جولباسشى

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەتىن ۋاقىت تا كۇن ساناپ تاياپ كەلەدى. ءبىز ءۇشىن تاۋەل­سىز­دىك ەشنارسەگە تەڭگەرمەيتىن ۇلى كۇن. وسى ارادا ويىما ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازار­باەۆتىڭ ەلدىگىمىزدىڭ 19 جىلدىعىندا سويلەگەن سوزىندەگى: «ازاتتىقتىڭ اراي­لى تاڭىنان بەرى ءتاۋ ەتەر كيەمىزگە اينالعان تاۋەلسىزدىك كۇنى – ءبىزدىڭ ەڭ ۇلىق مەرەكەمىز. ارماندا كەتكەن ارىستاردىڭ اسىل مۇراتىنا ءبىز مىڭجىل­دىق­تار توعىسىندا قول جەتكىزدىك. ايىمىز وڭىنان تۋىپ, ءتاڭىر تىلەكتى بەردى. ءتورت قۇبىلامىز تەڭەلىپ, ءتو­بەدەگى كەلدى. الاشتىڭ ايبىنى اسىپ, كۇن سونگەنشە ازات بولدى. قىرانداي قوم­دانىپ, تۇعىرىنا قايتا قوندى!», دەگەن جول­دار ويعا ورالىپ وتىر. ءيا, وسى تاۋەكەلگە بەكىنگەن 20 جىل تالاي بيىككە كوتەرىپ, اسۋلاردان اسىردى. ارينە, بۇل كۇن بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. ارىعا بارماي بەرىدەن تىزگىن تارتساق, ەل بولعان كۇننەن باستاپ جۇرتى­مىز­دى سارا جولعا باستاعان جولباسشىمىز – تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز. ول كىسى جوعارىدا ايتقان, ارماندا كەتكەن ارىستار اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىز كۇن سونگەنشە سونبەۋى ءتيىس. باقىتىمىزعا قاراي سول ءتاۋ­ەلسىزدىكتى كورۋ, شاراپاتىنا بولەنۋ ءبىزدىڭ ءتا­لەيى­مىزگە جازىلىپتى. كورۋ ءوز الدىنا, مۇنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ايتساڭىزشى! سول جاۋاپكەرشىلىكتى ءبىز تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدەي سەزىنە الدىق پا؟ كەيدە وسى سۇراق مەنى مازالايتىنى بار. عاسىر­لار توعىسىندا قولعا تيگەن ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى الاساپىران, جاڭا جۇيە قۇرۋ بارىسىنداعى ىزدەنىستەر, نارىققا بەيىمدەلۋ كىم­نىڭ دە بولسا كوز الدىندا شىعار. بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا تارتاتىن. ءبىرى جەتسە, ەكىنشىسى جەتپەيتىن. باسقانى قايدام, ءوز سالام بويىنشا وتكەنگە وي جىبەرسەم مىڭ قۇبىلىپ, كوز الدىما كە­لەدى. سونىڭ ءبارىن قازىر ارتتا قال­دى­رىپ, داڭ­عىل جولعا سالعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ اقىل-پاراساتى, العىرلىعى, تارا­زى­داي تەڭشەپ وتىراتىن سارابدال ساياساتى ەدى. وسى ۋا­قىت ىشىندە ەلىمىزدە عاسىرلارعا پارا-پار جۇمىس ات­قارىلدى. تورتكۇل دۇنيە ەلىمىزدى, ەلباسى­مىز­دى تانىدى. ەكونوميكامىز ورلەپ, الەۋمەتتىك جاع­دايىمىز جاقساردى. وتپەلى كەزەڭ­نىڭ سان ءوت­كەلى قىسىپ تۇرعانىنا قاراماي ارقا توسىنەن استانا سالدىق. بۇل مەملەكەت باسشى­سىنىڭ باتىل قا­دامى, تەڭدەسسىز ەرلىگى بولدى. باسىندا ورىن­دال­مايتىن ارمانداي كورىنىپ ەدى. ەندى تاۋەكەلگە بەل بۋساڭ ءبارىن جەڭىپ شىعۋعا بولادى ەكەن دەگەن بايلامعا كىم دە بولسا كەلەتىنى انىق. قازىر ەل­با­سىنىڭ بۇل ەرلىگىن ءوزىمىز عانا ەمەس, تورتكۇل ءدۇ­نيە مويىنداپ وتىر. مويىن­داعانى سول ەمەس پە, نەبىر القالى جيىندار استانادا ءوتىپ, ابىرويى­مىز اسپانداپ كەلەدى. كەلگەن جۇرت ماۋەلى ءباي­تە­رەك­كە, ساۋلەتتى عيماراتتارعا قاراپ ەلىمىزدىڭ اۋلە­تىنە قاراي داۋلەتى ارتقانىن كورىپ, بىلۋدە. ءدان ريزالىقتارىن ايتىپ, بۇل بەرەكە-بىرلىككە ۇيىعان حالىقتىڭ وڭ قادامى دەپ باعالاۋدا. مەن ماقالانىڭ اتىن «جولباسشى» دەپ بەكەر الىپ وتىرعانىم جوق. ەلدى باستاي ءبىلۋ, دۇرىس جولعا سالىپ, جولباسشىلىق كورسەتۋ كەز كەلگەن ادام­نىڭ تالەيىنە بۇيىرماعان باق پەن باقىت. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ناعىز جولباسشى دا, كوشباسشى دا دارەجەسىنە كوتەرىلگەن الەمدىك تۇلعا. قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى استانادا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى دەنساۋ­لىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ 3-ءشى يسلام كون­فە­رەن­تسيا­سى بولدى. ارادا ەكى اپتا وتكەننەن كەيىن, ول قازان ايىنىڭ 12-13-ءى كۇندەرى ەلوردانىڭ تاۋەل­سىز­دىك سارايىندا باستالىپ, سەمەيدە «يادروسىز الەم ءۇشىن» اتتى حالىقارالىق فورۋمعا جالعاس­تى. اتالعان جوعارى دەڭگەيدەگى ەكى ماجىلىسكە دە قاتىستىم. يىۇ فورۋمىنا 57 ەلدەن 400 دەلەگات, ءوز ەلىمىزدىڭ مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى, عالىمدار قاتىستى. مەن سول باسقوسۋدا شەتەلدىك قوعام قايراتكەرلەرىمەن, حالىقارالىق ۇيىمدار­دىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, سۇحباتتاستىم. ونداعى ويىم ەلدىك ءىستى وزگەنىڭ وزىق تاجىريبەسىمەن جەتىلدىرە ءتۇسۋ ەدى. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى توڭىرەگىن مەكەن ەتكەن باۋىرلار باستان كەشكەن جانتۇرشىگەرلىك دەرەكتەردى بەينەلەيتىن «قازاق­ستان يادروسىز الەمدى قولدايدى» اتتى ءفيلمدى زەردەمنەن وتكىزدىم. ادامنىڭ ولشەۋلى ومىرىنە تونگەن قاتەر سوڭى ولىمگە سوقتىراتىنىن كوردىم. وسىدان كەيىن ادام دەنساۋلىعى, ادامعا جانە ادامزاتقا تونگەن اپاتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋ­را­لى كوپ ويلاندىم. بولاشاق ۇرپاقتىڭ قام-قارە­كەتىن ارى­دان بولجاپ, اجداھانى ءوز جارلىعىمەن تۇنشىق­تى­رىپ, سودان بەرى اتومسىز عالامدى قالىپ­تاس­تى­رۋ­دى كوگىلدىر تۋمەن قاتار كوتەرىپ كەلە جاتقان نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلىنىڭ كورەگەندىگىنە ءتانتى بولدىم. وسى فورۋمداردان كەيىن قىرىق جىلدان استام دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دارىگەرلىك قىزمەتتە جۇرگەن مامان رەتىندە, شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت «الەم دارىگەرلەرى يادرولىق سوعىسقا قار­سى» اتتى حالىقارالىق قوزعالىستىڭ مۇشەسى رەتىندە, استانا قالاسى ءماسليحاتىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ توراعاسى رەتىندە ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» وقىرماندارىمەن ءوزىمدى تولعان­دى­رىپ جۇرگەن ويلارمەن بولىسكەندى ءجون كوردىم. مەن جوعارىدا ايتقان القالى جيىنداردا زامانداستارىممەن پىكىرلەسكەندە كوپ نارسەدەن حاباردار بولدىم. سوندا اڭعارعانىم, مەديتسينا سالاسىن تولىق قارجىلاندىرعان, بارلىق العا قويعان ماقساتتارى شەشىلگەن, ۇزاق جىلداردى قامتيتىن ستراتەگيالىق باعدارلامالارى بار مۇ­سىل­مان ەلى ساناۋلى ەكەن. كوپ مەملەكەتتەردىڭ دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى مەديتسينالىق قۇ­رال-جابدىقتارمەن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قامتاما­سىز ەتىلمەگەن. باستارىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرعان پاكستاندىق ارىپتەستەرىم ساتىلۋ قۇنى وتە قىم­بات تۇراتىن ۆاكتسينالارعا قولجەتىمدىلىكتى قامتا­ما­سىز ەتۋ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ كەلە جاتقالى ءبىراز ۋاقىت بولىپتى. يراكتاعى ايەلدەردىڭ 70 پايىزدان استامى وزدەرىنىڭ وتباسىندا بوسانادى ەكەن. ويتكەنى, ەلدە اكۋشەر-ماماندار جەتىسپەيتىن كورىنەدى. ال اۋعانستاندا بەزگەك پەن تۋبەركۋلەز اۋرۋلارى ۇلكەن پروبلەماعا اينالعان. ولار بۇل تۋرالى دابىل قاققالى قاشان. بۇل مەملەكەتتە قۇرت اۋرۋى دەرتى 50 پايىزدان 70 پايىزعا دەيىن شارىقتاپ كەتكەن. ال الجيردەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاۋىپتى جۇق­پالى سىرقات سپيد-ءتىڭ بوي بەرمەي, ءورشىپ تۇرعانىنا الاڭداي­دى. «ەلىمىزدە بالا مەن انا دەنساۋلىعىن قورعاۋ اسا قيىن جاعدايدا: انا مەن بالا ءولىمى وتە كوپ», دەدى گۆينەيا رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى تۋرە فاتوماتا. دەلەگاتتاردان قازاقستان تۋرالى پىكىرلەرىن سۇراعان كەزىمدە بىرىككەن اراب ءامىر­لىكتەرى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ ورىن­با­سارى مانسۇر ءال-حۋاسي بىلاي دەدى: «قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا, انا مەن بالانى قورعاۋعا مەملەكەت تا­راپىنان ەرەك­شە قامقورلىق جاسالىپ جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. ونىڭ بارلىعى وركەندەگەن ەلدىڭ ەكو­نوميكالىق دەڭ­گەيىنە بايلانىستى دەپ ويلايمىن. استانا­لا­رى­ڭىز قانداي كەرەمەت!». باس­قا دا ارىپتەستەر قازاق ەلىندە مەديتسينا سالاسى جوعارى دارەجەدە دامىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. مەن بۇل پىكىرلەرگە نەگە توقتالىپ وتىر­مىن؟ سەبەبى, ءبىز ءتاۋ­ەل­سىزدىگىن ەندى عانا العان مەم­لەكەتپىز. بار بولعانى جيىرما جىل, وسى ۋاقىت ىشىندە بايتاق دالامىز تۇلەدى, تۇرلەندى. ارينە, ءبىزدىڭ دە سان-سالالى ماسەلە­لە­رىمىز كوپ. بىراق سو­نىڭ ءبارىن ەلباسى ال­دىن-الا بولجاپ, ورىن­داۋ تەتىگىن العا شىعا­رىپ, ادام دەنساۋلى­عىن ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋگە ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋدا. سونىڭ ءناتي­جەسى جۇرتتىڭ ءال-اۋقا­تىن ارتتىرىپ, ەرەكشە ريزا ەتىپ وتىر. مۇنى ءوزىمىز عانا ەمەس, وزگەلەر دە جوعارى باعالاۋدا. بۇل ءسوزىمىز جالاڭ شىق­پاس ءۇشىن ەلباسى تا­را­پىنان دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىنا جاسالىپ جات­قان قامقورلىققا توق­تالا كەتسەم دەيمىن. حالىق دەنساۋ­لى­عى­نىڭ جاعدايى مەم­لەكەتتىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋىنىڭ ينتەگرالدىق كورسەت­كى­شىن بەينەلەيدى جانە ازاماتتارىنىڭ الدىنداعى ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن انىقتايدى. بۇل تۇر­عى­دان كەلگەندە ەل دامۋىنىڭ جانە ازاماتتار امان-ساۋلى­عى­نىڭ ۇزاق مەرزىمدىك باعدارى 1997 جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ۇسىنعان «قازاق­ستان-2030» ستراتەگياسىندا تايعا تاڭبا باس­قان­داي بەكىتىلگەن. وندا حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋ مەملەكەت قۇرۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە دايەكتەلگەن. ەل تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى مەملەكەت باس­شى­سى ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا ۇنە­مى قامقورلىق كورسەتىپ كەلەدى. ونىڭ ءبارى زاڭدىق كۇشى بار قۇجاتتارمەن بەكىتىلىپ وتىر. «حا­لىق­تىڭ دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋ­را­لى» كودەكس, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دا­مىتۋعا ارنالعان بىرنەشە باعدارلاما, حالىققا مەدي­تسي­نالىق قىزمەت كورسەتۋدى جاقسارتۋ جولىن­داعى پرو­گرەسشىل, قازىرگى كۇنگى بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ماقۇلداۋى سوعان دالەل دەپ بىلەمىن. استانا قالاسىنان ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىقتى, مەديتسينالىق كلاستەردى جانە ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگتى قۇرۋى, ەلدە «100 اۋرۋحانا جانە 100 مەكتەپ» سالۋعا ۇيىتقى بولۋى, حالىقارالىق «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە» مەديتسينا مەكتەبىن (فاكۋلتەتىن) جانە تىرشىلىك ينستيتۋتىن, ياساۋي اتىنداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە مەديتسينا فاكۋلتەتىن, ال­ما­تىدا سالاماتتى ءومىر سالتىن قۇرۋدىڭ ۇلتتىق ورتالىعىن اشۋعا باستاماشىلىق ەتۋى حالىققا كورسەتىلىپ وتىرعان زور قامقورلىق. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ جىل سايىنعى جول­داۋدا ناقتىلانىپ, ول ءوز شەشىمىن تاۋىپ كەلدى. سوڭعى ون جىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جۇم­سالعان قاراجات 10 ەسەگە كوبەيگەن. تاۋەل­سىز­دىك جىلدارى 500-دەن استام جاڭا دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ عيماراتتارى سالىنىپ, 2010 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ء(ىجو) 3,2 پايىزىن قۇرادى. وتكەن جىلى ەلباسى «قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ «سالاماتتى قازاقستان» اتتى 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن» بەكىتىپ بەردى. ول ەلدىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق دامۋىن قامتا­ما­سىز ەتۋ ءۇشىن ەل ازاماتتارىنىڭ دەن­ساۋ­لى­عىن جاقسارتۋعا, قورعاۋ ماسەلەلەرىنە, ۆەدوم­ستۆو­ارالىق قارىم-قاتىناستى كۇشەيتۋگە جانە سانيتار­لىق-ەپيدەميولوگيالىق امان-ساۋلىقتى قامتاما­سىز ەتۋگە, بىرىڭعاي ۇلتتىق جۇيەنى دامى­تۋعا, جەتىلدىرۋگە, مەديتسينالىق جانە فارما­تسەۆ­تيكالىق ءبىلىمدى ءور­كەندەتۋگە, مەديتسينا عىلىمىن جانە فارماتسەۆ­تي­كالىق قىزمەتتى ورىستەتۋگە داڭ­عىل جول اشۋدا. اتالمىش مەملەكەتتىك باعدارلاما قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2010 جىلدىڭ 1 اقپانىنداعى «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى سترا­تەگيالىق دامۋ جوسپارى تۋرالى» №922  جار­عىسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا دايىندال­عا­نىن ەسكە سالا كەتسەم دەيمىن. ايتىلعان دەرەكتەرگە قاراپ وتىرىپ ەل دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ باس ستراتەگى قازاقستان پرەزيدەنتى دەپ باتىل ايتا الامىن. مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن كوتەرىپ, الەمدەگى ال­دىڭ­عى قاتارلى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمساپ جۇرگەن نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىمەن بىرنەشە رەت جۇزدەسىپ ەدىم. ادام رەتىندە, ازامات رەتىندە ول كىسىنىڭ بۇكىل بولمىسى ماعان ۇلگى-ونەگە بولىپ كەلەدى. ەندى كەيىنگىگە ساباق بولسىن دەپ سول تۋرالى دا ايتا كەتسەم دەيمىن. 1989 جىلدىڭ ناۋرىز ايى بولاتىن. قىرىق­تىڭ قىر­قاسىنا كوتەرىلە بەرگەن جاسىمدا ماڭ­دايى­ما ەلدە ءبىرىنشى سالىنعان رەسپۋبليكالىق دياگ­نوس­تيكا­لىق ورتالىققا جەتەكشىلىك ەتۋ باقىتى بۇيىر­دى. بىراق ول كەز حالقىمىزدىڭ باي سالت-داستۇرلەرى ەستەن ەرىكسىز ءوشىرىلىپ, ءبىرجولا ۇمىت بولىپ كەتە باستاعان ءولىارا ۋاقىت ەدى. دەگەنمەن, ۇلتتىق عۇرىپقا تالپىنىس كورىنىس بەرە باستاعان. ءالى ەسىمدە, ءوزىم باسقارىپ وتىرعان ورتا­لىقتىڭ ۇجىمى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى ناۋرىز مەيرامىن اتاپ وتەيىك دەپ جاتقانبىز. قاناتى­مىزدى ەركىن قومداۋعا قايمىعاتىن سول زاماندا, وشكەنىمىزدى ءتىرىلتىپ, جوعالتقانىمىزدى قايتا تابۋعا مۇرىن­دىق بولىپ جۇرگەن قازاق كسر-ءى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى ەكەنىن سەزەتىنبىز. ۇكىمەت باسشىسى ورتا­لىققا كەلەدى دەدى. العا­شىن­دا ابدىراپ قالدىق. ارتىنان ول كىسىنىڭ قارا­پايىم عانا ناۋرىز تويىمىزدى كەلىپ تاماشالاپ, داستارقانىمىزدان ءدام تاتاتىنىن ويلاعاندا مەرەيىمىز وسكەندەي بولدى. ءبىرىنشى جۇزدەسۋدە سىناپ, ءارى بارلاپ قاراعان وتكىر جانار جادىمدا جاتتالىپ قالدى. جىل باسىن بىزبەن وتكىزىپ, دارىگەرلەردىڭ ورتاسىندا ەمەن-جارقىن اڭگىمە-سۇحبات قۇرعان ماڭدايى كەرە قارىس قانداسىمىزدىڭ قىراعى كوزقاراسىنا العاش رەت مەن, بالكىم, سول جولى ىلىكتىم شاماسى. ادام جانىن اجالدان قايتسەم اراشالاپ قالامىن دەپ جۇرگەن كەز ەدى. وعان قوسا پسيحولوگيا عىلى­مىنا دەن قويىپ, قاتار يگەرگەن مەن ءۇشىن جان-ءدۇ­نيەسى تەڭىزدەي تەرەڭ ازاماتتىڭ بولمىسى بولەك, ءبىتىمى بيىك ەكەنىن ۇعىندىرعان العاشقى جۇزدە­سۋ­دىڭ ءجونى بولەك, ءمانى مەن ماڭىزى دا زور بولدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن بارماقتاي عانا باعىمنىڭ جانۋىنا قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتىنىڭ قىرانداي قىراعىلىعى سەبەپ بولعانىن ايتىپ جۇرۋىمە دە سول العاشقى جۇزدەسۋ اسەر ەتتى بىلەم. قازىر 20 جىلدان بۇرىن بولعان جايلار ەسكە تۇسكەندە, «ءار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم» دەپ جازعان اقىن باۋىرىمىزدىڭ تاماشا تىركەسى جۇرەكتىڭ قىلىن شەرتە مە, قالاي؟ مەملەكەتىمىزدىڭ ءبىرىنشى تۇلعا­سى ءبىر مەن عانا ەمەس, ميلليونداعان ازاماتتارعا قامقور بولعا­نىن جاقسى بىلەمىز. ول كىسىنىڭ ءتالىمىن الىپ, تاربيەسىن كورگەن ادامداردىڭ ابىروي-بەدەلگە بولەنگەنىنە دە كۋامىز. ەكىنشى جۇزدەسۋ جايلى اڭگىمەمىزدى ءارى قاراي جالعاستىرساق, ايشىقتى استانانىڭ تاعى ءبىر جەڭىسى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتول بالاسىنداي تۋىن­دىسى ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتا­لىق جايىندا ءسال تولىعىراق سىر شەرتىپ كورەيىن. جۇرتىم دەپ جۇمىلىپ, ەلىم دەپ ەڭىرەگەن تالاي جاقسى مەن جايساڭ كورە الماي كەتكەن, ەگە­مەن­دىكتىڭ التىن اراي شاپاعى نۇر بولىپ توگىلگەن باقىتتى ءساتتى باستان وتكەرۋ, جوعارىدا دا ايت­تىم, ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ماڭدايىنا بۇيىرعان ەدى. وداقتىڭ قۇرساۋىنان بوساعاندا حالقى اتا-بابا جولىمەن اق كيىزگە كوتەرىپ تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلاپ العان قازاق ەلى دە قايتا تۇلەدى. ساعىن­دى­رىپ, زارىقتىرىپ, تارىقتىرىپ جەتكەن تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇل-قىزىنىڭ الدىندا سوندا ءبىر عانا مىندەت تۇردى: وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ, كەرەگەسى كەڭ, ەڭسەلى ەل بولۋ. ول كەزدەگى مۇرات تا, ماقسات تا وسى ەدى. ءبىر كىسىنىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالا­سىن­داي بىرىگۋ پارىز ەدى. ويتكەنى, اتام قازاقتىڭ «ءتور­تەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بول­سا اۋىزداعى كەتەدى» دەگەن ءسوزى ارقايسى­مىز­دىڭ جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇراتىن. قازاق ەلىنىڭ ومىرىنە ساۋلەلى ءسان كىرگىزگەن تاۋەلسىزدىكتەن كوڭىلدىڭ مارقايىپ, مەرەيدىڭ اسقاقتاپ جۇرگەن كۇندەرىنىڭ بىرىندە مەن دارابوز قازاقپەن تاعى جۇزدەستىم. سول باياعى قىراعى كوز قىران قازاق مەنى انادايدان جازباي تانىدى. الماس قىلىش­تاي جارقىلداپ تۇرىپ ايتقان اعالىق ءسوزى دە جان دۇنيەمنىڭ ىشكى بار ءيىرىمىن تەربەمەي قويمادى. – سىندارلى ساتتە ءار سالانى كوتەرۋ ءۇشىن مەن وزدەرىڭە, وزدەرىڭ سەكىلدى ازاماتتارعا ارقا ءسۇي­ەي­مىن, – دەدى نۇراعاڭ, – ءبارى ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن, اتقا قامشى باساتىن كەز كەلدى. اباي, قازاقستاندا مەديتسينالىق كلاستەردى دامىتۋىمىز قاجەت. اقمولادا بارلىعىمىز جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, تالاي جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. ەلباسى ايتقان ماقسات پەن مىندەت ايداي انىق ەدى. وسىلايشا مەنىڭ بىرقالىپتى ءوتىپ جاتقان ءومىرىم كۇرت وزگەرىپ سالا بەردى. مەملەكەت باسشى­سى سەنىم ارتىپ وتىر. ونى بۇلجىتپاي ورىنداۋ پا­رىز. استانا قالاسىنداعى رەسپۋبليكالىق كلي­ني­كالىق اۋرۋحانانى (كەيىننەن «ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينا­لىق ورتالىققا» اينالدى), پرەزيدەنت بىزگە قۇن­داق­تاعى بالاداي تاپسىرىپ ەدى. سودان بەرى دە وقتاي زۋلاعان 10 جىل ءوتىپ كەتىپتى. وتكەن كۇن­دەرگە كوز جۇگىرتسەم, تالاي جاي سانامدا سايراپ قويا بەرەدى. سولاردىڭ بىرقاتارىن قىسقاشا شو­لىپ كورەيىن. ورتالىق از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قا­زاقستاننىڭ دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ جول­باس­شى­سى بولا ءبىلدى. قازىرگى تاڭدا مەكەمەدە جارى­سىپ «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەيتىندەي ماماندار شوعىرلانىپ جۇمىس ىستەۋدە. بىزدە 60-تان استام مەديتسينا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورلارى مەن كاندي­دات­تارى, 80-نەن استام جوعارى ساناتتى دارىگەرلەر ەڭبەك ەتۋدە. كلينيكامىزدىڭ وزىق ۇلگىدەگى زاماناۋي تەحنولوگيامەن جابدىقتالۋى دا ەلباسىنىڭ قامقورلى­عى­مەن جۇزەگە اسىپ جاتىر. الەمدىك وركەنيەتكە حالقىمدى جەتكىزسەم, مەديتسينالىق كومەك الۋ مۇمكىندىگىن جاقسارتسام دەگەن نيەتى اي ساناپ ەمەس, كۇن ساناپ ءوز جەمىسىن بەرۋدە. سونىڭ ءدا­لەلى ەلباسى يدەياسىن ءوز ستراتەگياسىنا اينال­دىر­عان كلينيكا ناۋقاستارعا كورسەتىلەتىن قىز­مەت­تىڭ جوعارى ساپالى بولۋىن العا وزدىردى. وعان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جوعارى ينتەل­لەك­تۋالدىق الەۋەتى كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. بىرىگىپ ىستەگەن ءىس كوپ­تىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. قازىرگى كۇنگى وزىق تەح­نو­لوگيالاردى پايدالانۋ مەن ما­مان­داردىڭ ۇنەمى ءوزىن ءوزى جەتىلدىرۋى دە تابىسقا ۇيىتقى بولدى. ۇجى­منىڭ مۇنداي زەردەلى ەڭبە­گىن سوڭعى جىل­دارى حالىقارالىق ۇيىمدار مويىندادى. 2008 جىلى كلينيكا ISO-9001-2000 ساپا مەنەدجمەنتى جۇيە­سىنىڭ حالىقارالىق سەر­تي­فيكاتىنا (تيۋفسەرت, گەرمانيا), ال 2010 جىلدىڭ ماۋسىم اي­ىن­دا, EFQم مودەلى­نىڭ «تانىلعان كەمەل­دە­نۋدىڭ 4 جۇلدىزى» (ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىنىڭ ەۋرو­پا­لىق قورى, بەلگيا) سەرتيفيكاتىنا يە بولدى. ەۋرو­كەڭەستىڭ ساۋ­دا-ونەركاسىپ پالا­تا­سى ءبىزدىڭ ورتالىققا «ەۋروپانىڭ مەديتسينا سالاسىنداعى ەڭ ۇزدىك كاسىپورنى» سەرتي­في­كا­تىن تاپسىردى. اشىل­عان­نان كەيىنگى 10 جىلدا كلينيكادا قازاقستان­دىق­تارمەن بىرگە اقش-تان, رەسەيدەن, ءباا-دەن, تۇركيادان, گەرمانيادان, ۇلىبريتا­نيا­دان 210 مىڭنان استام جو­عارى تەحنولوگيالىق كو­مەك الدى. مەن مۇنىڭ ءبارىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ار­قاسى, ەلباسى ساياسا­تى­نىڭ دۇرىستىعى دەپ بىلەمىن. بۇعان قوسا وتانىمىزدا مىقتى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى قالىپتاسىپ وتىر. بۇرىن بودان كەزىمىزدە بۇل جۇيە ورتالىقتىڭ باعىتتاۋىمەن جۇمىس ىستەيتىن. تاۋبە, قازىر ءبارى ءوز قولىمىزدا. الەمدە قانداي وزىق جەتىستىك, مەديتسيناعا قاجەت تەحنيكا, تەحنولوگيا بار بولسا, سونىڭ ءبارىن ەركىن الىپ وتىرمىز. وعان قارجى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن بولىنۋدە. ەۋروپالىق دەڭگەيدەگى كوپسالالى كلينيكا رەتىندە ۇعمو قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سا­لا­سىنىڭ جانە مەديتسينا عىلىمىنىڭ بىرنەشە وزەكتى باعىتتارىن دامىتۋدا: جاسۋشا تەحنولو­گيا­لا­رىن, كارديولوگيالىق جانە كارديوحيرۋر­گيا­لىق كومەك بەرۋ, تىنىس الۋ, جۇيكە جانە ەندوكريندى جۇيە اۋرۋلا­رىن ەمدەۋ (سيرينگوميەليا, شاشى­راڭ­قى ءتىننىڭ سىرقاتتىق قاتايۋى, قانت ديابەتى, ت.ب.), بۇيرەك, كوز سىرقاتتارىن, باۋىر تسيرروزىن, گەپاتيت اۋرۋلارىنىڭ اۋىر تۇرلەرىن انىقتاۋ جانە ەمدەۋدى جولعا قويدى. ۇعمو-ءدىڭ جاسۋشالا­رىن قولدانۋعا تمد ەلدەرى اراسىندا ساپاعا قاتىستى وتە تالعامپاز جانە ىمىراعا كەلمەيتىن ۇيىم – FDA دەپارتامەنتىنىڭ (اقش) رۇقساتىن العان جالعىز كلينيكا. 2010 جىلدىڭ تامىزىندا ءبىزدىڭ ورتالىقتا كريوبانكى بار ءدىڭ جاسۋشالارىن ترانسپلانتتاۋ جونىندەگى قازاق­ستاندىق-امە­ري­كا­لىق زەرتحانا اشىلدى. ال ودان ءبىر جىل بۇرىن, 8 جىلدىق تاجىريبەلىك-كلينيكالىق سىناقتاردان سوڭ, سوزىلمالى اۋىر اۋرۋلاردىڭ 6 توبىن ەمدەۋ ءۇشىن فەتالدى جاسۋشالاردى ترانس­پلانتتاۋدى تاجىريبەدە قولدانۋعا قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسمي رۇقساتىن الدىق. ءدىڭ جاسۋشامەن ەمدەۋدى قولدانۋىمىزدىڭ قو­رى­تىندىلارى وتە ۇمىتتەندىرەدى: سوزىلمالى اۋرۋ­لارى بار ءۇش مىڭنان استام پاتسيەنت ەمدەلىپ شىقتى. ولار جاڭا ەم العاننان كەيىن ءوز ءومىر­لە­رى­نىڭ ساپاسىن الدەقايدا جاقسارتتى. كەيبىرەۋلەرى قۇلان-تازا جازىلىپ شىقتى. يشەميالىق ينسۋلت­تىڭ سالدارىنان جانە ومىرتقا ج ۇلى­نى­نان زارداپ شەككەن امەريكالىقتاردىڭ ەكى توبى بىزدە ءدىڭ جاسۋشالارىمەن ەم قابىلداپ, ناۋقاس مۇگەدەكتەر تۇرىپ, قيمىلداپ جۇرۋگە مۇمكىندىك الدى. تاعى ءبىر اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولار اقپارات: 2003 جىلى جەلتوقسان ايىندا ەلباسى ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ جاڭا كارديوحيرۋرگيالىق ءبو­لىمىن اش­قان كەزدە: «قازاقستاندا جۇرەك اۋرۋ­لارىنان ءولىم-ءجىتىم كوپ. شەتەلگە بارىپ جۇرە­گىنە وپەراتسيا جاساۋعا ءماجبۇر بولعان ناۋقاستار مىڭداپ سا­نا­لادى. سىزدەر ەلىمىزدە كارديوحيرۋرگيا سالاسىن دامىتۋعا كۇش سالىڭىزدار» دەپ ەدى. بۇگىنگى كۇنى پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ءبىزدىڭ ۇجىم ابىرويمەن ورىنداپ كەلەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن قازاقستاندا كارديولوگيا جانە كارديوحيرۋرگيا قىزمەتتەرىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولىپ وتىرمىز. سوڭعى جەتى جىلدا اۋقىمدى شارۋا­لار­دى ىسكە اسىردىق: كارديوحيرۋرگيا, كارديولوگيا سالاسىندا (كارديوحيرۋرگ, كارديوانەستەزيولوگ, پەرفۋزيولوگ, ينتەرۆەنتتىك كارديولوگ, اريتمولوگ, ت.ب.) ماماندىعى بويىنشا ورتالىقتا جۇزدەگەن ماماندار دايارلا­دىق, وسى سالاداعى الەمدىك وزىق تەحنولو­گيالاردى اۋەلى كلينيكادا قولدانىپ, ونان كەيىن جاقسى تاجىريبەمىزدى وبلىستارعا تارا­تۋدا­مىز. ءبىزدىڭ جىلجىمالى كارديوحيرۋرگيالىق بريگادا­لارىمىز كوپتەگەن وڭىرلەردە اپتالاپ-ايلاپ جاتىپ, وزدەرىنىڭ وزىق جەتىستىكتەرىن جەرگىلىكتى ماماندارعا ۇيرەتۋمەن كەلەدى. ونىڭ ناتيجەسى ويداعىداي دەۋگە تولىق نەگىز بار. 2006 جىلى رەسپۋبليكادا كارديوحيرۋرگيادان نەبارى 110 ناۋقاس­تى ەمدەپ, كارديوحيرۋرگيالىق وپەراتسيالار 3 مەكەمەدە عانا قولدانىلاتىن ەدى. قازىرگى تاڭدا وتانىمىزدا ون مىڭنان اسا سىرقاتقا كومەك كورسەتەتىن بولدىق. بارلىق وبلىستاردا جانە استانا, الماتىدا 23 مەكەمە كارديوحيرۋرگيالىق كومەك كورسەتە الاتىن دارەجەگە قول جەتكىزدى. ءبىزدىڭ ينتەرۆەنتسيالىق كارديولوگتار جانە اريت­مولوگتار – كلينيكانىڭ ەلەكتروفيزيولوگتا­رى جۇرەك-تامىر اۋرۋلارىن ەمدەۋدە وزىق يننو­ۆا­تسيالىق تەحنولوگيالاردى ءتيىمدى قولدانۋدا. ولاردىڭ قاتارىندا: باللوندى انگيوپلاستيكا جانە ءتاج ارتەريالارىن ستەندتەۋ, امپلاتتسەر بىتەگىشىمەن جۇرەك اراسى پەردەلەرىنىڭ كەمىستىكتەرىن جابۋ, جۇرەك ىرعاعىنىڭ بۇزىلۋلارىن جويۋ ءۇشىن اريتموگەندىك ايماقتاردىڭ راديوجيىلىك ابلاتسيا­سىن جاساۋ, كەنەتتەن جۇرەك توقتاۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەلەكتروكارديوستيمۋلياتورلاردى, كارديوۆەرتەر – دەفيبريللياتورلاردى ورنالاستىرىپ بەكىتۋ. ورتالىقتا جاساندى قان اينالىمى اپپارا­تىن قولدانۋ ارقىلى جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءجۇ­رەك­كە دە ەرەسەكتەر مەن بالالار ءۇشىن كارديو­حيرۋر­گيالىق وپەراتسيالاردىڭ بارلىق تۇرلەرىن جاساۋعا مۇمكىندىك بار. 2010 جىلى ءبىزدىڭ ماماندار بەس مىڭنان استام ناۋقاسقا كارديوحيرۋر­گيالىق كو­مەك كورسەتتى. ونىڭ ىشىندە ەكى مىڭنان استامى – اشىق جۇرەك سىرقاتى. 2011 جىلدىڭ مامىرىندا كلينيكادا قازاقستاندا العاشقى رەت ناۋقاسقا جاساندى جۇرەك قارىنشاسىن ورنا­لاستىرۋ وپەراتسياسى جاسالدى. كەيىنىرەك دونور تابىلعان جاعدايدا ناۋقاستىڭ جۇرەگى الماس­تىرىلادى. وسىدان 20 جىل بۇرىن قاتەرلى دەرتكە شال­دىق­قان ادامنىڭ «اۋرۋ – اللانىڭ تۇتقىنى» دەي­تىن پىكىرگە سەنىپ, ەرتە سەمىپ-سولاتىن جاعدايى قازىر وتكەن كۇندەردىڭ ەنشىسىندە قالدى. ءىلىم-ءبى­لىم­نىڭ, عىلىمنىڭ دامۋى ناتيجەسىندە قازىر قاي دەرتتىڭ دە شيپاسى بار, ايىقپاس اۋرۋعا سانالىپ كەل­گەن ناۋقاسقا بۇل كۇندە مەديتسينا ءتيىمدى كومەك بەرە الادى. بىلتىرعى جىلدان بەرى كلينيكادا جي­ىرما ءبىرىنشى عاسىر مەديتسيناسىنداعى جاڭا تەح­نولوگيالاردىڭ ءبىرى ەنگىزىلدى. ول حايفۋتەراپيا دەپ اتالادى, بۇگىن وپەراتسياسىز, بىلايشا ايت­­قاندا پىشاقسىز, تەك فوكۋستالعان, جوعارى قار­­قىندى ۋلترادىبىس كومەگىمەن قاتەرلى ىسىكتەردى جويۋدىڭ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزىپ وتىرمىز. «نۇر وتان» حدپ-نىڭ حIII سەزىندە سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءار ادام­نىڭ قاراپايىم قۇندىلىقتارىنىڭ ءمان-ماعى­ناسىن ايقىن اتاپ ءوتىپ: «ول – تۇرعىن ءۇي, دەنساۋلىق, ءبىلىم, جانۇيا, جۇمىس. دامۋ مەن وركەندەۋدىڭ باستى ماقساتى دەگەنىمىز وسى. تەك وسىلار عانا ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارى بولۋى كەرەك» دەگەن ەدى. مۇنىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى: «ءبىزدىڭ باعدارلامالاردىڭ باستى ماقساتى – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن نىعايتۋ. بيىل مەن ءۇش اسا ماڭىزدى – ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە تىلدەردى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن بەكىتتىم» دەدى. وسى بويىنشا ەلباسى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتىڭ وڭ ناتيجەلەرىنە ءبىر ءسات نازار اۋدارساق كوپ نارسەگە كوز جەتكىزەمىز. ىشكى جالپى ءونىم مولشەرىنىڭ كورسەتكىشى ءبىر ادامعا شاققاندا 1994 جىلى 700 دوللاردان از عانا اسسا, 2010 جىلى 9 مىڭ دوللارعا دەيىن ءوستى. بۇل ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق ورلەۋدىڭ, تۇراقتى دامۋدىڭ ايقىن دالەلى. شەتەلدىڭ جەتەكشى كلينيكالارىمەن بايلا­نىس جاقسى جولعا قويىلىپ, 150 تەلەمەديتسينا­لىق ورتالىق ىسكە قوسىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە حالىقتىڭ تۋ كورسەتكىشى 25 پايىزعا ءوسىپ, ءولىم-ءجىتىم 11 پايىزعا تومەندەدى. حالىقتىڭ تا­بي­عي ءوسۋى 1,7 ەسە بولدى. ارينە, بۇل ولشەم بولىپ قالماق ەمەس, ورلەۋ, ءوسۋ ءالى الدا قارقىن الادى. داعدارىسقا قارسى شارالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى وتكەن ءۇش جىلعا تاياۋ ۋاقىت ىشىندە ەلدە جىل سايىن 6,4 ميلليون شارشى مەتر دەڭگەيىندە جاڭا تۇرعىن ءۇي بەرۋ مولشەرىن ساقتاپ قالۋدىڭ وزىندە حالىقتىڭ جاعدايىن ويلاۋ جاتقانى انىق. تۇرعىن ءۇي سالۋ باعدارلاماسى ارقاسىندا ميل­ليون­عا جۋىق قازاقستاندىق جاڭا پاتەرلەرگە قو­نىس اۋداردى. جالپى, قازاقستاندا ادامي الەۋەتتىڭ ناتيجەلى دامۋ مودەلىن قۇرۋعا, قازاق­ستان­دىق ۇلتتىق ءومىر ساپاسى ستاندارتىنىڭ نەگىزىن سالۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. وسى دەرەك­تەر­دىڭ, ناتيجە­لەردىڭ ءبارى – ۇلت كوشباسشىسى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتىنىڭ جەڭىسى مەن جەمىسى دەپ بىلەمىز. ەلباسى ءبىر سوزىندە: «التىن انام وتانىم, سەنەن ايار جانىم جوق, سەنەن ىركەر كۇشىم جوق... نەنى دە بولسا ەلمەن بىرگە كورەمىن, ەلمەن بىرگە ءتو­زە­مىن, ەلمەن بىرگە جەڭەمىن» دەگەن ەدى. شىنىندا پرەزيدەنت ەلمەن بىرگە ءجۇرىپ, نەبىر قيىن­دىق­تار­دى جىگەر كۇشىمەن جەڭدى. جەمىسى مول بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزدى. سول جەڭىس پەن جەمىستىڭ ءبىر كورىنىسى – اجارى كوز تۇندىرعان, ەركە ەسىلدىڭ ەكى جاعىن قاتار الىپ جاتقان استانامىز ەدى. ەلوردانىڭ بۇگىنگى كەلىستى كەلبەتىنە ءبىر كۇندە جەتكەمىز جوق. اقمولا قالاسى استانا بولادى دەگەندە ساناۋلى ءبىر-ەكى كوشە عانا بار ەدى. بۇگىنگىدەي ەڭسەلى عي­ما­رات­تار جوققا ءتان بولاتىن. سۋى كەرمەك, بالشىعى بەلۋاردان ەدى. توق اۋعان جاققا باق اۋادى دەپ, قازىرگى استانا ول كەزدە قيال-عاجايىپ ەرتەگى بولاتىن. ەسىمە وسىندايدا استانانى اۋىستىرعان تاريحي ساتتەر تۇسە بەردى. ايتىلىپ جۇرگەن الۋان ءتۇرلى پىكىرلەردى, الىپ-قاشپا اڭگىمەلەردى سارالاي كەلىپ ەلباسى: «استانانى قۇرۋ – ۇلتتىق تاريحتىڭ جاڭا ءماتىنىن جازۋ. مۇنداي مارتەبە ءار ۇرپاقتىڭ ماڭدايىنا بۇيىرا بەرمەگەن» دەپ شەشىلە ءسوي­لەگەن ەدى. پرەزيدەنت ايتسا ايتقانداي, استانانىڭ اۋىستىرىلۋى – بۇل شىنىمەن دە اۋىز تولتىرىپ ايتار تاريحي وقيعا. جىل سايىن استانا كۇنىن اتاپ ءوتۋ تەگىننەن تەگىن بولماسا كەرەك. بۇكىل مەم­لە­كەتىمىزدىڭ ايبىنى مەن ايبارى بولىپ وتىرعان باس قالانى سولاي ۇلىقتاۋ ۇرپاق ساناسىنا ۇلتتىق رۋحتى, حالىقتىق سالتتى سىڭىرۋگە جول اشادى. ءبىر كەزدەرى استانانى شەنەۋنىكتەر قالاسى دەدى. قازىر رۋحاني ورتالىققا اينالىپ, شوعىر-شوعىر زيالىلار قالىپتاسىپ كەلەدى. ءبىز مۇنى ەرەكشە اي­تىپ وتىرۋعا ءتيىستىمىز. مۇنداي ءۇردىس ارقىلى ۇرپاق ساباقتاستىعى دا قالىپتاسادى. بۇل ۇلت كوشباس­شى­سىنىڭ كورەگەندىگىن, كوسەمگە ءتان كوڭىل كوكجيەگىنىڭ كەڭدىگىن دايەكتەيدى. باسشى جۇرەر باعىتىڭدى انىق ايقىنداسا, قوسشىنىڭ باعى جانادى, باقىتى باياندى بولادى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى تىرلىك-تىنىسىمىز وسىنىڭ جارقىن مىسالى دەپ ايتۋعا بولادى. تاماشا ساۋلەت ونەرىمەن كوركەمدەلگەن زاماناۋي عيماراتتاردىڭ بوي كوتەرۋى, ءتورت قۇبى­لا­سىن جاسىل جەلەك كومكەرۋى, تار كوشەلەردىڭ كەڭ داڭعىلعا اينالىپ, ادامداردىڭ قالا يەسى ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىنۋى ءوزىمىزدى عانا ەمەس, حالىقارالىق قوعامداستىقتاردىڭ دا نازارىن اۋدارىپ كەلەدى. مەن استانا قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋى جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ توراعاسى رەتىندە كوپتەگەن شارالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەمىن. كورە ءجۇرىپ كوڭىلگە تۇيگەنىمدى جوعارىدا ايتتىم. سونىڭ ەڭ باستىسى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلى ىشىندەگى قازاقتىڭ كيەلى توپىراعىن مەكەندەپ جاتقان ۇلتتاردىڭ بەرەكە-بىرلىكتە, تاتۋ تىرلىكتە ءومىر ءسۇرۋى دەر ەدىم. قازىر الەمگە قاراپ وتىرساڭ, نەبىر ۇرەيلى كورىنىستەردى بايقايسىڭ. ونداي جاعدايلاردى اينا­لامىزداعى ەلدەر دە باستان وتكەرگەن ەدى. قازاق جۇرتى قاشاندا تاۋبەسىنەن جاڭىلماي, اباي دا­نىش­پان ايتپاقشى: «ادام­زات­تىڭ ءبارىن ءسۇي باۋى­رىم دەپ» دەگەن وزىق ويعا بوي الدىرعان حالىق. سودان دا بولار, ەلبا­سى­مىزدىڭ سارا ساياساتىنىڭ, دانا باسشىلىعىنىڭ, كورەگەن جولباسشىلىعىنىڭ ارقا­سىن­دا مەملە­كەتى­مىزدىڭ تورتكۇل دۇنيەگە تۇگەل تا­نى­لىپ, ەرەكشە قۇرمەتكە بولەنىپ وتىرعانى. اباي بايگەنجين, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.