كەيىنگى جىلدارى اۋدان حالقىنىڭ اراسىندا تالقىلانىپ, ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ, سايىپ كەلگەندە, تۇرىكباسى اتاۋىنا باسىمدىق بەرىلىپ جاتقانى راس. وبلىستاعى, ءتىپتى رەسپۋبليكا كولەمىندەگى زيالىلار, اسىرەسە اقىن-جازۋشىلار مەن عالىمدار, ءبىلىم سالاسىنىڭ وكىلدەرى ورتالارىندا دا ءجيى-ءجيى ءسوز بولادى. «تاۋەلسىزدىگىمىزگە شيرەك عاسىردان استى, ەندى الاڭدايتىن نە بار؟ ءتاڭىرتاۋدىڭ تاڭعاجايىپ جەرى, قاراتاۋ مەن الاتاۋدىڭ تۇيىسكەن ءتورى تۇلكىباس كۇيىندە قالماۋى قاجەت, تۇرىكباسى اتىن قايتارۋ كەرەك», دەسەتىندەر وتە كوپ.
قازىرگى تۇلكىباس اتاۋى تۋرالى ءارتۇرلى اڭىزدار بار. بىرەۋى بىلاي. ەستە جوق ەسكى زاماندا تۇلكى باستى اۋليە وسى توبەنى مەكەن ەتكەن ەكەن, سودان تۇلكىباسى اۋليە اتانىپتى دەسەدى. تاعى بىرىندە تۇركىنىڭ ءدىنباسى وسىندا جەرلەنگەندىكتەن, تۇرىكباسى اتانىپ, بىرتە-بىرتە تۇلكىباسى, تۇلكىباس بولىپ كەتكەن دەيدى.
جازبا تاريحتا, ارحيۆتەردە جازىلعانداي, بۇل ءوڭىردى وتارشىلدار جەتى رەت جايپاپ وتكەن. جەر مەن سۋ, ەلدى مەكەندەر اتتارى دا سان رەت وزگەرگەن, قۇبىلعان. تۇركەش قاعاناتى جايلى دەرەكتەر كوزى قىتاي ارحيۆتەرىنەن تابىلدى. قاعانات تۋرالى تۇڭعىش رەت ديسسەرتاتسيا قورعاپ, «تۇركەشتەر» دەپ اتالاتىن عىلىمي مونوگرافيا جاريالاعان كورنەكتى تاريحشى عالىم الىمعازى داۋلەتحان بولاتىن. ول قىتايدا تۋىپ-وسكەن. كەيىن قازاقستانعا كەلگەن, قىتاي ءتىلىن جەتىك بىلگەندىكتەن, اسا قيىن تاقىرىپتى يگەرىپ, عىلىمي ولجا سالدى. وسى «تۇركەشتەر» ەڭبەگى تۇلكىباسى جاڭىلىس ات, تۇرىكباسى تاريحي ات ەكەنىنە ايقىن نەگىز بولىپ تابىلادى.
تۇركەش قاعاناتىنىڭ نەگىزىن 629 جىلى سالعان وجەلى قاعان كەيىننەن ساقال اتانعان. ول 706 جىلى باقيلىق بولىپ, بيلىك سۋلۋق قاعاننىڭ قولىنا وتكەن. سۋلۋق قاعان تۇركەش ەلىن 32 جىل بيلەگەن. تۇران جەرىنە جورىق جاساعان اراب باسقىنشىلارىنا تالاي رەت كۇيرەتە سوققى بەرىپ, سۇزەگەن قاعان اتانعان. سول سۇزەگەن قاعان (سۋلۋق) ورداسى تۇرىكباسى توبەسىنە تىگىلگەن. تۇرىكباسى توبەسى قوس وركەشتى. ەكى وركەشىندە دە بۇلاق بار. سوندىقتان جاۋلار قانشاما قورشاسا دا قورعاندى, وردانى الا الماعان. تۇرىك-تۇركەش قاعاندارى ارىس پەن قۇلان وزەندەرى قوسىلعان تۇستاعى وسى توبەگە وردا تىككەندىكتەن, تۇرىكباسى اتانعان.
رەسەي وتارشىلدىعى تۇسىندا تۇرىكباسى توبەسىندەگى تاس قورعاندار تونالىپ, قيراتىلىپ, قۇرىلىسقا جۇمسالىپ كەتكەن. تاريح عىلىمىنىڭ كوريفەيى اتانعان اتاقتى اكادەميك بارتولد «وتچەت وت كوممانديروۆكي ۆ سرەدنيۋيۋ ازيۋ» (ماسكەۋ, «ناۋكا» باسپاسى, 1986) دەگەن ەڭبەگىندە تۇلكىباس جەرىنە ىسساپارمەن كەلىپ, قوس وركەشتى توبەنى ارالاپ كورىپ: «تۇلكىباس – مۇلدە قاتە اتاۋ, دۇرىسى – تۇرىكباسى. بۇعان ر-عا ءتىلى كەلمەيتىن قىتايلار دا اسەر ەتكەن» دەپ جازعان.
تاعى دا ءبىر دالەل بار. و باستا كۇللى تۇركىلەرگە ورتاق بولعان تىلىمىزدەگى «باش» پەن «مۇرۇن» سوزدەرى جەر بەدەرلەرىنە بايلانىستى توبە, شوقى, تاۋلارعا دا قولدانىلعان. وسى تۇرعىدان قاراعاندا دا تۇرك باشى, تۇرىكباسى – تۇرىك بيىگى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.
قازاق كوركەمسوزىنىڭ كوشباسشىسى, قازاق كوسەمسوزىنىڭ قولباسشىسى اتانعان حالىق جازۋشىسى, ۇلتىنىڭ سۇيىكتى سۋرەتكەرى شەرحان مۇرتازا وسى تۇلكىباس اتاۋىن تۇرىكباسى دەپ وزگەرتۋ تۋرالى تاۋەلسىزدىككە قول جەتپەي تۇرىپ-اق تالاي رەت جازعان. ايتقان. سولاردىڭ بىرىندە ءبۇي دەيدى: «تۇلكىباس دەسە, مەن تۇلكىنىڭ باسىن كوز الدىما ەلەستەتە المايمىن. تۇرىكباسى دەسە, كونەنىڭ كونە زاماندارى كوز الدىما كەلىپ, كولبەڭدەي بەرەدى... ءداۋىرلى شاقتا قازىر تۇلكىباس دەپ جۇرگەن اۋداندا تۇرىك حانىنىڭ ورداسى تۇردى...».
سونىمەن تۇلكىباس اتاۋىن تۇرىكباسىعا وزگەرتۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ تاريحي پارىزىنا اينالىپ وتىر. رۋحاني جاڭعىرۋعا ورايلاستىرا اۋدان اتىن جاڭعىرتىپ, تۇرىكباسى توبەسىنە مە, ارىس پەن قۇلان وزەنىنىڭ قوسىلعان تۇسىنا ما, سۇزەگەن (سۋلۋق) قاعانعا ەرەكشە ەسكەرتكىش قويىلسا دەر ەدىك. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا حالىقتىڭ تاريحي جادى حاقىندا, بايتاعىمىزدىڭ قاسيەتتى, كيەلى جەرلەرى جونىندە جان-جاقتى ايتىلعان, ولكەتانۋعا وزگەشە ءمان-ءمانىس بەرۋ تۋراسىندا تەبىرەنىستى تولعانىستار تۇنىپ تۇر. تۇرىكباسى اتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ مەملەكەت باسشىسى ماقالاسىنداعى ماقسات-مىندەتتەر تالاپتارىنا ءھام ساي كەلەدى دەپ سانايمىز.
مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى,
ابايتانۋشى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق «تۇركى الەمىنە قىزمەتى ءۇشىن» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى
مارحابات بايعۇت,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» جانە «تۇركى الەمىنە قىزمەتى ءۇشىن» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى
سارسەنبەك ساحابات,
اقىن, حالىقارالىق ءنازىر تورەقۇلوۆ اتىنداعى
سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
