ارينە, بۇل جەتىستىكتەردى الدىڭعى بۋىن اعالاردىڭ ەرەن ەڭبەگىنسىز ەلەستەتۋ قيىن-اق. اسىرەسە, حح عاسىردا ادامزات بالاسى قارىشتى دامىعان كەزدە ءتۇرلى قيىنشىلىقتاردىڭ بولعانى انىق. وتكەن عاسىر رەۆوليۋتسيا, اشارشىلىق, ۇلى وتان سوعىسى, سوعىستان كەيىنگى قيىن كەزەڭدەر, كسرو-نىڭ ىدىراۋى, كوكپ-نىڭ تاراۋى جانە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى سەكىلدى ءتۇرلى تاريحي وقيعالارعا تولى بولدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى تىڭ وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى سالماعى كەڭەس زامانىندا دۇنيەگە كەلىپ, ەڭبەككە ارالاسقان ءارى ساياسي شىڭدالعان اعا بۋىنعا ءتۇستى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسقان ۇستازداردى ء اردايىم ەستە ۇستاۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى.
قازان ايىندا ەلىمىزدىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سالامات مۇقاش ۇلى مۇقاشەۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋشى ەدى. س.مۇقاشەۆ 1927 جىلى گۋرەۆ (قازىرگى اتىراۋ) قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. فابريكا-زاۋىتتىق وقۋدا ءبىلىم العان سوڭ ماقاتتاعى مۇناي كاسىپورنىنا جەر استى ۇڭعىمالارىن جوندەۋشى وپەراتور جۇمىسىنا كىرىستى. گۋرەۆتەگى مۇناي تەحنيكۋمىن اياقتاپ, ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت وندىرىستىك مۇناي ءوندىرۋ باستالعان دوسسور مۇناي كاسىپورنىندا بۋحگالتەر بولىپ ەڭبەك جولىن جالعاستىردى. كەيىنگى ەكى جىلدا كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنا سايلاندى. ول ءومىرىنىڭ ون جىلىن مۇنايشى ماماندىعىن مەڭگەرۋگە جۇمسايدى. جوعارى جاۋاپكەرشىلىك پەن ىسكەرلىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن كوزگە تۇسكەن سالامات مۇقاش ۇلىنا حاركوۆ قالاسىنداعى (ۋكراينا) بۇكىلوداقتىق ورتالىق كەڭەستىك كاسىبي وداقتاردىڭ ەكى جىلدىق جوعارى مەكتەبىنە جولداما بەرىلەدى. ونى ۇزدىك ءبىتىرىپ, ەلگە ورالدى.
1951-1953 جىلدارى مۇناي ونەركاسىبى جۇمىسشىلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق كاسىپوداق كوميتەتىندە جانە 1953-1954 جىلدارى گۋرەۆ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە نۇسقاۋشى قىزمەتتەرىندە بولدى. 1954-1961 جىلدارى گۋرەۆ وبلىستىق كاسىپوداق كەڭەسىندە حاتشى جانە توراعا لاۋازىمدارىن ابىرويمەن اتقاردى.
مەن ەڭ العاش س.مۇقاشەۆپەن 1960 جىلى دوسسورداعى اۆتوكولىك, تراكتور جانە مۇناي جابدىقتارىن جوندەۋ زاۋىتى ۇجىمىنىڭ جينالىسىندا تانىسقان ەدىم. ول 1959 جىلعى وندىرىستىك سايىستا جەتكەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن وبلىستىق كاسىپوداق كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە ۇجىمعا اۋىسپالى قىزىل تۋدى جانە ءوندىرىستىڭ الدىڭعى قاتارلى قىزمەتكەرلەرىنە گراموتالاردى تاپسىرعان بولاتىن. سولاردىڭ قاتارىندا كوممۋنيستىك ەڭبەك ەكپىندىسى رەتىندە مەن دە بولدىم. مەن 1956-1961 جىلدار ارالىعىندا اتالعان زاۋىتتا سلەسار بولىپ جۇمىس ىستەدىم. سول كەزدەسۋدەن باستاپ س.مۇقاشەۆتىڭ ەڭبەك جولى كوز الدىمدا بولدى.
س.مۇقاشەۆ 1961 جىلى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ جىلىوي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلاندى. اۋدانداعى مال شارۋاشىلىعى قاھارلى قىستان قاتتى زارداپ شەككەن ەدى. تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنەن مال سانى ون جىل بۇرىنعى كورسەتكىشكە تومەن ءتۇسىپ كەتىپتى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايلارى دا ءماز ەمەس ەدى. ولار ساز بالشىقتان سوعىلعان ۇيلەر مەن جەركەپەدە تۇرىپ جاتتى. ونەركاسىپ پەن ەكونوميكانىڭ وزگە سالالارىندا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر وتە كوپ بولاتىن. مۇناي-گاز ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرىپ, اۋدان جەرىنەن وتەتىن ماقات-ماڭعىستاۋ تەمىرجول قۇرىلىسىنىڭ قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەرىن شەشىپ, ورتا ازيا – ورتالىق گاز قۇبىرى قۇرىلىسىنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ كەرەك بولدى. الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق قۇرىلىستارعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت ەدى. ەت, ءسۇت جانە قاراكول ەلتىرىسى مەن ءجۇن تاپسىرۋ ءوز كەزەگىن كۇتىپ تۇردى.
س.مۇقاشەۆ جىلىويدى توعىز جىل باسقارعان كەزدە, اۋدان رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق دەڭگەيدە الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, بىرنەشە رەت اۋىسپالى قىزىل تۋدى جەڭىپ الدى. جوعارىدا ايتىلعان اۋدان كولەمىندەگى قيىندىقتار تۇگەلگە دەرلىك جويىلدى.
1970 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا سالامات مۇقاشەۆ گۋرەۆ (قازىرگى اتىراۋ) وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلاندى. 1973 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيىن ماڭعىستاۋ ءوڭىرى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ قۇرامىندا بولعانىن, سول كەزدە جەر كولەمى 278000 شارشى شاقىرىم ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. وبلىس ورتالىعىنان شىعىستاعى شەكاراعا دەيىنگى قاشىقتىق 2000 شاقىرىمعا جۋىق, ال باتىسقا دەيىن 700 شاقىرىمعا جەتەتىن. وبلىس حالقىنىڭ سانى 515 مىڭ ادام, ونىڭ 62 پايىزى بايىرعى تۇرعىندار ەدى.
1970 جىلدىڭ تامىز ايىندا مەن گۋرەۆ وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جانە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەلىگىنە كانديدات بولىپ سايلاندىم. كوكپ وك جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ ماحامبەت اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە ءبىرىنشى حاتشى بولدىم. جەتى جىل قاتارىنان س.مۇقاشەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن جۇمىس اتقارىپ, ونىڭ قايراتكەرلىگى مەن اقىل-كەڭەستەرىنە ريزا بولاتىن ەدىك.
سالامات مۇقاش ۇلىنىڭ بويىنان جوعارى دەڭگەيدەگى باسشىعا قاجەتتى قاسيەتتىڭ ءبارى تابىلاتىن. ۇستامدى, كوپ ءسوزدى ەمەس, ادەپتى, كىسى كوڭىلىنە كەلۋ دەگەندى بىلمەيتىن. ستراتەگيالىق ويلاۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا باسىمدىقتاردى ايقىنداي وتىرىپ, مىندەتتەردى دۇرىس قوياتىن, باستاعان ءىسىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزەتىن. ونىڭ بىرەۋگە داۋىس كوتەرىپ, نە بولماسا بىرەۋدى جۇمىس بابىمەن ادىلەتسىز جازالاعانىن كورمەپپىن. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىن وتكىزۋ بارىسىندا ءوزىن ۇستاۋى, داۋلى ماسەلەلەر تۋىنداعان جاعدايدا قارسىلاستارىن سەندىرە ءبىلۋى, جاقسى جۇمىسىمەن كوزگە تۇسكەندەردى كوتەرمەلەپ, قاتەلىككە جول بەرگەندەرگە ءادىل تۇردە شارا قولدانۋى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتاتىن.
س.مۇقاشەۆ رەسپۋبليكالىق جانە وداقتىق باسشىلىقتىڭ كەلىسىمىمەن ايماقتىڭ جاي-كۇيىن جان-جاقتى تەرەڭ تالداۋ ءۇشىن گۋرەۆ وبلىسىندا ارنايى جۇمىس توپتارىن قۇرىپ, اۋقىمدى جۇمىستاردى قولعا الدى. ماڭىزدى تاقىرىپتارعا وراي عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىپ, وعان وداق پەن رەسپۋبليكا دەڭگەيىندەگى كورنەكتى عالىمدار مەن مامانداردى, ءتۇرلى مينيسترلىكتەر مەن كاسىپورىنداردىڭ وكىلدەرى شاقىرىلدى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا قابىلدانعان ۇسىنىستاردا ءوندىرىس, اگرارلىق, قۇرىلىس يندۋسترياسىندا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, اسىرەسە مۇناي-گاز سالاسىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر قامتىلدى. ول قۇجاتتار كەيىننەن پارتيالىق جانە كەڭەستىك ۇيىمدار تاراپىنان قابىلداناتىن قاۋلىلاردىڭ نەگىزىنە اينالدى.
كەڭەستىك ۋاقىتتاعى جوسپارلى ەكونوميكا جۇيەسى بويىنشا ايماقتىڭ دامۋى ءۇشىن بولىنەتىن قاراجات الۋ بارىسىندا وتە سەنىمدى دالەلدەر قاجەت بولاتىن. س.مۇقاشەۆتىڭ ارالاسۋىمەن ونداي شارۋالار وڭ شەشىلەتىن. ول وزىنە دەيىنگى باسشىلاردىڭ باستامالارىن ءساتتى جالعاستىرىپ, ولكەنىڭ دامۋىنا وزگەشە ۇلەس قوستى. كوكپ وك, كسرو ۇكىمەتى مەن رەسپۋبليكالىق ورگاندار تاراپىنان بىرقاتار قاۋلىلار قابىلدانىپ, وبلىستىڭ دامۋ دەڭگەيى ارتا ءتۇستى.
وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى باسشىلار وبلىسقا ءجيى كەلىپ, شارۋاشىلىقتاردىڭ باسى-قاسىندا بولۋعا تىرىساتىن. مۇنداي شارالار ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنە كوز جەتكىزىپ, وڭ شەشىلۋگە ىقپال ەتەتىن ەدى. مۇناي مەن گاز بارلاۋىنىڭ قارقىنى ارتىپ, اسىرەسە ماڭعىستاۋ تۇبەگىندە جۇمىس بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلدى. بۇل جۇمىستار ايماقتى ءىرى وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىنە اينالدىرۋ ماقساتىنا ساي بولدى.
گەولوگيالىق بارلاۋمەن اينالىساتىن «قازعزگبي» جانە «قازمۇنايعزجي» ينستيتۋتتارى اشىلدى. «قازمۇنايبارلاۋ» باسقارماسى اقتوبە قالاسىنان گۋرەۆكە كوشىرىلدى. ناتيجەسىندە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى جاندانا ءتۇستى. وبلىستا «ەمبىمۇنايگەوفيزيكا», «ەمبىمۇنايقۇرىلىس» ترەستەرى قۇرىلدى. ونداعان مۇناي كەن ورىندارى اشىلىپ, ەمبى مەن ماڭعىستاۋ كاسىپورىندارىنىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتا ءتۇستى. ءبىر عانا 1972 جىلى 20 ميلليون توننادان استام مۇناي ءوندىرىلدى.
ۇزىندىعى 711 شاقىرىم جانە ديامەترى ءبىر مەترگە جەتەتىن وزەن – گۋرەۆ – كۋيبىشەۆ (سامارا) مۇناي قۇبىرىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى پايدالانۋعا بەرىلىپ, ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ العاشقى تونناسى تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزىلدى. جاڭاوزەندەگى گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ءبىرىنشى بلوگىنىڭ جانە تەڭگە كاسىپورنىنىڭ گاز ونىمدەرى تاسىمالدانا باستادى. ال وزەن كەن ورنىنان وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ قۇرامىندا پارافين كوپ بولعاندىقتان, ول 30-35 گرادۋس جىلۋلىقتا قويۋلانادى. وسىعان بايلانىستى, جەر قويناۋىنان مۇنايدى مەيلىنشە كوپ ءوندىرۋ ماقساتىندا تەڭىز سۋىن 100 گرادۋسقا دەيىن قىزدىرىپ, ونى 100 اتموسفەرالىق قىسىممەن بەرەتىن قوندىرعى ىسكە قوسىلدى.
ازوت زاۋىتىندا ازوت قىشقىلىنىڭ العاشقى تونناسى الىنىپ, شەۆچەنكو (قازىرگى اقتاۋ) قالاسىندا جىلدام نەيترونداعى وندىرىستىك بن-350 رەاكتورى ىسكە قوسىلدى, 3000 نومىردەن تۇراتىن قالالىق اتس پايدالانۋعا بەرىلدى. شەۆچەنكو قالاسىنداعى اۋەجايعا يل-18 جولاۋشىلار ۇشاعى العاش رەت قوندى, جاڭا ەت كومبيناتى ىسكە قوسىلىپ, توعىز قاباتتى «اقتاۋ» قوناق ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. سونداي-اق وسى كەزدە قالالىق تەلەارنا مەن راديوستانسا ءوز جۇمىسىن باستاپ, قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ستاتسيونارلىق بوتانيكالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ بازاسىندا ماڭعىستاۋ تاجىريبەلىك باعى اشىلدى.
شەۆچەنكو قالاسىمەن قاتار, جاڭاوزەن, ەرالى, جەتىباي, فورت شەۆچەنكو جانە باسقا دا ەلدى مەكەندەر جەدەل دامىپ كەلە جاتتى. تۇرعىن ۇيلەر, اۋرۋحانالار, مەكتەپتەر تاعى باسقا دا الەۋمەتتىك عيماراتتار سالىندى. ەكونوميكا كولەمى جانە دە ەلدى مەكەندەگى تۇرعىندار سانىنىڭ قارقىندى ارتۋى ءارى وبلىس اۋماعىنىڭ كەڭدىگى, ونىڭ قولايلى باسقارۋىنا قيىندىق تۋعىزعاندىقتان, س.مۇقاشەۆ القالى جيىنداردا ماڭعىستاۋ وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلەنى بىرنەشە مارتە كوتەرگەن ەدى.
1973 جىلعى 20 ناۋرىزدا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعى بويىنشا گۋرەۆ وبلىسىن ءبولۋ ناتيجەسىندە جاڭا ماڭعىستاۋ وبلىسى قۇرىلدى.
كوكپ ورتالىق كوميتەتى, كسرو ۇكىمەتى جانە دە رەسپۋبليكا ۇيىمدارىنىڭ قاۋلىلارىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جەتى جىل ىشىندە گۋرەۆ وبلىسىندا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلدى. 333 شاقىرىم گۋرەۆ-استراحان تەمىر جولى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى, گۋرەۆ-2 ستانسا-سىندا 500 ادامدىق ۆوكزال ىسكە قوسىلدى. وبلىس اۋماعىنداعى تەمىر جولدىڭ جالپى ۇزىندىعى 1742 شاقىرىمعا دەيىن جەتتى.
بوزاڭ – شورتانباي – گانيۋشكين, قۇلسارى – شەۆچەنكو, يندەر – كالماكوۆ, ميالى – ويىل ەلەكتر جەلىلەرى ىسكە قوسىلدى. ۇزىندىعى 365 شاقىرىمدى قۇرايتىن گۋرەۆ – ماقات – قۇلسارى – قاراتون – سارىقامىس سۋ قۇبىرى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. حيميالىق زاۋىتتا جىلىنا 5 مىڭ توننا ەتيلەن, 3 مىڭ توننا پوليەتيلەن وندىرەتىن جاڭا تسەحتار جۇمىس ىستەي باستادى. مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. اس ءۇي ىدىستارى مەن تۇرمىستىق تەحنيكا شىعاراتىن ءوندىرىس ورىندارى اشىلدى.
قۋاتى 24 مىڭ تونناعا جەتەتىن ەلەۆاتور مەن نان كومبيناتى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. تاۋلىگىنە 240 توننا ۇن وندىرەتىن ديىرمەن كەشەنىندە استىق تازالاۋ, ۇساقتاۋ مەن ءبولۋ قوندىرعىلارى, ۇن جانە كەبەك ساقتايتىن شاناقتار بار ەدى. 40 مىڭ تاۋىق وسىرىلەتىن قۇس فابريكاسى ىسكە قوسىلدى.وبلىستا قازاق كسر-ءى سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگىنىڭ سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ جاڭا باسقارماسى قۇرىلدى, باتىس قازاقستانداعى سۋلاندىرۋ جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ ينستيتۋتىنىڭ عيماراتى پايدالانۋعا بەرىلدى, تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەيتىن ايماقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى كورمەسى اشىلدى.
جەرگىلىكتى ونەركاسىپ مينيسترلىگىنىڭ ديرەكتسياسى ۇيىمداستىرىلدى, ونىڭ قۇرامىندا مەتالدىق ەمەس ماتەريالدار كومبيناتى دا بار ەدى. رەسپۋبليكالىق كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق مينيسترلىگىنىڭ جوندەۋ-قۇرىلىس ترەسى مەن اۆتوموبيل جولدارى مينيسترلىگىنىڭ ترەسى جاڭادان قۇرىلدى. سونداي-اق رەسپۋبليكالىق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن وكپە اۋرۋلارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ گۋرەۆ وبلىستىق بولىمشەلەرى اشىلدى.
«قاراباتان» دەگەن جەردە شىعاتىن ەمدىك بالشىقتى قولداناتىن ساناتوري-پروفيلاكتوري, تەمىرجول جۇمىسشىلارىنىڭ بالالارىنا ارنالعان 300 ورىندىق پيونەر لاگەرى جانە اۋرۋحانا كەشەنى اشىلدى. سونىمەن قاتار 810 ورىندىق وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ عيماراتى, وبلىستىق كىتاپحانا, توعىز قاباتتى قوناق ءۇي سالىندى.
پوليتەحنيكالىق, تەمىر جول, اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكۋمدارىنىڭ, سونداي-اق مادەني اعارتۋ, مۋزىكالىق جانە مەديتسينالىق ۋچيليششەلەرىنىڭ عيماراتتارى سالىندى.
س.مۇقاشەۆ باسقارعان جەتى جىل ىشىندە گۋرەۆ وبلىسىنىڭ ونەركاسىپ ءونىمى 2 ملرد 100 ميلليون سومدى قۇرادى, 2 ملرد 500 ميلليون سومنان استام قاراجات قۇرىلىستا يگەرىلدى, 1140 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ۇيلەر سالىندى. 23 ورتا مەكتەپ, 5920 ورىنعا مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردى دايىندايتىن مەكەمەلەر, 700 توسەك ورىندىق اۋرۋحانا جانە دە كوپتەگەن باسقا عيماراتتار بوي كوتەردى.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 245 مىڭ توننا ەت, 182 مىڭ توننا ءسۇت, 132 ميلليون دانا جۇمىرتقا, 24 مىڭ توننا ءجۇن, 350 مىڭ توننا كوكونىس ءوندىردى. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت جانە دە سپورت سالالارى قارقىندى دامىدى. 1974-1975 جىلدارى وبلىس ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جەتىستىكتەرى مەن جىلدىق جانە بەس جىلدىق جوسپارلارىن تابىستى ىسكە اسىرعان ءۇشىن رەسپۋبليكالىق اۋىسپالى قىزىل تۋىمەن ماراپاتتالدى. 1976 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا گۋرەۆ وبلىسى ونەركاسىبىنىڭ كولەمى 1972 جىلعى, ياعني ماڭعىستاۋ ايماعى قۇرامىندا بولعان دەڭگەيگە دەيىن ءوستى.
1977 جىلى س.مۇقاشەۆ قازاق رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. وسى لاۋازىمدا ءۇش جىل بويى ناتيجەلى جۇمىس اتقارىپ, بۇقارالىق جانە كاسىپوداق قوزعالىسىنىڭ تيىمدىلىگىن دامىتۋعا قوماقتى ۇلەس قوستى. بۇل تۋرالى سول كەزدە باسپاسوزدە جان-جاقتى جازىلدى. ال 1980 جىلى ماۋسىم ايىندا س.مۇقاشەۆ ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. ول ماڭعىستاۋ ايماعى ءالى بولىنبەگەن گۋرەۆ وبلىسىنىڭ باسشىسى بولعان كەزدەگى جوبالار مەن العاشقى قادامدار رەتىندە بولعان كەن يگەرۋ, كاسىپورىندار قۇرۋ, قالالار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ ساۋلەتتىك كەلبەتىنىڭ وزگەرىستەرى تۋرالى باعدارلامالارى جۇزەگە اسقان ناتيجەلەرى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ جەمىسىن كوردى.
بەس جىل ىشىندە (1980-1985 جىلداردا) س.مۇقاشەۆتىڭ باسقارۋىمەن ماڭعىستاۋ وبلىسىندا كوپتەگەن يگى ىستەر اتقارىلدى. العاشقى يگەرىلە باستاعان كەزدەن بەرى كەن ورىندارىنان 200 ميلليون توننا مۇناي وندىرۋىنە بايلانىستى سالتاناتتى ءىس-شارالار وتكىزىلدى. وسى كەزەڭدە 6 ميلليون مەترلىك تاۋ جىنىستارى بۇرعىلاندى. 4 مىڭعا جۋىق مۇناي جانە گاز ۇڭعىلارىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى, 12 جاڭا كەن ورىندارىن ازىرلەۋ جوسپارى ەنگىزىلدى.
قازاقستاندا العاش رەت «ومەگا» ەلەكتروندىق كەشەندەرىنىڭ جەلىسى ىسكە قوسىلدى. ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكاسى كومبيناتىنىڭ تەڭىز سۋىن تۇششىتاتىن سەگىزىنشى قوندىرعىسىنان الىنعان ديستيلدەنگەن اۋىز سۋ وبلىس ورتالىعىنا جىبەرىلدى. جاڭا قالالىق اەروكەشەنى قۇرىلدى, «تۋ-154» ۇشاقتارىنىڭ تۇراقتى رەيستەرى باستالدى, قالالىق ءسۇت زاۋىتى ىسكە قوسىلدى.
وسى جىلدار ىشىندەگى ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ كولەمى 2300 ميلليون سومدى قۇراعان بولاتىن. 80 ميلليون توننادان ارتىق مۇناي, 12500 ميلليون تەكشە مەتر تابيعي گاز, 68 مىڭ تونناعا جۋىق پلاستماسسا, 800 ميلليون توننا قابىرعا قۇرىلىسى ماتەريالدارى, 92 مىڭ تەكشە مەتر تەمىر-بەتون كونسترۋكتسيالارى جانە ولاردىڭ بولىكتەرى ءوندىرىلدى.
1595 ميلليون سوم كولەمىندەگى ينۆەستيتسيا يگەرىلدى. 275 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت, سپورت سالاسىندا ونداعان عيماراتتار مەن جۇزدەگەن شاقىرىم جولدار جانە كوممۋنيكاتسيالار سالىنعان.
مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۇلعايدى, ەت 42,7 مىڭ توننا, ءسۇت 5,5 مىڭ توننا, جۇمىرتقا 250 ميلليون دانا, ءجۇن 6,0 مىڭ توننا, 1250 مىڭ دانا قاراكول ەلتىرىسى ءوندىرىلدى. قۇرىلعاننان بەرى 12 جىلدىڭ ىشىندە وبلىس ەلىمىزدىڭ ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ايماقتىڭ بىرىنە اينالدى.
1985 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسى مەملەكەتتىك جوسپارىن تابىستى جۇزەگە اسىرعان ءۇشىن كوكپ وك, كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ, كاسىپوداق جانە كومسومول ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىنا يە بولدى. 1985 جىلى قىركۇيەك ايىندا س.مۇقاشەۆ جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانىپ, 1988 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىن وسى جاۋاپتى جۇمىستى ءمىنسىز اتقاردى. 1985 جىلى ناۋرىز ايىندا سايلانعان كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى م.گورباچەۆتىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنا بايلانىستى كەڭەس وداعىندا جانە ونىڭ قۇرامىندا بولعان مەملەكەتتەردىڭ جاعدايى كۇرت وزگەردى. س.مۇقاشەۆ رەسپۋبليكامىزدا بولعان سول قيىن كەزەڭدە وزگەرىستەردىڭ ناق ورتاسىندا بولدى.
ول ۇزاق جىلدار بويى باسقارۋشى لاۋازىمدا بولعان كەزدە كوپتەگەن جاس ماماندارعا ومىرلىك جولداما بەردى, ۇيىمداستىرۋ مەن باسقارا بىلۋگە تاربيەلەدى. جەتەكشى كادرلاردى ىرىكتەۋ, ورنالاستىرۋ جانە تاربيەلەۋ ماسەلەلەرىن ۇنەمى نازارىندا ۇستاپ, ولاردىڭ كوپشىلىگىنەن جوعارى دارەجەلى باسشىلار شىققانىنا كۋا بولدى.
س.مۇقاشەۆ كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ (1986-89 جىلدارى) جانە قكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ (1970-1989 جىلدارى) مۇشەسى, كسرو VIII-XI شاقىرىلىمداعى جوعارعى كەڭەس جانە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى VII-XI شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ءتورت رەت «ەڭبەك قىزىل تۋ», ەكى رەت «قۇرمەت بەلگىسى», «قۇرمەت» (1999 جىلى) وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. اتىراۋ, اقتاۋ قالالارىنىڭ, جىلىوي, تۇپقاراعان اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى جانە جەتى كىتاپتىڭ اۆتورى اتاندى.
سالامات مۇقاش ۇلى زايىبى ماريا سالىمگەرەيقىزى ەكەۋى جەتى ۇل-قىز وسىرگەن, ولار ءتيىستى ءبىلىم الىپ, قازىرگى تاڭدا وزدەرى تاڭداعان ماماندىقتارى بويىنشا ەڭبەك اتقارىپ ءجۇر.
قايراتكەر, ويشىل, تالىمگەر, ستراتەگ جانە وتانشىل ازاماتتىڭ جۇرەگى توقتاعانىنا 13 جىل وتسە دە ۇزەڭگىلەس ازاماتتار مەن ارىپتەستەرى, اعايىن-تۋىستارى ابزال جاندى ەستەن شىعارعان شىعارعان ەمەس. س.مۇقاشەۆتىڭ ەسىمى ۇرپاقتاردىڭ جادىندا ساقتالاتىندىعىندا كۇمان جوق.
راۆيل شىرداباەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
