ەۋروپاداعى شارۋالار
نيدەرلاندتار: «قۇداي الەمدى جاراتتى, ال گوللاندتار گوللانديانى جاسادى», دەيتىن كورىنەدى. سەبەبى, «نيدەرلاند» دەگەن ءسوزدىڭ تۇبىرىندە ويپاتتى جەر دەگەن ۇعىم جاتىر دا, وسى ايماقتى ەجەلدەن مەكەندەگەن شارۋالار ونى قولىمەن قۇرعاتىپ, قازىرگى كۇيىنە جەتكىزىپتى. شىنىندا دا ەل اۋماعىنىڭ 40 پايىزى تەڭىز دەڭگەيىنەن ءتومەندە جاتىر. ولاردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرىنەن دامبالارمەن, وزەن-كولدەردىڭ بويىنداعى جاعالاۋ قۇمدارىمەن بولىنەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا جانە باسقا دا قاجەتتىلىكتەرگە پايدالانۋعا قولدان قۇرعاتىلعان وسى جەرلەر پولدەرلەر دەپ اتالادى ەكەن. نەگىزىنەن مول سۋلى بولىپ كەلەتىن بۇل ەلدىڭ وزەندەرى ءبىر-بىرىمەن كانالدار ارقىلى جالعاسىپ جاتىر. ولاردىڭ بارلىعىندا كەمەلەر بالىقشا جۇزەدى جانە دامبالار بويىنا سالىنعان جەل ديىرمەندەرى نيدەرلاندتاردىڭ رەسمي ەمەس سيمۆولىنا اينالىپ, وسى ەلگە عانا ءتان ەرەكشەلىك پەن اسەمدىك بەرەدى.
قولدان كانال قازعان ەلگە اعاش ەگۋ جۇك بولىپ پا, قاي جاعىڭىزعا قاراساڭىز دا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانىلاتىن جازىق جەرلەردەن وزگەسىندە جاعالاي ورمان. بارلىعى قولدان ەگىلگەن.
كوپشىلىككە گوللانديا دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى نيدەرلاندتار كورولدىگى (گوللانديا دەپ اتاۋ تەگىندە دۇرىس ەمەس, ويتكەنى, ول كورولدىكتىڭ وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك گوللانديا دەگەن 2 پروۆينتسياسىنىڭ عانا اتاۋى بولىپ كەلەدى) 12 پروۆينتسيادان تۇرادى. الايدا, گوللانديا دەگەن اتاۋدىڭ مەملەكەتتىڭ ءسينونيمى رەتىندە اتالۋىندا دا گاپ بار, سەبەبى, وسى ەكى ولكە ەلدەگى بارلىق جاعىنان الدا تۇرعان ايماق سانالادى. مەملەكەتتىك قۇرىلىمى كونستيتۋتسيالىق مونارحيا نيدەرلاندتار مەملەكەتى تاريحي تۇرعىدان كونە ەل ەمەس.
جالپى, نيدەرلاندتىقتار سپورتقا وتە اۋەس. كوشەلەرىندە جۇگىرىپ جۇرگەن جاس-كارىنى ءجيى كەزدەستىرەسىز. ءارى بۇل حالىقتىڭ باستى كولىگى– كادىمگى ۆەلوسيپەد. ءبىر قىزىعى – ول ءاربىر گوللاندىقتا ەكى-ەكىدەن بولاتىن كورىنەدى. ونىڭ سىرى–مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيگە بايلانىستى بولىپ شىقتى. سويتسە, امستەردام, گااگا, روتتەردام سىندى ءىرى قالالاردا ءۇي جالداپ تۇرۋ وتە قىمباتقا تۇسەدى دە, تۇرعىندار مەملەكەتتەن ءۇي الۋعا كەزەككە تۇرادى. ال ول ءۇي ازاماتتىڭ جۇمىس ىستەيتىن قالاسىنان ەمەس, باسقا وڭىرلەردەن بەرىلۋى مۇمكىن. سول جاعدايدا الگى ادام ءوز ۇيىنەن ۆەلوسيپەدپەن شىعىپ, جەرگىلىكتى تەمىر جول ۆوكزالىنا كەلىپ, ونى ارنايى ۆەلوتۇراققا تاستاپ, پويىزعا وتىرادى. دىتتەگەن قالاسىنا جەتكەندە تۇراقتا تۇرعان ەكىنشى ۆەلوسيپەدىن الىپ, جۇمىسىنا زاۋلايدى. ال ۆوكزال جانىنداعى ۆەلوتۇراقتاردىڭ ۇلكەن اۋماقتى الىپ, جانە بىرنەشە قاباتقا ورنالاسقانىن كوزىمىزبەن كوردىك. جانە تاعى ءبىر ەرەكشەلىك, قاي قالادا دا ۆەلوسيپەدشىلەرگە دەگەن ارنايى جول بار. قىزىل ءتۇستى تاستاردان قالانعان بۇل جولدارمەن جاياۋ جۇرگىنشى جۇرمەيدى, كولىك وتپەيدى. ۆەلوسيپەدكە قۇمارلىقتىڭ ءبىر سىرى–قوعامدىق كولىكتەردىڭ قىمباتتىعىندا دا جاتقانداي. ترامۆايعا ءبىر وتىرساڭىز, بىزشە 700 تەڭگەدەي قاراجاتىڭىز شىعادى.
ەلدەگى ەڭ ىستىق اي – ءساۋىر, جازدىڭ باسقا ۋاقىتتارىندا تەمپەراتۋرا 20 گرادۋستىڭ ماڭايىندا بولاتىندىقتان, گااگانىڭ ىرگەسىندەگى سولتۇستىك تەڭىزگە گوللاندتىقتار شومىلمايدى. بىراق جاعاجايدا حالىق كوپ. توپ-توپ بولىپ ءتۇرلى سپورتتىق ويىندار ويناپ جاتقان جۇرت نەمەسە سەرفينگپەن, جەلكەندى قايىق سپورتىمەن اينالىسىپ جۇرگەن جاستار. بىزگە تانىسى دا, تانىس ەمەسى دە بار, نەشە ءتۇرلى سپورتتىق ويىندار. جاعاجايدا بىرەۋلەر وسىلايشا ويىننىڭ قىزىعىنا ءتۇسىپ جاتقاندا, ەندى بىرەۋلەر وتباسىمەن كەلىپ, جاعالاي ورنالاسقان ءدامحانالاردان اس ءىشىپ, دەمالىپ وتىر. وسى جەردە تەك نيدەرلاندتىقتار عانا جاسايتىن ءبىزدىڭ دۇكەندەردەگى سەلەدكالاردان كىشىرەك, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن سەلەدكا-حارينگ بالىعىن ازىرلەپ ساتادى. حارينگتى جەۋ ءتاسىلى دە وزگەشە ەكەن. بالىقتى قۇيرىعىنان ۇستاپ شالقايىپ, باسىنان باستاپ جەيدى. نەمەسە حارينگتى ناننىڭ ۇستىنە قويىپ, ونان سوڭ از عانا تۇز سىڭگەن قيار مەن پيازدان تۇراتىن بۋتەربرودتى كوشەلەردە دە ساتا بەرەدى. نەگىزى گوللاندىقتاردى سەلد بالىعىن العاش تۇزداۋشىلار دەپ اتايدى.
نيدەرلاندتاردىڭ سانى دا, جەرى دە شاعىن بولعانىمەن, (حالقىنىڭ سانى بىزبەن شامالاس – 16,6 ملن.) الەم بويىنشا ءونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋ مەن ينۆەستيتسيا سالۋدان ءۇشىنشى ورىندا, ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋدان ەڭ ءبىرىنشى ورىنداعى مەملەكەت. الاقانداي نيدەرلاندتار جۇرتى وزدەرىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن بۇكىل ەۋروپانى اسىراپ وتىر.
گوللانديادا جۇمىسسىزدار الاتىن جاردەماقى 1000 ەۋرونى قۇرايدى, ال ورتاشا جالاقى كولەمى 1500-2000 مىڭ ەۋرو شاماسىندا. ال اقىل-ەسى اۋىتقىعان ادامدارعا 2000 ەۋرو جاردەماقى بەرىلەدى. مەملەكەت كوپ بالا تۋعا دا وتە جاقسى قولداۋ كورسەتەدى.
گوللاندياداعى جوو تاريحى 1575 جىلعا كەتەدى. العاشقى ۋنيۆەرسيتەت لەيدەن قالاسىندا اشىلعان. قازىرگى كۇنى وسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەر گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا وقىتسا, پوليتەحنيكالىق جوو-لاردى گوللاندتىقتار جوعارى مەكتەپ دەپ اتايدى. مۇندا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا قاجەتتى ماماندار وقىتىلادى. قازىر ەلدە 55 وسىنداي جوعارى مەكتەپ بار ەكەن. جانە گوللانديانىڭ ەشبىر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى جوق, بارلىعى دا جوعارى ساپالى ءبىلىم بەرەتىندىكتەن, ونىڭ ديپلومدارى الەمدە جوعارى باعالانادى.
كەمە جاساۋ تاريحىندا دا وزىندىك ورنى بار گوللاندىقتار عىلىمنىڭ حيميا, فيزيكا, مەديتسينا, ەكونوميكا سالالارى بويىنشا 15 رەت نوبەل سىيلىعىن يەلەنىپتى. ال گوللانديانىڭ التىن عاسىرى دەپ حVII عاسىردى اتايدى. سول ۋاقىتتاعى گوللاندتىق كوپەستەر مەن بانكيرلەردىڭ وراسان زور بايلىعىنىڭ ارقاسىندا ولار ءتۇرلى گەوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار جاساقتايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قارا قۇرلىق – افريكادا قايىرلى ءۇمىت ءمۇيىسى اشىلىپ, امستەردامدىق ۆيليام بارەنتس سولتۇستىكتەگى جاڭا جەردىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنا, شپيتسبەرگەن ارالىنا جەتىپ, قازىر ءوزىنىڭ اتىمەن اتالاتىن تەڭىزدە قايتىس بولادى. تاعى ءبىر گوللاندىق جيھانكەز حەنريك گۋدزون شىعىس ازيامەن ساۋدا-ساتتاق جاسايتىن سولتۇستىك تەڭىز جولىن ىزدەيمىن دەپ امەريكاعا دەيىن ءجۇزىپ بارىپ, گۋدزون شىعاناعىندا جاڭا امستەردام اتتى قالانىڭ نەگىزىن سالادى. ال ارادا ونداعان جىلدار وتكەندە جاڭا امستەردامدى باسىپ العان اعىلشىندار قالا اتىن نيۋ-يورك دەپ وزگەرتىپ جىبەرەدى. قازىرگى نيۋ-يوركتىڭ اتاقتى بولىگى – مانحەتتەندى گوللاندىق ساۋدا كومپانياسى كەزىندە ۇندىستەردەن 60-اق گۋلدەنگە ساتىپ الىپتى.
امەريكاداعى گوللاندىقتاردىڭ ءىزى مۇنىمەن بىتپەيدى, نيۋ-يوركتەگى قارا ناسىلدەر تۇراتىن گارلەم-حارلەم, برۋكلين مەن برۋكلين كوپىرىنىڭ ءتۇبىرى وسى ەلدە جاتىر. ءتىپتى, اقش-تىڭ ەكى بىردەي پرەزيدەنتى تەودور مەن فرانكلين رۋزۆەلتتەردىڭ بابالارى ۆان رووزۆەلت اتتى گوللاندىق بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ گەوگرافيالىق كەلەسى ءبىر ءساتتى اشۋلارى دەپ تاسمان ارالى مەن جاڭا زەلانديانى جانە گورن ءمۇيىسىن اتاۋعا بولادى. ال اۆستراليامەن بولعان تاريح تىپتەن قىزىق. وسى جەرگە تابانى تيگەن گوللاندتىقتار ونى جاڭا گوللانديا دەپ اتاپ, ارتىنان تۇك پايداسى جوق جەر دەپ يگەرۋدەن باس تارتادى. سول عاسىردا گوللانديالىق كوپەستەردىڭ ابجىلدىگى ارقاسىندا الەمدەگى العاشقى ترانسۇلتتىق ساۋدا كورپوراتسياسى وست-ينديا دا دۇنيەگە كەلەدى.
امستەردام
گوللانديا مادەنيەتى اتاقتى سۋرەتشىلەرىمەن ايگىلى. رەمبراندت ۆان رەين, ۆينسەنت ۆان گوگ, پيت موندريان سىندى سۋرەتكەرلەر ەسىمىن بىلمەيتىن ءبىر جان جوق شىعار. ماسەلەن, امستەردامداعى ۆان گوگ مۋزەيىندە ۆينسەنتتىڭ 200 كارتيناسى جانە 500 سۋرەتى مەن 700 حاتى ساقتالعان. جالپى, نيدەرلاندتار مۋزەيلەر مەن تەاترلار ەلى دەسەك, ەش قاتەلەسپەسپىز. ءبىر عانا امستەردامنىڭ وزىندە 50 تەاتر بار. تۋريستەر كوپ كەلەتىن جاز ايلارىندا ولاردىڭ رەپەرتۋارلارى اعىلشىن تىلىندەگى قويىلىمدارمەن تولىعىپ وتىرادى ەكەن. تىپتەن حاينيكەن سىراسىنا دا ارنالعان مۋزەي بار.
ازاتتىق جولىندا قاي باسقىنشىمەن دە ايانباي كۇرەسكەن نيدەرلاندتىقتار گيتلەرلىك گەرمانيانىڭ ءوز ەلدەرىن جاۋلاپ الۋىن جادىلارىنان شىعارماپتى. گااگا, امستەردام, روتتەردام قالالارىندا سوعىس قۇرباندارىنا ورناتىلعان ەسكەرتكىشتەردى كوردىك. باسقىنشىلار گوللاندىق ەۆرەيلەردى قىناشا قىرىپتى, بىراق قاندارى تۇششى نيدەرلاندتىقتار وعان قارسى بولعان. سول قارسىلىقتىڭ ايعاعى اننا فرانك مۋزەيى. اننا اتتى كىشكەنتاي قىزدىڭ وتباسى گيتلەرشىلەردەن ەكى جىل جاسىرىنادى. ەندى امستەردامدا اننا فرانك وتباسىنا پانا بولعان ءۇي سول كەزدەگى قالپىنا كەلتىرىلىپ, قازىر وندا مۋزەي اشىلعان. بۇل ءۇي سوعىس ۋاقىتىندا كەڭسە بولعان عيمارات ەكەن. كەڭسەدە جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ بارلىعى ەۆرەي وتباسىنىڭ قايدا تىعىلعانىن ءبىلىپ, كومەكتەرىن كورسەتىپ, تاماق تاسيدى. الايدا, 1944 جىلدىڭ 4 تامىزىندا الدەبىر وپاسىزدىڭ جەتكىزىپ بارۋىمەن وتباسى تۇتقىنعا الىنىپ, كونتسلاگەرگە ايدالادى. كىشكەنتاي اننا بولسا, سول ەكى جىل بويىنا باسىنان كەشكەندەرىن كۇندەلىگىنە جازىپ وتىرىپتى. اقىرىندا ءبىر ءۇيلى جاننان تەك اننانىڭ اعاسى وتتو عانا امان قالىپ, ول كەيىن كۇندەلىكتى كىتاپ ەتىپ شىعارادى.
جالپى, امستەردام 90 ارالدان تۇرادى دا, ولاردىڭ اراسى ارناسى كەڭ كانالدارمەن جالعاسقان. ءۇيلەرىنىڭ ىرگەلەرىن تولقىن ۇرىپ, كاتەرلەر ءجۇزىپ جۇرگەن امستەردام كوشەلەرى كوزگە وزگەشە كورىنەدى. كوبىنە 3-4 ءارى كەتسە 5 قابات ەتىپ سالىنعان قالا ۇيلەرىنىڭ توبەسىنەن كادىمگى كوتەرگىش كراننىڭ شوتاياق ىلمەگىن كورەسىز. سويتسە, جەردىڭ ءار سۇيەمىن ەسەپتەگەن گوللاندىقتار باسقىشتار مەن ەسىكتى دە كىشكەنتاي ەتىپ سالادى. ال پاتەرلەرگە جيھاز تەك جوعارىداعى ىلمەكپەن تەرەزە ارقىلى عانا كىرگىزىلەدى.
دۇنيەگە كوپتەگەن جيھانكەزدەر مەن اتاقتى سۋرەتشىلەردى, عالىمداردى بەرگەن گوللانديا تۇرعىندارىنىڭ كوبى اتەيستەر. حالقىنىڭ 41 پايىزى وزدەرىنىڭ ەشبىر دىنگە قاتىسى جوقتىعىن بىلدىرگەن. دىنسىزدەر كوبەيگەنىنەن كوپتەگەن شىركەۋلەر ءوز قىزمەتتەرىن اتقارا الماي, مۋزەيلەرگە اينالىپتى. امستەردامنىڭ «قىزىل شامدى» كوشەلەرىندەگى ءتانىن ساتۋشى قىزداردىڭ قىزمەتىنە دە رەسمي رۇقسات بەرىلگەن. ال «قىزىل شام» دەپ اتالۋىنىڭ ءوز سىرى بار ەكەن. ورتا عاسىرلاردا امستەردام كوشەلەرى قاراڭعى بولىپتى. كەش تۇسە قالا كوشەلەرىندە ايەل زاتى جۇرە المايتىن حالگە جەتىپتى, سەبەبى, الىس-الىس جەرلەردەن ءجۇزىپ كەلگەن ماتروستار امستەردامداعى جەڭىل ءجۇرىستى قىزدار بار ەكەنىن بىلگەندىكتەن, ولارمەن جولىعۋعا اسىعادى ەكەن. سودان قىزدارىنىڭ ابىرويىن ويلاعان قالا تۇرعىندارى جەڭىل جۇرىستىلەردەن ۇيلەرىنە قىزىل شام جاعىپ قويۋلارىن تالاپ ەتەدى. سودان بەرى وسىنداي «قىزمەت» كورسەتەتىندەر بيزنەسى دامىعان.
امستەردامدا پوليتسيا بولىمشەسىنىڭ جانىندا كوفە-شوپتىڭ بولۋى وتە ۇيرەنشىكتى, قالىپتى جاعداي. كوفە-شوپىڭىز, كادىمگى ماريحۋانا ساتاتىن ورىن. تۋريستەرگە ارناپ كادەسىيلار ساتىلاتىن دۇكەندەرگە كىرسەڭىز, ونان ماريحۋانا قوسىلعان پەچەنە, ءشاي جانە ونى وراپ تارتاتىن قاعازدىڭ دا ساتىلىپ جاتقانىن كورەسىز. امستەردامنان اكەتەر كادەسىيلار قاتارىندا, ارينە, «قىزىل شامدار» كوشەلەرىنىڭ سيمۆولدارى دا كوپتەپ ساتىلادى.
گااگا
گااگا نيدەرلاندتار كورولدىگىنىڭ رەسمي استاناسى ەمەس. بىراق مۇندا ۇكىمەت, بارلىق مينيسترلىكتەر مەن شەتەلدىك ەلشىلىكتەر, ءتىپتى پاتشايىم سارايى دا ورنالاسقان. مۇنىمەن قوسا, گااگادا كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وفيستەرى ورىن تەپكەن. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قانات ساۋداباەۆ قاتىسقان «يادرولىق ديلەممالار: بۇگىنى جانە ەرتەڭى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلگەن حالىقارالىق سوت ورنالاسقان بەيبىتشىلىك سارايى قالانىڭ ناعىز ورتالىعىندا تۇر.
ونىڭ سالىنۋىنا امەريكالىق بولات ماگناتى ەندريۋ كارنەگي سول كەزدىڭ شاماسىمەن ۇلكەن سوما – 1,5 ميلليون دوللار قاراجات شىعارىپ, الدىمەن ونىڭ ساۋلەت ۇلگىسىنە بايقاۋ جاريالانادى. 216 جوبانىڭ ىشىنەن فرانتسۋز كوردونەنىڭ ۇلگىسى جەڭىپ, ءبىرىنشى كىرپىشى 1907 جىلدىڭ 30 شىلدەسىندە قالانىپ, 1913 جىلدىڭ 28 تامىزىندا ساراي قۇرىلىسى اياقتالادى. سارايدىڭ ساۋلەتىندە ۆيزانتيالىق جانە روماندىق ستيل ۇشتاسقان. 1922 جىلدان بۇل عيماراتتا حالىقارالىق سوت جۇمىس اتقارادى. جانە دە گااگادا بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق سوتىنا قوسا اسكەري قىلمىسكەرلەردى سوتتايتىن جانە يۋگوسلاۆيا ءۇشىن ۋاقىتشا اشىلعان قىلمىستىق سوت تا بار.
نيدەرلاندتىقتار گااگانى گراۆەنحاگە نەمەسە قىسقاشا دەن حااگ دەپ اتايدى (ول گراف اڭ اۋلايتىن قورشاۋ دەگەن ماعىنا بەرەدى). ولار وزدەرىنىڭ قالاسىن گااگا دەپ اتايتىنىمىزدان مۇلدەم بەيحابار. ەگەر گوللاندياعا بارا قالىپ, گااگاعا بيلەت الايىن دەپ ەدىم دەسەڭىز, ءسىزدى ەشكىم تۇسىنبەيتىنىنە كەپىلمىز. العاشىندا 1230 جىلى گراف فلوريس IV وسىندا ساراي سالدىرادى. دەگەنمەن, گرافتىڭ سارايى سالىنسا دا, گااگا ناپولەون زامانىنا دەيىن حالقىنىڭ سانىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, دەرەۆنيا اتالىپ كەلەدى. تەك 1806 جىلى عانا ناپولەون بۇيرىعىمەن قالا ءمارتەبەسىن الادى.
گااگا ساۋلەتى امستەردامنان ءوزگەشە. كەڭ كوشەلەرىمەن, وزىنە ءتان ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىلەرىمەن جانە كوشەلەرىندە كانالداردىڭ بولماۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. گااگادا ءبىزدىڭ «اتامەكەن» كارتاسىنا ۇقساس مادۋرادوم اتتى مينياتيۋرا قالاشىق بار. گوللانديادا وزگەشە ءبىر ساۋلەتتى عيمارات, بولماسا ەسكەرتكىش ورناسا ونىڭ 25 ەسەگە كىشىرەيگەن تۋرا دالدىكپەن ورىندالعان كوشىرمەسى وسى قالاشىقتان ورىن تەبەدى. مۇنداعى 700-دەن استام عيمارات, جەل ديىرمەندەرى, سوبورلار, كوپىرلەر تۇندە 50 مىڭ كىشكەنتاي شامنىڭ جارقىلىمەن ەرەكشە كوز تارتادى. ال قالاشىق مادۋر اۋلەتىنىڭ فاشيستىك كونتسلاگەردە كوز جۇمعان ءجاسوسپىرىم بالاسىنا ارنالىپ, سول اۋلەتتىڭ قارجىسىنا تۇرعىزىلىپتى. كەلۋشىلەردەن تۇسكەن قاراجات بالالاردىڭ قايىرىمدىلىق ىسىنە اۋدارىلاتىن كورىنەدى. وسىلايشا ءبىر اۋلەت ءوزىنىڭ سوعىس قۇربانى بولعان ۇلانىنا ولمەس ەسكەرتكىش تۇرعىزعان.
گااگا ۇيلەرىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق ورنەگى ادام جانىنا جايلىلىق, تىنىشتىق, جىلىلىق سەبەدى. نەگىزىنەن ءۇش قاباتتان تۇرعىزىلعان ۇيلەردەن تازالىقتىڭ, ۇسىنىقتىلىقتىڭ لەبى ەسەدى. جانە گااگادا جاڭادان سالىنعان ۇيلەردى دە وسى قالىپپەن تۇرعىزۋ قاداعالاناتىن كورىنەدى. سوندىقتان قالا ءوز ەرەكشەلىگىن ارادا قانشا جىل وتسە دە بۇزباعان, ارحيتەكتۋرالىق انسامبلدەر ءۇيلەسىمدىلىگىمەن, تازالىعىمەن, كوشەلەرىندە ادامداردىڭ ازدىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. گااگانىڭ ەندى ءبىر ەرەكشەلىگى – مۇندا بۇكىل نيدەرلاندتار بويىنشا ورتا عاسىرلاردان جالعىز ساقتالعان جابىق اركادا – پاسساج بار. ونىڭ ىشىندەگى دۇكەندەر, جاعالاي ورنالاسقان ءدامحانالار ەرەكشە كۇي سىيلايدى.
پاسساجدان شىعىپ, ءسال ءجۇرسەڭىز, قالانىڭ تاعى ءبىر كورىكتى دە تاريحي ورنى – پلەين الاڭىنان, وندا ورناتىلعان كورول ۆيلگەلم ورانسكيدىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ جانىنان وتەسىز. جالپى, بۇل ەلدىڭ وزىنە ءتان كورولدىگى باستاۋىن 1815 جىلدان الادى. 1890 جىلعا دەيىن قاتارىنان ءۇش ۆيلگەلم بيلىك ەتسە, مۇنان سوڭ وسى ورانسكي اۋلەتىنىڭ قىزدارىنىڭ ەلگە يەلىك ەتۋ مەرزىمى باستالادى. 2010 جىلى ورانسكي قىزدارىنىڭ تاققا وتىرعانىنا 120 جىل تولدى. قازىرگى پاتشايىم بەاتريكس ەل بيلىگىنە 1980 جىلدىڭ ساۋىرىندە كەلگەن. الايدا, بەاتريكسپەن قىزدار بيلىگى ءتامامدالاتىن سىڭايلى. پاتشايىمنىڭ حانزادا كلاۋسپەن اراسىنداعى نەكەسىنەن دۇنيەگە كەلگەن تاق مۇراگەرى حانزادا ۆيللەم الەكساندر مەن ونىڭ جارى نورۆەگ قىزى ماكسيما حالىق اراسىندا بەدەلدى كورىنەدى. گوللاندتىقتار ءوز پاتشايىمىنىڭ ەسىمىن ۇلكەن قۇرمەتپەن اتايدى.
روتتەردام
ەۋروپانىڭ تەڭىز قاقپاسى اتالاتىن روتتەردام قالاسىنىڭ كەمە ايلاعى تاۋار اينالىمى جونىنەن شانحاي مەن سينگاپۋردەن كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندى الادى. نيدەرلاندتاردىڭ عانا ەمەس, گەرمانيا, اۆستريا, شۆەيتساريانىڭ جۇكتەرىن جان-جاققا جىبەرىپ, قابىلداپ الاتىن ايلاق 30 شاقىرىم جەرگە سوزىلىپ جاتىر.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا روتتەردام قاتتى زارداپ شەگىپتى. 1940 جىلدىڭ 14 مامىرىندا گيتلەرلىك ۆەرماحتىڭ باعىنىڭدار دەگەن ۋلتيماتۋمىن قابىلداماعان سوڭ, اۋەدەن بومبالاۋ ارقىلى 24 مىڭ ءۇي, 2500 دۇكەن, 1200 ءىرىلى-ۇساقتى فابريكا, 70 مەكتەپ پەن 21 شىركەۋ كۇل-تالقان بولادى. ال 1945 جىلى فاشيستەر قالانى تاستاپ بارا جاتىپ, كەمە ايلاعىن جارىپ كەتەدى. بىراق روتتەردام تۇرعىندارى قالانى قايتادان جاڭعىرتىپ قانا قويعان جوق, ايگىلى روتتەردام ايلاعىن بۇرىنعىدان دا قۋاتتى ەتىپ سالىپ شىعادى.
نيدەرلاندتىقتار: «امستەردامدا اقشا جۇمسالادى, ال روتتەردامدا اقشا جاسالادى», دەيدى ەكەن. شىنىندا دا روتتەردام – قايناعان ەڭبەك قالاسى. كۇن سايىن ونىڭ ايلاعىنا 32 مىڭ مۇحيتارالىق كەمە, 180 مىڭ وزەندەردە جۇزەتىن كەمە توقتايدى ەكەن.
اۆانگارد, فۋتۋريزم, كۋبيزم, حاي-تەك ستيلدەرىن قولدانىپ, الەمدەگى ەڭ مىقتى ساۋلەتشىلەر قيالىنان تۋعان روتتەردام كەلبەتى شىنىندا دا قيالعا قانات بىتىرگەندەي. ەسكى ارحيتەكتۋرامەن قاتار, جاڭا ءزاۋلىم عيماراتتار بوي تۇزەگەن, كوزدىڭ جاۋىن الار قالانىڭ اسەمدىگىنە 185 مەتر جوعارىعا كوتەرەتىن ەۋروماست بيىگىنە شىققاندا كوزىڭ جەتەدى. انە, بۇرىن دەلفت قالاسى اتالعان, قازىر روتتەردامنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالىپ كەتكەن دەلفتىڭ ايلاعى. وسى جەردەن امەريكاعا باقىت ىزدەگەن ادامدار اتتانىپتى.
نيدەرلاندتاردىڭ وزگە قالالارىنداعىداي, روتتەردام تۇرعىندارى دا ءۇش ءناسىلدىڭ وكىلدەرىنەن تۇرادى. قالادا مۇسىلماندار دا كوپ. ءتىپتى, روتتەردام مەرى ماروككولىق مۇسىلمان جىگىت. مۇندا ۇلكەن مەشىت تە بار.
الەمدە جوعارى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الىپ, بەلدى كورسەتكىشكە جەتكەن نيدەرلاندتار جۇرتىن كورىپ, ساپاردان تۇيگەن ويلارىمىزبەن بولىستىك. بالكىم, ءسىز دە ءوزىڭىزگە قاجەت وي تۇيەرسىز, وقىرمان.
انار تولەۋحانقىزى.
استانا – امستەردام – گااگا – روتتەردام – استانا.
