن العان. 255 توننا كارتوپ, 80 توننا ءسابىز, 35 توننا قىزىلشا, 40 توننا قىرىققابات, 17 توننا ءسۇت ونىمدەرى, 12 توننا بال, 14 توننا بالىق استانالىق تۇتىنۋشىلاردىڭ جوعارى تالعامىنان شىقتى. باياناۋىل وڭىرىنەن جەتكەن 7 مىڭ ليتر بال قىمىز جارمەڭكە تۇتىنۋشىلارىنىڭ تاڭدايىن تامساندىردى.
الاڭ ورتاسىنا تىگىلگەن اقشاڭقان كيىزدى اق وردالار كەلۋشىلەردى ەرەكشە ەستەتيكالىق اسەرگە بولەپ, شىنايى تاڭداي قاقتىردى. بۇل اق وردالار ءوزىنىڭ ءمان-ماعىناسىنا قاراي «ۇلتتىق ونەر كيىز ءۇيى», «ءداستۇر», «عاسىرلار ءۇنى», «ايتىس», «ساياتشىلىق كيىز ءۇيى» دەگەن اتاۋلارمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل كيىز ۇيگە كەلۋشىلەر سۋرەتكە ءتۇسىپ, ەكزوتيكالىق سۋرەتتەردى ەسكەرتكىشكە الادى. اقيقاتىندا استانا قالاسىنىڭ ورتالىق الاڭىندا قانات جايعان پاۆلودار وبلىسىنىڭ ءجارمەڭكەسى مەن قولونەر كورمەسى, ۇلكەن ساحنادان تىڭدارماندارىنا سىيلاعان اسقاق اندەرى قالا جۇرتشىلىعىن ۇمىتىلماس اسەرگە بولەپ, شىنايى ريزالىق سەزىمىنە بولەندى.
مەن 1998 جىلى شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, اسىل تۇقىمدى مال باسىن ءوسىرۋدى ماقسات تۇتتىم. العاشقىدا قيىندىق بولدى. قازىر جاعدايىمىز تۇزەلىپ, شارۋاشىلىعىمدى ىرىلەندىرۋگە قول جەتكىزدىم. مەن باسقاراتىن «تابىس» شارۋا قوجالىعىندا بۇگىندە 1600 باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا, 1200 باس قوي وسىرىلەدى. سونداي-اق قازاقتىڭ جابى تۇقىمداس جىلقىسىن ءوسىرۋدى قولعا الدىم. قازىر شارۋا قوجالىعىمدا 620 باس جىلقى بار. اقكول اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى ءبىزدىڭ قوجالىقتا قازىر اۋىلدىڭ 32 تۇرعىنى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. شارۋا قوجالىعى ءوز ونىمدەرىن يگىلىككە جاراتۋ ماقساتىندا دا جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازىر شارۋا قوجالىعى ەكىباستۇز قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك ورىندارىن ەت جانە سۇتپەن قامتاماسىز ەتەتىن بىرەگەي شارۋاشىلىققا اينالدى.
ەلباسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە دەگەن شىنايى قامقورلىعىنىڭ ناتيجەسىندە شارۋا قوجالىعىندا وندىرىلەتىن ءاربىر كيلو سيىر ەتىنە 120 تەڭگە, جىلقى ەتىنە 92 تەڭگە, قوي ەتىنە 50 تەڭگە, قىمىزدىڭ ءاربىر ليترىنە 60 تەڭگە سۋبسيديا بەرىلەدى. بۇل ءبىزدىڭ شارۋاشىلىعىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا قوماقتى قولداۋ بولىپ وتىر.
سوڭعى كەزدە ىرىلەنگەن ىرگەلى «تابىس» شارۋا قوجالىعى قالاداعى از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلارىنا قايىرىمدىلىق كومەك جاسايدى. اۋىلدىڭ اۋرۋحاناسىن, مەكتەبىن قىسقى كومىرمەن قامتاماسىز ەتۋگە قولۇشىن بەرەمىز. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن ۇلى مەرەكە دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان دا مەن وبلىس كۇندەرى شەڭبەرىندە ءوتىپ جاتقان وسى ءجارمەڭكەگە 3,5 توننا ەت جانە باسقا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن اكەلدىم. ەتتىڭ ءار كيلوسىن 800-850 تەڭگەدەن ساۋدالايمىز.
مانات العامباروۆ, «تابىس» شق جەتەكشىسى.
______________________
بەتتى دايىنداعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى; سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات
* * *
جەتىسۋ جەرىنىڭ جەتىستىگى
جەر ءجانناتى جەتىسۋ بۇتكىل كوركى مەن كەلبەتىن, بارشا ءسانى مەن سالتاناتىن ارقا توسىنە الا كەلگەن سياقتى. باس قالامىزداعى جاستار سارايىنىڭ الدىنداعى الاڭ دا, سەگىز قاتار كەڭ جولدان تۇراتىن رەسپۋبليكا داڭعىلى دا ءدۇبىرلى مەرەكە قۇشاعىندا. اتشاپتىرىم الاڭدا قاز-قاتار تىزىلگەن اقشاڭقان كيىز ۇيلەر مەن كوگىلدىر شاتىرلى ساۋدا سورەلەرى جەتىسۋ جەرىنەن ءبىر ءدۇيىم ەل كوشىپ كەلگەندەي ساۋدا-ساتتىقتى قىزدىرىپ, ءان مەن كۇيدى كۇمبىرلەتىپ جاتىر.
تاۋ دەسە تاۋى, باۋ دەسە باۋى بار, ايدىندى كول, سارقىراعان وزەندى ولكە اتانعان تالدىقورعان ءوڭىرى تامىلجىعان تابيعاتىمەن قاتار ءوندىرىسى وركەندەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان ءوڭىرلەردىڭ بىرىنەن سانالادى. بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا وبلىستا اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ جالپى كولەمى 202 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. وبلىستا جەمىس-جيدەك وسىرۋمەن 800-دەن استام شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى اينالىسادى. قازىر شارۋا قوجالىقتارى 317 باق پەن 7 گەكتار جۇزىمدىك ءوسىرىپ, 35 گەكتارلىق 459 جىلى جايدا ءونىم وسىرەدى. قازىر وبلىستا المانىڭ اتاسى – الماتىنىڭ اپورتىن قايتا تۇلەتۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
2011 جىلدىڭ قاڭتار, قىركۇيەك ايلارىندا وبلىستا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 308,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. وڭدەۋ ونەركاسىبى 253,7 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعاردى. ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى 62,4 ميلليارد تەڭگە بولدى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وبلىستا 5 ءىرى جوبا ىسكە قوسىلدى. ءمۇيىزدى ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وسى باعىتتاعى شارۋاشىلىقتارعا 878 اسىل تۇقىمدى بۇقالار ساتىلدى. سوڭعى كەزدە جاڭادان 7308 باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا وسىرەتىن 83 فەرمەرلىك شارۋاشىلىق قۇرىلدى. وبلىستا مال باسىن ءوسىرۋ ماسەلەسى دە ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بيىلعى جىلى وبلىس ەكونوميكاسىنا 249,1 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە ءوڭىر ەكونوميكاسى ەرەكشە دامۋدا. ءاسىرەسە, الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعان قالاسىنا كوشىرىلگەننەن بەرگى كەزەڭدە ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى سەرپىندى دامۋ باسپالداعىنا كوشتى. بيىل وڭىردە 578 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى وتكەن جىلدىڭ 121,5 پايىزىن قۇراپ, 125,4 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايدى. 2011 جىلدىڭ قاڭتار, قىركۇيەك ايلارىندا وبلىس بويىنشا 14401 جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى.
* * *
تولايىم تارتۋىمىز
جەتىسۋدىڭ سۋلى دا نۋلى وڭىرىنە ورنالاسقان بالقاش اۋدانىنىڭ ەڭبەككەرلەرى نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن, ونىڭ ىشىندە جايىلىم ءسانى – مال باسىن ارتتىرۋمەن اينالىسادى. ءبىزدىڭ اۋدانىمىزداعى 15 سەلولىق وكرۋگتىڭ تۇرعىندارى بۇگىندە اسىل تۇقىمدى مال باسىن وسىرۋگە دەن قويعان. اۋدانىمىزدا قازىر اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن 13 ءىرى شارۋاشىلىق جۇمىس ىستەيدى. مۇندا نەگىزىنەن قازاقتىڭ ەتتى اقباس سيىرلارى جانە مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان اكەلىنگەن امەريكالىق گەرەفورد تۇقىمدى ەتتى باعىتتاعى قارا مال وسىرىلەدى.
بالقاش اۋدانىندا قازىر اقتىلى مال وسىرۋمەن 907 شارۋا قوجالىعى اينالىسۋدا. جالپى العاندا, اۋدانىمىزدا قازىر 67 مىڭ ءىرى قارا, 14 500 جىلقى, 125 مىڭ قوي وسىرىلەدى. بۇل رەتتە ءوڭىرىمىزدىڭ ايتۋلى ازاماتى, وليمپيادا چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتىڭ يەلىگىندەگى «جاقسىلىق» شارۋا قوجالىعىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. سول سياقتى كۇرىششى ابەن قىستاۋباەۆتىڭ «بىرلىك اگروفيرما» جشس بيىلعى جىلى 1600 گەكتار كۇرىشتىكتىڭ ءار گەكتارىنان 48 تسەنتنەردەن ءونىم الدى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويى قارساڭىندا استانادا وتكىزىلىپ جاتقان وبلىسىمىزدىڭ جارمەڭكەسىنە بالقاش اۋدانىنىڭ ەڭبەككەرلەرى وزدەرىنىڭ قوماقتى ۇلەسىن قوستى. اتاپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ءوندىرۋشىلەرى بۇل جارمەڭكەگە 3 توننا كۇرىش, 3 توننا پياز, 2 توننا كارتوپ, 2 توننا كوكونىس, 700 كيلو ەت اكەلدى. بۇل ءبىزدىڭ ەڭبەككەرلەردىڭ بۇكىلحالىقتىق مەرەكەگە تارتقان تولايىم تارتۋى.
مەيرامبەك قاناتبەكوۆ, بالقاش اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىق جانە مالدارىگەرلىك ءبولىمىنىڭ باستىعى.
* * *
قوس قۇرلىقتى قوسقان قازىنالى ءوڭىر
ەجەلدەن ەدىل مەن جايىق اراسىندا قونىس تىگىپ, قوس قۇرلىق – ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر اتانعان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تاريحي شەجىرەسى مول, وندىرىستىك قۋاتىنىڭ الەۋەتى ورتايماعان تۇعىرلى ولكە ەكەندىگى بەلگىلى. بۇل ولكەدە كەزىندە التىن وردا, اقوردا, نوعايلى وردالارى تۋ تىككەن. بۇگىندە قۇرىلعانىنا 210 جىل تولىپ وتىرعان بوكەي حاندىعى دا سول ۇلى شەجىرەنىڭ ساباقتاستىعى. كەزىندە قازاق دالاسىنا ازاتتىعىن اڭساعان كۇنباتىس الاشوردا تاريحى دا وسى وڭىردە باستاۋ العان. «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاق حالقىنىڭ قولى جەتكەن بۇگىنگى مەرەيلى تاۋەلسىزدىك وسى ءوڭىرلەردەگى ايتۋلى كۇرەس شەجىرەلەرىمەن شىڭدالعان. سوندىقتان دا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا استانادا ءوتىپ جاتقان باتىس قازاقستان وبلىسى كۇندەرىنىڭ مەرەيى ەرەكشە سالماقتى.
وركەندى ءوڭىردىڭ 2011 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەك ارالىعىنداعى ونەركاسىپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 1124,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. گاز ءوندىرۋ كولەمى 12886,3 ميلليون تەكشە مەتر بولىپ, 2010 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 18,2 پايىزعا ءوستى. ماشينا جاساۋ سالاسىندا 11982,0 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. مۇناي وڭدەۋ ءوندىرىسىنىڭ ءونىم شىعارۋ كولەمى 35320,1 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ, 2010 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 1,6 ەسە ءوستى. سونىمەن بىرگە 381,6 ميلليون تەڭگەنىڭ توقىما بۇيىمدارى جانە كيىمدەرى شىعارىلدى. تاماق ءونىمدەرىن شىعارۋ كولەمى 19813,5 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى.
وسى مەرزىمدە وبلىستا نەگىزگى كاپيتالعا 114,5 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ونىڭ 54,7 ميلليارد تەڭگەسى شەتەلدەردەن تىكەلەي قۇيىلعان ينۆەستيتسيا بولىپ تابىلادى. 2010 جىلى وبلىستا رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە 9 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ولاردىڭ ىشىنەن 54 مۆت گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانساسى, «قاراشىعاناق – ورال» گاز قۇبىرىنىڭ 2-كەزەڭى جانە باسقا ءىرى جوبالاردى اتاپ ايتۋعا بولادى. وبلىستا وسى مەرزىمدە اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 51,8 ميلليارد تەڭگە بولدى. وبلىستىڭ بارلىق ساناتتاعى شارۋاشىلىقتارى ەسەپتى كەزەڭدە 51,7 مىڭ توننا ەت, 194,2 مىڭ توننا ءسۇت, 105,9 ميلليون دانا جۇمىرتقا ءوندىردى.
وبلىستا ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. قازىر مۇندا 36,1 مىڭ شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەر تىركەلسە, ولاردا 65 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. وسى مەرزىمدە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى 108,4 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. وبلىستا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 10 ايىندا 10199 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى.
* * *
ساپالى ءوءنىم ساۋدا سءۇرەسىندە
بيىل ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە ايتۋلى جىل بولىپ وتىر. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن تولايىم تابىستارمەن قارسى الۋدا. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءوندىرىسى ءوركەندەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى قارقىندى دامۋ ۇستىندە. ونىڭ ايقىن مىسالىن ءبىزدىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنان دا ايقىن كورۋگە بولادى. وبلىس ديقاندارى بيىلعى جىلى بىتىك ەگىن ءوسىرىپ, ءار گەكتاردان 10 تسەنتنەردەن استىق جينادى. مال باسىن قىستان قوڭىن تومەندەتپەي الىپ شىعۋ ماقساتىندا 1,5 جىلدىق جەم-ءشوپ قورى ءازىرلەندى. 2011 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا 2010 جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا وبلىسىمىزداعى قوي سانى 1,4 پايىزعا, جىلقى 13,3 پايىزعا ءوستى.
وبلىسىمىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ەڭبەككەرلەرى تاۋەلسىزدىك تويىنىڭ شەڭبەرىندە باس قالامىزدا وتكىزىلىپ جاتقان وبلىس كۇندەرىنە مول تارتۋ-تارالعىلارمەن كەلىپ وتىر. ەدىل مەن جايىق, شەجىرەلى قوس وزەننىڭ جاعاسىنان جول تارتقان ورالدىق كەرۋەن 2,5 مىڭ شاقىرىم جول ءجۇرىپ, استانالىقتار مەن قالا قوناقتارىنا وسىرگەن ونىمدەرىن, ءان مەن جىرلارىن تويعا شاشۋ رەتىندە الىپ كەلدى. اتاپ ايتقاندا, وبلىس اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى استاناداعى جارمەڭكەگە 80 توننا ەت, 20 توننا بالىق, 180 توننا كوكونىس جەتكىزدى. بۇل ايتۋلى كۇنگە وبلىسىمىزدىڭ 12 اۋدانىنان 56 اۋىلشارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى كەلىپ وتىر.
ورالدىقتار بۇل كۇنگە ءجارمەڭكە ءسورەسىندەگى ساپالى ازىق-ت ۇلىك ءونىمدەرىمەن بىرگە ونەرلى ءوڭىردىڭ ءان مەن جىرىن دا تارتۋ ەتۋدە. سونىمەن بىرگە باتىستا ەجەلدەن باستاۋ العان قولونەر شەبەرلەرىنىڭ نەشە ءتۇرلى بۇيىمدارى دا ءجارمەڭكەگە كەلگەن قوناقتاردى تامساندىرۋدا.
مارات وڭعاربەكوۆ, باتىس قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى.
* * *
ءوءندىرىستى ءوڭءىردىڭ ءوركەندى ءوءرىسى
استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ الدىنداعى ورتالىق الاڭ اسقاق اۋەن قۇشاعىندا قالىقتاپ تۇر. كەرەكۋدەن جەتكەن كۇمبىرلى كۇي, باياناۋىلدىڭ بالاۋسا اۋەزى الاڭعا جينالعان استانالىقتار مەن قالا قوناقتارىن ونەر قۇدىرەتىمەن باۋراپ, مەرەيلى ەل مەرەكەسىنىڭ اسقاق رۋحىنا ءتانتى ەتكەندەي. الاڭ تورىندەگى اق شاتىرلى ساحنادا مىڭ بۇرالا بيلەگەن كەرەكۋلىك كەرىم قىزداردىڭ شەبەرلىگى جارمەڭكەگە جينالعان جۇرتتىڭ جانارىن ەرىكسىز وزىنە تارتىپ, ساۋدا سورەلەرىنەن گورى رۋح قۇدىرەتىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرا تۇسكەندەي. قۇرىلعانىنا 73 جىلدىڭ ءجۇزى بولعان پاۆلودار وبلىسى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءوندىرىستى دە وركەندى ءوڭىرى ەكەندىگى بۇگىنگى وسى باس قالامىزدا ءوتىپ جاتقان وبلىس كۇندەرىنىڭ اياسىندا ايرىقشا پاش ەتىلدى.
ءيا, پاۆلودار وبلىسى رەسپۋبليكامىزدىڭ بىرەگەي ءوندىرىستى ءوڭىرى ەكەندىگى انىق. وبلىستىڭ ۇلەسىنە رەسپۋبليكاداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ 7 پايىزى, كومىر ءوندىرىسىنىڭ 70 پايىزى, فەرروقورىتپا ءوندىرىسىنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 40 پايىزى تيەسىلى. سونىمەن بىرگە بۇل وڭىردە سوڭعى جىلدارى ماشينە جاساۋ, مەتالل وڭدەۋ وندىرىستەرى ەرەكشە قارقىن الىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى دا تولايىم تابىستارمەن دامىپ كەلەدى. وتكەن جىلى وڭىرلىك ءونىم ءوندىرىسى كولەمى 1993 جىلمەن سالىستىرعاندا 430 ەسە ءوسىپ, 1031,9 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. جان باسىنا شاققانداعى وڭىرلىك ءونىم ءوندىرۋ 1993 جىلعى 531,9 اقش دوللارىنان 2010 جىلى 9387,1 اقش دوللارىنا جەتىپ, 18 ەسە ارتتى. 1993 جىلدان بەرگى ۋاقىتتا وبلىستاعى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 256 ەسە ءوسىپ, 2010 جىلى 844 ميلليارد تەڭگە بولدى. مىنە, بەرەكە-بىرلىگى تولىسقان, ءوندىرىسى وسكەن ءوڭىردىڭ ءتاتتى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىر بەلەسى وسىنداي.
ايماق ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋىنە ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى قارقىندى سەرپىن بەردى. باعدارلاما شەڭبەرىندە 168 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازىردىڭ وزىندە 42 ءىرى ءوندىرىس ورتالىعى ىسكە قوسىلدى. سوڭعى 10 جىلدا وبلىستا 45 ءىرى ءوندىرىستىك كاسىپورىن اشىلدى. وڭىردە 1990 جىلدان بەرى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 73 ەسە ءوسىپ, ءوتكەن جىلدىڭ سوڭىندا 60,7 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ سانى 1991 جىلى 618 بىرلىكتى قۇراسا, 2010 جىلى 4120 بىرلىككە جەتتى. اگروونەركاسىپ كەشەنىندە مال شارۋاشىلىعى, قايتا وڭدەۋ جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ساقتاۋ سالاسىندا 35 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى.
ءوندىرىستى ءوڭىردىڭ وركەندى ءورىسى وبلىس تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا بارىنشا جاعداي جاساۋدا. ءتاۋەلسىزدىك جىلدارى وبلىستا 2535,9 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. وسىنىڭ ەسەبىنەن تۇرعىنداردى باسپانامەن قامتۋ كورسەتكىشى جاقسارىپ, 1994 جىلى وبلىستىڭ ءاربىر تۇرعىنىنا 16,9 شارشى مەتردەن كەلسە, 2010 جىلى ءاربىر تۇرعىنعا شاققاندا 20,9 مەتردەن اينالدى. حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماقساتىندا دا ايتارلىقتاي شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. 2005-2011 جىلدارى وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى 20 جاڭا نىسانمەن تولىقتى. وسى مەرزىمدە وبلىستا 30 جاڭا مەكتەپ اشىلىپ, 15,5 مىڭ وقۋشى ساپالى ءبىلىم باستاۋىنا دەن قويدى. مادەني مەكەمەلەر جەلىسى 271 نىسانعا كوبەيدى. 2008 جىلى رەسپۋبليكامىزدا العاش رەت پاۆلودار قالاسىندا دوستىق ءۇيى اشىلدى. وندا 19 ەتنو-ءمادەني بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى. سوڭعى جىلدارى 328 سپورت عيماراتى سالىنىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. وبلىستا 838 سپورت شەبەرى, 133 حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى جانە 3 قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرلەرى دايىندالدى.
وبلىس كۇندەرى اياسىندا ورتالىق الاڭدا اشىلعان «كەرەكۋ-باياناۋىل ءجارمەڭكەسى» اتتى اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەسىنە وبلىستىڭ 152 اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمى وزدەرى وندىرگەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن اكەلدى. پاۆلودارلىقتار ءجارمەڭكەگە 800 توننادان استام 27 ءتۇرلى ساپالى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن جەتكىزگەن. ونىڭ ءىشىندە 101 باس سيىردىڭ تۇتاس ەتى, 52 جىلقىنىڭ تۇتاس ەتى, 210 باس قويدىڭ تۇتاس ەتى, 1800 قۇستىڭ تۇتاس ەتى اكەلىنگەن. 37 توننا شۇجىق ونىمدەرى, 23 توننا ەتتەن جاسالعان جارتىلاي فابريكاتتار جارمەڭكەنىڭ ساۋدا سورەلەرىنەن ورىن العان. 255 توننا كارتوپ, 80 توننا ءسابىز, 35 توننا قىزىلشا, 40 توننا قىرىققابات, 17 توننا ءسۇت ونىمدەرى, 12 توننا بال, 14 توننا بالىق استانالىق تۇتىنۋشىلاردىڭ جوعارى تالعامىنان شىقتى. باياناۋىل وڭىرىنەن جەتكەن 7 مىڭ ليتر بال قىمىز جارمەڭكە تۇتىنۋشىلارىنىڭ تاڭدايىن تامساندىردى.
الاڭ ورتاسىنا تىگىلگەن اقشاڭقان كيىزدى اق وردالار كەلۋشىلەردى ەرەكشە ەستەتيكالىق اسەرگە بولەپ, شىنايى تاڭداي قاقتىردى. بۇل اق وردالار ءوزىنىڭ ءمان-ماعىناسىنا قاراي «ۇلتتىق ونەر كيىز ءۇيى», «ءداستۇر», «عاسىرلار ءۇنى», «ايتىس», «ساياتشىلىق كيىز ءۇيى» دەگەن اتاۋلارمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل كيىز ۇيگە كەلۋشىلەر سۋرەتكە ءتۇسىپ, ەكزوتيكالىق سۋرەتتەردى ەسكەرتكىشكە الادى. اقيقاتىندا استانا قالاسىنىڭ ورتالىق الاڭىندا قانات جايعان پاۆلودار وبلىسىنىڭ ءجارمەڭكەسى مەن قولونەر كورمەسى, ۇلكەن ساحنادان تىڭدارماندارىنا سىيلاعان اسقاق اندەرى قالا جۇرتشىلىعىن ۇمىتىلماس اسەرگە بولەپ, شىنايى ريزالىق سەزىمىنە بولەندى.
* * *
ىرگەلى قوجالىقتىڭ ءىرى جەتىستىگى
مەن 1998 جىلى شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, اسىل تۇقىمدى مال باسىن ءوسىرۋدى ماقسات تۇتتىم. العاشقىدا قيىندىق بولدى. قازىر جاعدايىمىز تۇزەلىپ, شارۋاشىلىعىمدى ىرىلەندىرۋگە قول جەتكىزدىم. مەن باسقاراتىن «تابىس» شارۋا قوجالىعىندا بۇگىندە 1600 باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا, 1200 باس قوي وسىرىلەدى. سونداي-اق قازاقتىڭ جابى تۇقىمداس جىلقىسىن ءوسىرۋدى قولعا الدىم. قازىر شارۋا قوجالىعىمدا 620 باس جىلقى بار. اقكول اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى ءبىزدىڭ قوجالىقتا قازىر اۋىلدىڭ 32 تۇرعىنى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. شارۋا قوجالىعى ءوز ونىمدەرىن يگىلىككە جاراتۋ ماقساتىندا دا جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازىر شارۋا قوجالىعى ەكىباستۇز قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك ورىندارىن ەت جانە سۇتپەن قامتاماسىز ەتەتىن بىرەگەي شارۋاشىلىققا اينالدى.
ەلباسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە دەگەن شىنايى قامقورلىعىنىڭ ناتيجەسىندە شارۋا قوجالىعىندا وندىرىلەتىن ءاربىر كيلو سيىر ەتىنە 120 تەڭگە, جىلقى ەتىنە 92 تەڭگە, قوي ەتىنە 50 تەڭگە, قىمىزدىڭ ءاربىر ليترىنە 60 تەڭگە سۋبسيديا بەرىلەدى. بۇل ءبىزدىڭ شارۋاشىلىعىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا قوماقتى قولداۋ بولىپ وتىر.
سوڭعى كەزدە ىرىلەنگەن ىرگەلى «تابىس» شارۋا قوجالىعى قالاداعى از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلارىنا قايىرىمدىلىق كومەك جاسايدى. اۋىلدىڭ اۋرۋحاناسىن, مەكتەبىن قىسقى كومىرمەن قامتاماسىز ەتۋگە قولۇشىن بەرەمىز. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن ۇلى مەرەكە دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان دا مەن وبلىس كۇندەرى شەڭبەرىندە ءوتىپ جاتقان وسى ءجارمەڭكەگە 3,5 توننا ەت جانە باسقا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن اكەلدىم. ەتتىڭ ءار كيلوسىن 800-850 تەڭگەدەن ساۋدالايمىز.
مانات العامباروۆ, «تابىس» شق جەتەكشىسى.
______________________
بەتتى دايىنداعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى; سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات
