پارلامەنت

بۇل – جاس مەملەكەتكە دەگەن ۇلكەن سەنىم قازاقستان پرەزيدەنتى ەل تاۋەل­سىزدىگىن العان كەزدەن بەرى قاراي مەملەكەتىمىزدى الەمگە تانىتۋدا بار كۇش-قايراتىن جۇمساپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر ناتيجەسى دەپ قازاقستان­نىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىن ايتقانىمىز ابزال. 2007 جىلى 30 قاراشادا مادريدتە وتكەن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىندە قازاق­ستاننىڭ بيىل ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى تۋرالى تاريحي شەشىم شىعا­رىلدى. سول كۇننەن باستاپ ەلىمىز وسى مارتەبەلى مىندەتتى  ابىرويلى اتقارۋعا باسا نازار اۋداردى. 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان “ەۋروپاعا جول” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ول 2008 جىلدىڭ 29 تامىزىنداعى ەلباسىنىڭ جارلى­عىمەن بەكىتىلدى. ءسويتىپ, ەلىمىز ەقىۇ-عا توراعا­لىق ەتۋ ميسسياسىنا كىرىستى. ەلباسى ءوز ۇندەۋىندە ۇيىمدا قالىپتاسقان داستۇرگە ءساي­كەس توراعالىق ەتەتىن ەلدىڭ مازمۇندى بىرىزدىلەنۋىن بىلدىرەتىن ءىس باسىنداعى توراعالىق ۇرانىن جاريا ەتتى. “قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ ۇرانى ءتورت “ت” – “تراست” (سەنىم), “تراديشن” ء(داس­تۇر), “ترانس­پارەن­سي” (اشىقتىق) جانە “تولەرانس” ء(توزىم­دىلىك) بولادى”, دەدى مەملەكەت باسشىسى ن. نازارباەۆ. ياعني, وسى ميسسيا بارىسىندا قازاقستان بەيبىتشىلىك ورناتۋدىڭ ىزگى جولدارى, ەلدەر مەن حالىقتار اراسىنداعى سەنىمدى قالىپتاستىرۋ, سونداي-اق دىندەر اراسىنداعى توزىمدىلىك, سىيلاستىق جونىندەگى عالامدىق ماسەلەلەردى كەڭ اۋقىمدا تالقىلاۋعا, سىندارلى شەشىمدەر قابىلداۋعا جەتەكشىلىك جاسايتىن بولادى. مۇنداي ماسەلەلەردى ەقىۇ-نىڭ كۇن تارتىبىنە ۇسىنىپ, 56 ەلدىڭ وكىلدەرى باس قوسقان مارتەبەلى ۇيىمدا تالقىلاۋ ءۇشىن توراعالىق ەتۋ مىندەتى قازاقستانعا ەلدەگى ىنتىماق پەن بىرلىكتى ساقتاعانى ءۇشىن, 140-تان استام ەتنوس وكىلدەرىن ءبىر شاڭى­­­راقتىڭ استىنا جيناي بىلگەن­دىگى ءۇشىن, وزگە ءدىن وكىلدەرىنە ءتو-زىمدىلىكپەن قاراعانى ءۇشىن بەرىلىپ وتىر. بۇل – جاس مەملەكەتكە دەگەن ۇلكەن سەنىم. ەلباسىنىڭ بەينەۇندەۋىن تىڭ­داعان اتالعان ۇيىمعا مۇشە ەل­دەردىڭ وكىلدەرى, شەتەلدىك ساياسات­كەرلەر مەن ساراپشىلار قازاقستان­نىڭ كوزقاراسى مەن العا ۇستانعان باعىتى جايلى وڭ پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. قازىر قازاقستان تۋرالى تۇسىرىلگەن تەلەفيلمدەر, جاڭادان شىققان كىتاپتار كوپتەپ تاراتى­لۋدا. جۋىردا ۆەنادا ەل پرەزي­دەنتىنىڭ “قازاقستاندىق جول” كىتابىنىڭ تانىستىرىلىمى وتكەنى جونىندە باسپاسوزدە جازىلدى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعالىق ەتۋگە كىرىسۋىنە وراي ۆەنا­داعى ايگىلى حوفبۋرگ سارايىندا ەلى­مىزدىڭ ونەر شەبەرلەرىنىڭ قاتىسۋى­مەن بولعان كونتسەرتتىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتكەنى جايلى تەلەارنا­لاردا كورسەتىلىپ, مەرزىمدى باسپا­سوزدە جازىلدى. الىبەك دىنىشەۆ, مايرا مۇحامەد­قىزى جانە باسقا تانىمال ءانشى­لەرى­مىز بەن كۇيشى­لەرى­مىز قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن پاش ەتتى. “ەۋروپاعا جول” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا رۋحاني, مادەني سالالارىمىزدى شەتەلگە تانىستىرۋدا ءالى دە اتقارىلاتىن ىستەر وتە كوپ. وسى ورايدا حالقى­مىزدىڭ رۋحاني مول بايلىعىن تانىتۋعا داڭعىل جول اشىلىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتكەن ابزال. وسى مۇمكىندىكتى جان-جاقتى ءتيىمدى پايدالانۋ – مەملەكەتىمىزگە مىندەت, ەلدىگىمىزگە سىن. قازاق ەلىنىڭ جىل باسىنداعى جەتىستىگى جايلى قازىر الەمنىڭ كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇ-رالدارى ارنايى ماتەريالدار جا­ريالاپ, تەلەارنالارى ءوز كورەر­مەندەرىنە دەرەكتى فيلمدەر مەن تانىمدىق ماتەريالدار كورسەتىپ جاتىر. بۇل – اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان ارمانى. ەلىمىزدىڭ مەرەيىن كوتەرەتىن ىرگەلى ىستەر ءاردايىم جۇزەگە اسا بەرسىن. ساياسات تا, ونەر دە تەك حالىق يگىلىگى ءۇشىن جاسالۋى ءتيىس جاستارعا ماعجان­شا سەنە ءبىلۋ – جارقىن بولاشاقتىڭ كەپىلى. بۇل ورايدا بۇگىنگى قوعام قايراتكەرلەرى دە كەشەگى اسىلداردىڭ ءىزىن جالعاستىرىپ, جاس ورەندەرگە ورىندى ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ كەلەدى. ولار ساياسي ومىرىمىزدەگى بەتبۇرىستاردى جاستارمەن تالقىعا سالىپ, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىنە سولاردىڭ كوزىمەن قاراۋعا بەيىل. ويتكەنى, زيالىلارىمىز جاستاردىڭ پىكىرىمەن ساناسۋ دا زامان تالابى ەكەنىن جاقسى بىلەدى. وسى رەتتە جوعارى ءبىلىمنىڭ قاراشاڭىراعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى تولەگەن مۇحامەدجانوۆتىڭ بەلسەندى ستۋدەنتتەرمەن جۇزدەسۋى جاستارعا دەگەن مول سەنىمنىڭ ايعاعىنا اينالدى. بۇل كەزدەسۋ ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ “قازاقستان داعدارىستان كەيىنگى دۇنيەدە, بولاشاققا ينتەللەكتۋالدى سەكىرىس” اتتى تىكەلەي جەلىدەگى جۇزدەسۋىنە بايلانىستى ۇيىمداستىرىلدى. قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ارمانداعان جوعارى وقۋ ورنى بولعانىمەن, تۇسە الماعانىن جەتكىزگەن سەناتور قاراشاڭىراقتىڭ تالاي تۇلعالاردى قاناتتاندىرعانىن تەرەڭنەن قوزعاپ, بۇگىنگى ستۋدەنتتەردەن دە ەليتا قالىپتاساتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. “قۇرمەتتى ستۋدەنتتەر, ساياسي جاعدايدى سىزدەر مەنەن كەم بىلمەيسىزدەر. سوندىقتان بۇل كەزدەسۋ ماعان دا, سىزدەرگە دە قىزىقتى بولادى عوي دەپ ويلايمىن. كوكەيلەرىڭىزدە جۇرگەن, جاۋابىن تابا الماعان ومىرلىك سۇراقتارىڭىزعا بىرگە جاۋاپ ىزدەيىك”, دەپ سەناتور جينالعانداردى ورتاق اڭگىمەگە شاقىردى. كەلەسى كەزەكتە ءوزىنىڭ ومىرلىك تاجىريبە­سىمەن ءبولىستى. ول ءوزىن بالا كۇنىنەن “مەن كىممىن؟ ومىرگە نە ءۇشىن كەلدىم؟ دۇنيەگە كەلگەنىمدى قالاي اقتايمىن؟” دەگەن سۇراقتار ءجيى مازالاعانىن دا جاسىرمادى. كورگەنى مەن تۇيگەنى مول دەپۋتات رەسمي كەزدەسۋدىڭ ءوزىن شىعارماشىلىقپەن ۇشتاستى­رىپ وتىردى. ءسويتىپ, جينالعان قاۋىمعا كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇي تارتۋ ەتتى. تۇسىنگەن ادامعا رەسمي باسقوسۋدىڭ ءوزىن ۇيىقتاعان سەزىمدەردى وياتىپ, سەرگىتىپ وتكىزۋگە بولاتىندىعىن پاش ەتتى. بۇل باسقوسۋدان بايقاعانىمىز – قازاعىمنىڭ “ ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول” دەگەن ءتامسىلى تولەگەن مۇحامەدجانوۆتىڭ ۇستانىمى ەكەندىگى. قاراپايىم, بىراق باعىندىرعان بەلەسى كوپ. شەنەۋنىك, بىراق ونەردىڭ دە مايتالمانى. ءار اۋەن بارىسىندا كورەرمەننىڭ ول كىسىگە دەگەن ىستىق ءىلتيپاتى مەن ۇلكەن قوشەمەتى اڭعارىلدى. ەگەر ءار دەپۋتات وسىلايشا ونەر جاناشىرى بولسا, حالىق پىكىرىنە قۇلاق تۇرسە, نۇر ۇستىنە نۇر عوي. جاستاردىڭ سەناتورعا باعىتتالعان ءار قىرلى سۇراقتارى دا جاۋاپسىز قالمادى. ول دا ءوز كەزەگىندە ستۋدەنتتەرگە ونەر سالاسىنان سۇراقتار قويىپ, جەڭىمپازدارعا ءوز اۆتورلىعىنداعى كۇيتاباقتاردى سىيعا تارتتى. جينالعاندار حالىق قالاۋلىسىنىڭ جۇمىسى تەك زاڭ شىعارۋ ەمەس, حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىنا جاناشىر بولا ءبىلۋى ەكەندىگىنە دە انىق كوز جەتكىزدى. وسى ارقىلى ستۋدەنت جاستار ءوز ۇلتىنىڭ پاتريوتى بولۋ, ۇزدىك وقۋ باستى ارمانعا اينالۋ كەرەكتىگىن ۇقتى. ارمانى الداماس ءۇشىن ادال ەڭبەكتەنۋ قاجەتتىگىن دە ءتۇيدى. دەپۋتات جاستاردى انا ءتىلىن سۇيۋگە, قازاق كينوسىن كورۋگە, قازاق اۋەن­دەرىن سۇيۋگە شاقىردى. ەلىنە دەگەن ەرەكشە ماحاب­بات­تىڭ جۇرەك تۇسىندا ماڭگى تۇرۋىن, انا مەن قارىن­­داستى قۇرمەتتەۋدىڭ اسىل قاسيەت ەكەندىگىن ءتۇيسىندىردى. ادال ەڭبەك قانا سۇيسىنۋگە تۇراتىن­دىعىن ايتتى. قايتالانباس تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋ تەر توگە جۇمىس ىستەۋ مەن ىزدەنىستىڭ ناتيجەسى بول­ماق ەكەن­دىگىن سەزدىردى. تۇتاستاي العاندا, بۇل كەز­دەسۋ جاس­تارعا ادامگەرشىلىكتى تۋ ەتە ءجۇرىپ, بيىك بەلەس­تەرگە شىعۋعا بولاتىنىن ۇيرەتكەندەي اسەر بەردى. رەسمي تىلدە جولدانعان ساۋالدارعا ورىسشا جاۋاپ قايتارعاندىعى عانا بولماسا, دەپۋتات ءارى كومپوزيتور بۇل باسقوسۋدى باسىنان سوڭىنا دەيىن تەك قازاق تىلىندە جۇرگىزىپ, انا تىلىندە تولعاندى, انا تىلىندە ويلاندى. مىنە, كورەرمەننىڭ ىستىق ىقىلا­سى مەن ۇلكەن قوشەمەتى دەپۋتات مۇحامەدجانوۆقا وسى جاعىنان الىپ قاراعاندا دا ورىندى ەكەندىگى انىق سەزىلدى. كەزدەسۋ سوڭىنداعى قۇرمەت پەن قوشەمەتتىڭ ۇزاق تا زور بولۋى كورەرمەننىڭ دەپۋتاتقا دەگەن ريزاشىلىعى مەن العاۋسىز اق پەيىلىن جايىپ سالدى. ال سەناتوردىڭ ءسوز ءتۇيىنى ساياسات پەن ونەر تەك حالىق يگىلىگى ءۇشىن بولۋى كەرەك دەگەنگە سايدى. ساياگۇل الىمبەكوۆا, الماتى. ساۋدا قىزمەتىن دامىتۋ ماقساتىن كوزدەيدى قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساۋدا قىزمەتىن دامىتۋ قاجەت.   ماجىلىستە وسى ماقساتتا دايىندالعان ەلىمىزدىڭ كەيبىر زاڭدارىنا ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوباسىنىڭ تانىستىرىلىمى بولىپ ءوتتى. ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رە­فورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتە­تىنىڭ حاتشىسى مۇرات ابەنوۆ كىرىسپە ءسوز سويلەپ, زاڭ جوباسى بويىنشا ازىرلەۋشىلەردىڭ كەلىپ وتىرعانىن ايتتى جانە ارىپتەستەرىن سۇراق قويۋعا جانە تالقىلاۋعا, ۇسىنىستار بەرۋگە شاقىردى. زاڭ جوباسى جونىندە يندۋستريا جانە ساۋدا ءمينيسترىنىڭ ورىن­با­سارى تيمۋر جاقسىلىقوۆ بايانداما جاساپ, قانداي تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەتىنى تۋرالى  تۇسىنىك بەردى. ۇكىمەتتىڭ زاڭ جوباسىنا بەرگەن تۇسىندىرمەسىندە بۇل قۇجاتتىڭ دايىندالۋ ماقساتى ايقىن كورسە­تىلگەن. العا قويىلعان ەكونوميكا­لىق مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋ ماق­ساتىندا مەملەكەت سىرتقى جانە ىشكى رىنوك­تارداعى وتكىر باسەكە­لەستىككە دايىن بولۋى ءتيىس. الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلى سياقتى قازاق­ستان­نىڭ دا وزگەرمەلى ىشكى جانە سىرتقى جاعدايلارعا سايكەس كەلەتىن جانە جاھاندانۋدىڭ كەلەڭسىز فاكتورلارى مەن قاتەرلەرىن ازايتا وتىرىپ, ودان  تۇسەتىن پايدا­نى بارىنشا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋدىڭ ناقتى پىسىق­تال­عان ءوز جۇيەسى بولۋعا ءتيىس. وسى­عان بايلانىستى جاڭا زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ وتىر. زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ قاجەتتىلىگى ساۋدا قىزمەتى سالاسىنداعى قولدا­نىستاعى ۇلتتىق زاڭناما ساۋدا وپەراتسيالارىن دامىتۋدىڭ ىنتا­لاندىرۋ نەمەسە قولداۋ سيپاتىنان گورى, رەتتەۋ سيپاتىنا يە ەكەندى­گىنەن تۋىنداعان. زاڭ جوباسى بويىنشا بىرنەشە زاڭعا تۇزەتۋ ەنگىزىلەدى. اتاپ ايتقاندا, “تاۋارلاردىڭ يمپورتى جاعدايىندا ىشكى رىنوكتى قورعاۋ شارالارى تۋرا­لى” زاڭعا رەداكتسيا­لىق سيپات­تاعى تۇزەتۋلەر, “ليتسەن­زيالاۋ تۋرالى” زاڭعا ولارعا قاتىس­تى تاريف­تىك كۆوتالار, ساندىق شەكتەۋلەر, باقى­لاۋ جانە اكەتۋ مەن اكەلۋگە ارنال­عان ايرىقشا قۇقىق قولدانى­لاتىن تاۋار­لاردىڭ يمپور­تىنا ليتسەنزيالاۋدى بەلگىلەۋ ءبولى­گىندە وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋ­لار ەنگىزۋدى كوزدەيدى. بۇدان باسقا, “ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى” زاڭعا دا وزگەرىس­تەر مەن تولىقتى­رۋلار ەنگىزىلەدى. زاڭ جوباسى “ساۋدا قىزمەتىن دامىتۋعا جاردەمدەسۋ” دەگەن جاڭا تاراۋمەن  دە تولىقتىرىلعان. ەكس­پورت­تى دامىتۋ جانە جىلجىتۋ ءجو­نىندەگى ۇلتتىق ۇيىمنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى, ماقساتتارى مەن مىندەت­تەرى دە ايقىندالدى. ۇلتتىق ۇيىم­نىڭ نەگىزگى ميسسياسى مەم­لەكەت پەن جەكە سەكتور اراسىنداعى ۇيىم­داستىرۋشىلىق, ۇيلەستىرۋ جانە بايلانىستىرۋشى ءرولىن ورىنداي وتىرىپ, ينستيتۋتتىق قولداۋ جۇيەسىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. سونداي-اق زاڭ جوباسى قولدا­نىسقا ەنگىزىلگەن جاعدايدا, جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ونىڭ نورمالارىن ورىنداۋ بويىنشا شىعىستار شىعارمايدى. وسى زاڭ جوباسى بويىنشا قۇرىل­عان جۇمىس توبىنا ءماجى­لىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ەگور كاپپەل جەتەكشىلىك ەتەدى. زاڭ جوباسىنا بايلانىستى دەپۋتاتتار اسحات بەكەنوۆ, نيكولاي تۋرەتسكي, ساۋىرباي ەسجانوۆ, مارال يتەعۇلوۆ سۇراق قويىپ, ۇسىنىستارىن ايتتى. “ەگەمەن-اقپارات”. ۇلتتىق باعدارلاما قابىلداۋ قاجەت نەمەسە اراق اتاڭنان قالعان اس ەمەس توقتارباي قادامباەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس 8 ليتردەن استام ىشىمدىك پايدالانۋ ۇلتتىق تەكتىك قوردىڭ قۇرىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى ەكەن. ال بۇگىندە قازاقستاندا ىشىمدىكتى پايدالانۋ مولشەرى جان باسىنا شاققاندا 12 ليترگە جەتىپ وتىر. سونداي-اق, حالىقتىڭ سىرا ىشىمدىگىنە اۋەستىگى  دە الاڭداتار­لىق. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ 2008 جىلعى مالىمەتتەرى بويىنشا, سوڭعى ون جىل ىشىندە قازاق­ستاندا سىرانى قولدانۋ مولشەرى جان باسىنا شاققاندا 31 ءليتردى  قۇرايدى. سىرا ىشىمدىگىن پايدا­لانۋ جونىنەن  قازاقستان گەرما­نيا, چەحيا, سلوۆاكيا, ۆەنگريا سياقتى مەملەكەتتەردەن كەيىنگى 8-ورىنعا شىقتى. وسى زامان دەرتىنىڭ سالدارى­نان قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ءتاجىري­بەلىك پسيحياتريا, پسيحوتەراپيا جانە ناركولوگيا ورتالىعىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا 304 108 ىشىمدىككە قۇمار ادام ديسپانسەرلىك ەسەپتە تىركەۋ­دە تۇر ەكەن. ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ءما­لىمەتى بويىنشا, ىشىمدىككە قۇمار 126 مىڭعا جۋىق ادام ەسەپكە الىن­عان. تەك الدىڭعى ءۇش جىل­دىڭ ىشىندە  ىشىمدىكتىڭ كەسىرىنەن 55 962 ءورت جاعدايى بولىپ, وندا 1 138 ادام قازا تاپقان. رەسپۋبليكا  اۋماعىندا التى جىلدا 4 833 جول-كولىك اپاتىنان  977 ادام قازا بولىپ, 7 027 ادام جاراقات العان. سونداي-اق, ىشىمدىكتىڭ رەس­پۋب­ليكاداعى دەموگرافيالىق احۋال مەن قوعامنىڭ دامۋىنا تي­گىزەتىن زيانى مول, مۇنىڭ ۇرپاق تاربيەسىندە دە كەسىرى  زور. تسيفرلار ۇرەي تۋعىزارلىق! وسى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە تۇراقتى تۇردە اراققۇ­مار­لىقتىڭ الدىن الۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر: سالامات­تى ءومىر سالتىنىڭ قالىپتاسۋىنا باعىتتالعان باعدارلامالار قار­جىلاندىرىلىپ, وسى دەرتكە شالدىققان وتباسىلارعا, سونى­­مەن قاتار, سالاماتتى ءومىر سال­تىن ناسيحاتتاۋدا بەلسەندى شارا­لار اتقارىپ جاتقان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا قولداۋ كورسەتىلۋدە. بىراق, اراققۇمارلىقپەن كۇرەس جۇيەلى تۇردە جانە ۇزاق مەرزىمدى نەگىزدە عانا ءتيىمدى بولا الادى. بۇل ورايدا, ءبىر جاعىنان, شەكتەيتىن, ەكىنشى جاعىنان, تۇسىندىرمەلىك, سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتايتىن كەشەندى شارالار كەرەك.  ەڭ ماڭىزدىسى, ادامداردا سالاماتتى قالىپتى ءومىر سۇرۋگە نيەت بولۋى قاجەت. ەلباسىنىڭ اراققۇمارلىقپەن كۇرەسۋ تۋرالى باستاماسىن قولداي وتىرىپ جانە ىشىمدىك پايدالانۋدىڭ ۇلت دەنساۋلىعىنا قانشالىقتى زيان تيگىزەتىنىن ەسكەرە كەلىپ, ۇزاق مەرزىمدى سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپ­تاستىرۋدىڭ ۇلتتىق باعدارلا­ماسىن قابىلداۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ماڭىزدى زاڭ جوباسى قارالدى ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى, دەپ حابارلادى ءماجىلىستىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. “جەر قويناۋىن دۇرىس پايدا­لانۋ حالىقتىڭ تۇرمىسىن, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن جاقسارتادى, ينۆەس­تيتسيالىق احۋالعا اسەر ەتەدى, سوندىقتان بۇگىن وتە ماڭىزدى زاڭ جوباسىن قاراماقشىمىز”, – دەپ باستادى وتىرىستى كوميتەت توراعا­سى ەرلان نىعماتۋلين. اتالعان زاڭ جوباسى بويىنشا دەپۋتات ۆالەري كوتوۆيچتىڭ جەتەكشىلىگىمەن  جۇمىس توبىنىڭ 41 وتىرىسى ءوتتى. وعان 1700 ۇسىنىس ءتۇسىپ, ونىڭ 667-ءسى تۇزەتۋ رەتىندە ەنگىزىلدى. باسقوسۋدا  “جەر قويناۋى مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى” ۇكىمەت ازىرلەگەن زاڭ جوباسى بويىنشا نەگىزگى باياندامانى ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆ جاسادى. قولدانىستاعى زاڭ 1996 جىلى قابىلدانعان. سودان بەرى ون ءتورت جىلداي ءوتىپ, جاعداي وزگەردى. زاڭعا ءبىرسىپىرا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنى­مەن, جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا جاڭا زاڭ قاجەتتىلىگى الدا تۇردى. سوعان وراي اتالعان زاڭ جوباسى جاسالدى. سول جوباداعى نەگىزگى پوزيتسيالار جايىندا مينيستر دەپۋتاتتارعا ايتىپ بەردى. زاڭ جوباسىندا ۇكىمەتتىڭ, قۇزىرەتتى ورگاننىڭ, سونداي-اق جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىنداعى وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ فۋنكتسيالارى ناقتىلانعان. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىڭ باسىم قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ پايدالى قازبالار قورلارى ساراپتا­مالىق كوميسسياسىنىڭ جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن بەرۋمەن بايلانىستى ونىڭ قىزمەت­ت­ەرى تولىق رەگلامەنتتەلەدى. بۇل كوميس­سيا­لار ءىس جۇزىندە بار. الايدا قول­دا­نىستاعى زاڭدا ولار جوق, بۇل قۇ­قىقتىق قايشىلىققا الىپ كەلەدى. زاڭ جوباسى كونكۋرستىق ۇسى­نىس­تى ەكى توپقا ءبولۋدى بولجايدى. ءبىرىنشىسى – ەڭ از قاجەتتى تالاپتار­دىڭ تىزبەسى. ەكىنشىسى – جەڭىمپازدى انىقتاۋ كريتەريلەرى. باستاپقىدا زاڭ جوباسى بارلاۋ مەن وندىرۋگە ارنالعان بولەك كەلىسىم-شارتتاردى كوزدەدى. وسى ماسەلەدە دەپۋتاتتار الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, بولۋى ءمۇم­كىن بىرلەسكەن بارلاۋ مەن ءون­دىرۋ تۋرالى نورما, وپەراتسيا ءتۇرى رەتىندە قالپىنا كەلتىرىلدى. سونى­مەن بىرگە, بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىن­د­ا سالىق كودەكسىنە ەنگىزىل­گەن وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە بار­لاۋ ساتىسىنان ءوندىرۋ ساتىسىنا كوشۋ كەزىندە قول قويىلاتىن بونۋستى (65-باپ) تولەۋدەن بوساتۋ بولىگىندە, بارلاۋعا كەلىسىم-شارت نەگىزىندە كەن ورىنىن تاۋىپ العان جانە باعالاعان تۇلعامەن وندىرۋگە كەلىسىم-شارت جاساسقان كەزدە قارالىپ وتىرعان زاڭنامادا ءتيىستى نورمانى تۇزەۋ قاجەت بولدى. تارتىستى وتكەن كوميتەت وتىرىسىندا مينيسترگە دەپۋتاتتار ك.ساعاديەۆ, ا.ساماقوۆا, د.كلەبا­نوۆا, م.يتەعۇلوۆ, س.قوناقباەۆ, ب.قونارباي, ۆ.كيانسكي, ە.ءاپسا­لاموۆ, ت.بەردىوڭعاروۆ, ا.جاراس­پاەۆ سۇراق قويدى. فيلارمونياعا كادر شاق كەلمەي وتىر شاۆحات وتەمىسوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. استانالىق فيلارمونيانىڭ سيمفونيالىق وركەسترىنە اس­تانا قالاسىنىڭ اكىمدىگىنىڭ كومەك كورسەتۋى مەن دەمەۋ­شىلى­گىنىڭ ارقاسىندا قازىرگى ۋاقىتتا جوعارى بىلىكتى مۋزىكانتتار ۇجىمى قالىپتاستى. وركەستر ءار ءتۇرلى كونتسەرت­تەردە   ءبىزدىڭ ەلور­­دامىز بەن ەلىمىزدىڭ اتىنان لايىقتى وكىلدىك ەتەدى, وتە جو­عار­عى كاسىبي دەڭگەيدەگى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋگە بايلا­نىس­تى جاۋاپكەرشىلىكتەردى  ات­قارادى. الەمگە تانىمال جۇل­دىزداردىڭ, مىسالى, پلا­سيدو دومينگونىڭ, تاعى باسقالاردىڭ كونتسەرتتەرىن سۇيەمەلدەۋگە ءجيى قاتىسادى. الايدا, سوڭعى كەزدەرى ور­كەس­تردە مۋزىكانت­تاردىڭ ەڭبەك­اقىلارىنىڭ تومەن بولۋىنا بايلانىستى ماڭىزدى قيىنشى­لىقتار تۋىنداپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى, شتاتتىق كەستەگە سايكەس, 14 جىلعا دەيىن ستاجى بار جوعا­رى دەڭگەيدەگى بىلىك­تىلىككە (G-10 ساناتى) جاتاتىن استانا­لىق فيلارمونيا ءارتىسى ەڭبەكاقىسى­نىڭ مولشەرى 27 225 تەڭگە. سو­نى­مەن قاتار, سول دەڭگەيدەگى ونەرگە يە ونىڭ الماتىلىق في­لارمونياداعى ارىپتەسىنىڭ ەڭ­بەكاقىسى 46 827 تەڭگە. مۇنداي ايىرماشىلىق سوڭعىسىنا 1,72-ءنى قۇرايتىن  جوعارىلاتۋ كوەف­فيتسيەنتىنىڭ مولشەرىن پايدا­لانۋ سەبەبىنەن تۋىنداپ  وتىر. الداعى ۋاقىتتا ەڭبەكاقى­نىڭ 25%-عا ءوسۋى الشاقتىقتىڭ ۇلعايۋىنا اكەلەدى. ەڭبەكاقىعا قولدانىلاتىن جوعارىلاتۋ كوەففيتسيەنتىن وپەرا تەاترلارى, باسقا دا وركەس­ترلەر مەن مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەستر ۇجىم­دارى پايدالانادى. وسىنىڭ سالدارى­نان استانالىق في­لارمونيا جا­لاقىنىڭ تومەن­دىگىنە بايلا­نىس­تى رەسپۋبليكا مۋزىكانتتا­رى­نىڭ اراسىندا ەڭ بەدەلى ءتو­مەن جۇمىس ورنى بولىپ سانا­لادى. اتالعان جاعدايدا كادر­لاردىڭ تۇ­راق­سىزدىعى بايقالا­دى. وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ وزىندە وركەستردەن 5 مۋزىكانت قىزمەت­تەن كەتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇجىم­نىڭ شى­عارماشىلىق دامۋىنا تەرىس ىقپالىن تيگىزىپ, جوعارى بىلىكتى مۋزىكانتتاردى جۇمىسقا  تارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ نەگىزىندە ۇكىمەت استانا قالاسى­نىڭ مەملەكەتتىك فيلارمونيا­سىن ءوزىنىڭ №41 قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە 1,72 جوعارى كوەففي­تسيەن­تىن قولدانۋىمەن قارجى­لاندىرىلاتىن كاسىپ­ورىندار­دىڭ تىزىمىنە قوسۋ ماسەلەسىن قاراستىرسا, ۇتىمدى بولار ەدى. قارجى قاراستىرىلسا, قارقىن تومەندەمەيدى ابىلعازى قۇسايىنوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. قازاقستاندا ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعى بولىپ تابى­لاتىن كونە ەسكەرتكىشتەر وتە كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – قوعامدىق ماڭىزى جوعارى, ۇلتىمىز ءۇشىن كيەلى ورىن بولىپ ەسەپتەلەتىن ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى وعى­لاندى تاۋىندا ورنالاسقان بەكەت اتا جەر استى مەشىتى. بۇل مەشىت ورنالاسقان جەر بۇگىندە جىل ون ەكى اي حالقىمىز ءتاۋ ەتەتىن كيەلى, شەتەلدىك تۋريستەر ۇزبەي كەلەتىن بۇقارالىق ورىنعا اينالدى. كەلۋشىلەردىڭ وتە كوپتىگىنە بايلانىستى, بۇل جەرمەن قا­لىپتى اۆتوموبيل قارىم-قاتىناسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن ءجۇر­گىزۋدە. بۇل ماقساتقا رەسپۋب­لي­كا­لىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن ترانسفەرتتىك قاراجات يگەرىلۋ ۇستىندە. اتاپ ايتقاندا, جالپى قۇنى 2,7 ملرد. تەڭگە قۇرايتىن, ىسكە اسىرۋ مەرزىمى 5 جىلعا جوسپار­لانعان “قىزىل ساي-شوپان اتا-وعىلاندى” اۆتوجولىن سالۋ جۇ­مىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. 2009 جىلعا جوسپارلانعان 690 ملن. تەڭگە قاراجات تولىعىمەن يگەرىلىپ, 2010 جىلعا قاراستى­رىلعان 266,1 ملن. تەڭگەگە ارتىق قۇرىلىس جۇمىستارى مەردىگەر كاسىپورىن قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلدى. قۇرىلىس سالۋ مەرزى­مىن 3 جىلدا اياقتاۋ جوسپار­لانىپ وتىر. جوعارىدا ايتىلعاندار نە­گىزىندە ۇكىمەت “كاسپي ەنەرگە­تيكالىق حابىنىڭ” سىرتقى ينفراقۇرىلىمدىق قۇرىلىسى اياسىندا اۆتوكولىك جولدارى قۇرىلىسىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما جاساقتاۋ ءۇشىن ءبو­لىنگەن قارجىدان ۇنەمدەلگەن 35,0 ملن. تەڭگە قارجىنى قوسا ەسەپتەگەندە, تاعى دا 300,0 ملن. تەڭگە قاراجات بولۋگە نەمەسە باسقا دا كوزدەردەن قارجىلاندىرۋعا ىقپال جاساسا, اتالعان باعىتتاعى اۆتوجول قۇرىلىسىن بەلگىلەنگەن مەرزىمىندە اياقتاۋعا مۇمكىندىك اشىلار ەدى. قىسقاسى, اتالعان ماسەلە تىكەلەي قارجىمەن قامتاماسىز ەتۋگە تىرەلىپ تۇر.