قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى جانىنان قۇرىلعان «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى ورىندارى قاتارىنا كىرەتىن 100 نىساننىڭ ءتىزىمى جاريالاعان بولاتىن. بۇل تىزىمگە اۋەلى باتىس قازاقستان وبلىسىنان نەبارى ەكى نىسان – ورتاعاسىرلىق جايىق (تەكە) قالاسى مەن «بوكەي ورداسى» تاريحي مۋزەي-كەشەنى ەنگەنى حابارلاندى.
جاقىندا ارنايى ىسساپارمەن اقجايىق وڭىرىنە كەلگەن «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى ماماندارى وبلىس اۋداندارىن ارالاپ, تاريحي ورىندارىن كوردى. باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋمەن اينالىساتىن وبلىستىق مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا ۇسىنعان تىزىمگە سايكەس تاريحي ەسكەرتكىشتەرمەن, ءوڭىردىڭ كيەلى جەرلەرىمەن تانىستى.
- ءبىز بەس كۇن ىشىندە 2500 شاقىرىم جول جۇردىك. ءوڭىردىڭ تابيعي كورىكتى, تاريحي جەرلەرىن ارالادىق, تاريحي تۇلعالار جاتقان, تاريحي وقيعالار وتكەن ورىنداردى كوردىك. ەل ىشىندەگى شەجىرە قارتتارمەن, ولكەتانۋشى ازاماتتارمەن تانىستىق, - دەيدى انار سرايىلقىزى.
وسى ساپاردىڭ قورىتىندى ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى ورىندارى تىزىمىنە اقجايىق وڭىرىنەن تاعى 4 نىسان قوسىلدى. باتىس قازاقستان وبلىسىندا التى الاش ارداقتايتىن كيەلى ورىننىڭ سانى التىعا جەتتى. ولار مىنالار:
- ورتاعاسىرلىق «جايىق» قالاشىعى
ورتاعاسىرلىق جايىق (تەكە) قالاسى قازىرگى ورال قالاسىنىڭ ىرگەسىندە, جەلتاۋ بيىگىنىڭ جايىق وزەنىنە قاراي ەڭكەيگەن تۇسىندا ورنالاسقان. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان نىساندار ءحىىى-حV عاسىرلارعا تيەسىلى بولعانىمەن, جالپى قالا تۋرالى دەرەك ءىح عاسىرداعى اراب ساياحاتشىسى يبن فادلاننىڭ جازباسىندا ايتىلادى. عالىمدار جايىق قالاسىن قازىرگى ورال قالاسىنىڭ ءىزاشارى سانايدى. بولاشاقتا كونە قالا اۋماعى اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالادى دەپ جوسپارلانۋدا.
- «بوكەي ورداسى» تاريحي-مۋزەي كەشەنى
باتىس قازاقستان وبلىسى ورتالىعىنان 550 شاقىرىم قاشىقتا جاتقان حان ورداسى اۋىلى – 1801 جىلى قۇرىلعان بوكەي ورداسىنىڭ استاناسى, ىرگەتاسىن حان جاڭگىر 1826 جىلى قالاعان ەلدىمەكەن. بۇل جەردە ءحىح-حح عاسىرعا جاتاتىن كوپتەگەن عيمارات – جاڭگىر مەكتەبى, قازىناشىلىق ءۇيى, باسپاحانا ت.ب. 60-تان استام تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى ساقتالعان.
- تاقساي قورعان كەشەنى, ب.ز.د VI-V ع.
باتىس قازاقستان وبلىسى, تەرەكتى اۋدانىنداعى تاقساي وبالار كەشەنىنەن 2011 جىلى ارحەولوگتار 500-گە تارتا التىن اشەكەيمەن كومكەرىلگەن 20 جاسار ايەلدىڭ سۇيەگىن تاپقان ەدى. «تاقساي حانشايىمى» اتانىپ كەتكەن بۇل ەسكەرتكىش جادىگەردىڭ تۇپنۇسقاسى بۇگىندە ۇلتتىق مۋزەيدە ساقتاۋلى تۇر. سارماتتار داۋىرىندەگى اۋقاتتى اۋلەتتىڭ وكىلى سانالاتىن «التىن حانشايىم» وتاندىق ارحەولوگيا عىلىمىندا تەڭدەسسىز جاڭالىق سانالىپ وتىر. تاقساي وبالار كەشەنىندە قازبا جۇمىستارى ءالى دە جالعاسۋدا.
- جۇماعازى حازىرەت ء(حىح ع)
باتىس قازاقستان وڭىرىندە «دادەم اتا» دەگەن اتپەن دە ايگىلى جۇماعازى حازىرەت تاڭكە ۇلى ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءدىن عۇلاماسى. ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىزعا قاراعاندا ول تۇركىستان شاھارىندا ءبىلىم الىپ, قوجا احمەت ياساۋي دۇربەسىندە يمامدىق قىزمەت اتقارعان. سودان كەيىن تۋعان جەرىنە ورالىپ, مەشىت-مەدرەسە اشىپ, ەلگە رۋحاني ءبىلىم تاراتقان. اۋليە دۇنيەدەن وتكەن سوڭ دا باسىنان ەل-جۇرت ارىلمايتىن زيارات ورنىنا اينالعان. بۇگىندە «دادەم اتا» جەكە قورى رەسمي تىركەلىپ, زيارات ورنىندا مەشىت, قوناق ءۇي سالىنعان.
- عۇمار قاراش زيراتى
بەلگىلى اقىن, ويشىل-اعارتۋشى, الاش قايراتكەرى عۇمار قاراش – زامانىنىڭ وزىق ويلى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى. توڭكەرىسكە دەيىن-اق «شايىر...» جانە «كوكسىلدەر» جيناعىن, «ويعا كەلگەن پىكىرلەرىم», «بالا تۇلپار» (ۋفا, 1911), «قارلىعاش» (قازان, 1911), «تۋمىش» (ۋفا, 1911), «اعا تۇلپار» (ورىنبور, 1914) كىتاپتارىن شىعارعان, 1911 جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش باسىلىمدارىنىڭ ءبىرى «قازاقستان» گازەتىن شىعارىسقان, 1919 جىلى تۇڭعىش پەداگوگيكالىق «مۇعالىم» جۋرنالىن شىعارعان قايراتكەر. 1917 جىلى الاش قوزعالىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىنە قاتىسقان, قازي سايلانعان. عۇمار قاراشتى 1921 جىلى 12 ساۋىردە باتىس قازاقستان وبلىسى جانىبەك اۋدانى, جاقسىباي اۋىلدىق وكرۋگى جەرىندەگى قۇنانشاپقان دەگەن جەردە جاۋلارى قىلىشتاپ ولتىرگەن.
- جىمپيتى – كۇنباتىس الاشوردا استاناسى
الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باتىس قاناتى – كۇنباتىس الاشورداسىنىڭ ورتالىعى بولعان جىمپيتى سەلوسىندا الاش تاريحىمەن بايلانىستى بىرنەشە عيمارات ساقتالعان. ونىڭ ءبىرى – كۇنباتىس الاشوردانىڭ كەڭسەسى, ەكىنشىسى – ءحىح عاسىرعا تيەسىلى مۇسىلماندار مەشىتى. الاش جۇرتى ازاتتىققا قول سوزعان 1917-1918 جىلدارى الاشوردانىڭ باتىس قاناتى ەڭ ۇزاق: 19 اي – 578 كۇن بويى ءومىر سۇرگەن. بۇگىندە جىمپيتى اۋىلىندا الاش اللەياسى, الاشوردا مۋزەيى جۇمىس ىستەيدى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
