قازاق جازۋشىلارىنىڭ پروزاسى نەگىزىندە تۇسىرىلگەن ءتاپ-ءتاۋىر ءفيلمنىڭ ونشاقتىسىن وسى قازىر ويلانباي-اق ءتىزىپ شىعۋعا بولادى. سولاردىڭ ىشىندە ءوز ۇلتىنىڭ كينو ونەرىنە «قىرعىز كينوعاجايىبى» دەگەن عالامات اتاۋ سىيلاعان اتاقتى بولات شامشيەۆ تۇسىرگەن شوقتىعى بيىك «قاراش-قاراش وقيعاسىنىڭ» كورەرمەنمەن قاۋىشقانىنا بيىل تۇپ-تۋرا ەلۋ جىل تولدى. كەشەگى كوپ كينونىڭ ىشىنە كوز جىبەرگەندە, ۇلتتىق ءيىسى بۇرقىراپ, بىردەن كوز الدىڭا كەلە قالادى. نەگە؟
ادەبيەت الىبى اۋەزوۆتىڭ شىعارماسى بولعانى ءۇشىن بە؟ ماڭگىلىك سارىن – ازۋلى, تىرناقتى, تىستىلەر مەن قورعانسىز, ءالسىزدىڭ اراسىنداعى الەۋمەتتىك تارتىستىڭ ءتۇيىنىن تۇبىندە ادىلەتتىڭ شەشىپ بەرەتىنى, ءۇمىتسىز تارس بايلانعان تۇيىنگە كەكتەنگەن تىسىنەن باسقا سالار تۇگى جوق كەدەي نامىسىنىڭ كوزى باقتىعۇلدىڭ اياۋشىلىق تۋدىراتىن بەينەسى ءۇشىن بە؟ قازاقتىڭ جانىنا جاقىن وسى ءفيلمنىڭ ۋاقىتتىڭ بارلىق سىنىنا توتەپ بەرىپ, كوركەمدىك قۇندىلىعىن جوعالتپاي كەلە جاتقان سىرىن قايدان ىزدەسەك بولادى؟
يدەياسى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى توڭىرەگىندە تۋسا دا, الىستاعى تاريحي جاعدايدى تولعاعان بۇل ءفيلمنىڭ قازاقتىڭ جانىنا جاقىن بولۋىنىڭ سەبەپتەرى بار سەكىلدى. ەگەر بۇل ءفيلمنىڭ باعى جانعان, بار ۋاقىتتىڭ تولقىنىندا بوياۋىن جوعالتپاعان, ءار كەزەڭدە دە كورەرمەنىن جىلى اسەرگە بولەگەن ۇزاققا سامعار دۇنيە بولسا, ول ەڭ الدىمەن رەجيسسەردىڭ شەبەرلىگىنە بايلانىستى ەكەنى انىق. م.اۋەزوۆتىڭ كلاسسيكالىق شىعارماسىن ەكرانداۋعا قازاق رەجيسسەرلەرىنىڭ قارىمى جەتپەگەندەي, ءالى تانىلىپ ۇلگەرمەگەن جاس تالانت بولات شامشيەۆتىڭ بۇيىردەن كەلىپ «قاراشتى» قولعا الۋىنا نە سەبەپ؟
شىنىن ايتقاندا, كەز كەلگەن شىعارماسى فيلم تۇسىرۋگە سۇرانىپ تۇرعاندا ءارى ءداۋىرى ءجۇرىپ تۇرعان ادەبيەتتىڭ اسىلىن تانيتىن كوز بەن كوكىرەكتىڭ سامساپ تۇرعان كەزەڭىندە, اۋەزوۆتىڭ كوزىن كورگەن, دوس, قۇرداس بولعان قازاق رەجيسسەرلەرىنىڭ تامىلجىپ تۇرعان تۋىندىدان كينو جاساۋعا تالپىنباعانىن شامشيەۆتىڭ ءوزى دە ءالى كۇنگە تۇسىنە المايدى. قالاي دەگەنمەن بۇل دا قازاق كينوسىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان شاعى. شاكەن ايمانوۆتىڭ, ءماجيت بەگاليننىڭ, ابدوللا قارساقباەۆتىڭ, سۇلتان قوجىقوۆتىڭ كەمەلىنە كەلىپ, كەر جورعالارىنا ءمىنىپ, اتاعىنىڭ اسپانداپ تۇرعان كەزى. وسى كەزەڭدە عوي, كامال سمايىلوۆتىڭ «قازاق كينوسى ءتورت كيتتىڭ, ءتورت جايىن بالىقتىڭ ۇستىندە تۇر» دەپ تامساناتىن. ءدال سول ۋاقىتتى قازاق كينوسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن بەلگىلى جازۋشى, ستسەناري اۆتورى, اكىم تارازي بىلايشا ەسكە العان ەدى: «قاراش-قاراشتى» وسى ءتورت جايىن بالىقتىڭ ءبىرى نەگە تۇسىرمەدى؟» دەگەن ساۋالعا بىلاي جاۋاپ بەرەر ەدىم. ەڭ الدىمەن, بۇل ءتورت كيتتىڭ تالانتىنىڭ, قابىلەت-قارىمىنىڭ كەمدىگىنەن, بولماسا ءتىسى باتپاعاندىقتان ەمەس, ۇسىنىستىڭ ءبىرىنشى بولىپ بولات شامشيەۆتىڭ تاراپىنان تۇسكەندىگىنەن. باستىسى, قىرعىز رەجيسسەرىنىڭ قولىنان شىقسا دا «قازاقفيلم» تۋىندىسى بولىپ جارىق كورگەندىگى. «قاراش» ەشقاشان قىرعىز كينوسى بولىپ سانالعان ەمەس. وداقتاس ەلدەردىڭ كينەماتوگرافياسى گوسكينونىڭ بيلىگىندە بولعاندىقتان, ورتالىقتاعىلاردىڭ ء«بىر-بىرىڭە كومەكتەسىڭدەر, قارايلاسىڭدار» دەگەن شەشىمىنەن سوڭ «قازاقفيلمنىڭ» قارجىسىنا جاس بولسا دا «ماناسشى», «شوقان» دەگەن دەرەكتى فيلمدەرىمەن ءدۇلدۇل بولاتىنىن تانىتىپ ۇلگەرگەن تالانتتى شامشيەۆ وسىنداي اسىل دۇنيەنى جاساپ شىعاردى».
سولاي بولا تۇرا, باستى ءرولدىڭ بارىندە سۇيمەنقۇل چوكموروۆ, تۇرعىن بەرداليەۆ, سوۆەتبەك جۇمادىلوۆ, ءسابيرا كۇمۇشاليەۆا, مۇراتبەك رىسقۇلوۆ سياقتى قىرعىز تەاتر جانە كينو ونەرىنىڭ ەڭ مىقتى اكتەرلەرى وينادى. ب.شامشيەۆ باقتىعۇل بەينەسىنە اۋەلدەن تەك سۇيمەنقۇل چوكموروۆتى عانا لايىقتى دەپ تانىعان. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, سۇيمەنقۇل ول كەزدە اكتەر ەمەس, جاي عانا سۋرەتشى بولاتىن. ەگەر قىرعىز كينوسىنىڭ ماڭدايىنا سۇيمەنقۇلداي عاجايىپ اكتەر بىتسە, ول ءسوز جوق, تالانتتى جازباي تانىعان شامشيەۆتىڭ سۇڭعىلالىعى.
سول جىلدارى قىرعىز رەجيسسەرلەرى قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن شابىتتىڭ سارقىلماس قاينار كوزى رەتىندە كورگەنىن شامشيەۆ ءار باسىلىمداعى سۇحباتىندا ايتىپ جۇرەدى. ولاردىڭ ءار اڭگىمەسىنەن ءبىر-ءبىر فيلم تۇسىرۋگە بولادى دەپ قىزىققاندارىن جاسىرمايدى. «قاراش» ءتۇسىرىلىپ جاتقاندا, شامشيەۆپەن قاتارلاسا «التىن شىققان جەردى بەلدەن قازىپ», قىرعىز كينوسىنىڭ تاعى ءبىر تارلانى ءتولومۇش وكەەۆ تە م.اۋەزوۆتىڭ «كوكسەرەگىن» كينوتاسپادا تاڭبالاپ جاتادى. «كوكسەرەكتىڭ» كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوزگە جاس الدىراتىن كوركەمدىك قۋاتىنىڭ ەندى ەلۋ جىلدان كەيىن دە السىرەمەيتىنىنە ەكى قازاقتىڭ ءبىرى ءباس تىگە الاتىن بولار.
باسقا رەجيسسەرلەرىن ايتپاعاندا, ادەبيەت پەن كينونى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ-جارىپ قاراي الماعان ءبىر عانا بولات شامشيەۆتىڭ ءوزى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ون ەكى شىعارماسى بويىنشا فيلم ءتۇسىرىپتى. «ورالحان بوكەيدىڭ ءار اڭگىمەسى ءبىر فيلمگە جۇك. ءتىپتى ستسەناري جازۋدىڭ قاجەتى دە جوق, ءبارى دايىن تۇر. ونداعى ادامداردىڭ مىنەزدەرى مەن تاعدىرلارى, شىعارمادا ايتىلاتىن يدەيالار, قۇددى ءبىر كينو ءۇشىن جازىلعانداي. قازاقستان كينورەجيسسەرلەرى قازىر قارجى جاعىنان ەشقانداي قيىندىق كورىپ وتىرعان جوق, ولارعا بارلىق مۇمكىندىك جاسالعان», دەيدى ب.شامشيەۆ.
جاس رەجيسسەردىڭ «قاراش-قاراشى» جارىققا شىعا سالىسىمەن وداقتاعى 15 رەسپۋبليكانى ايتپاعاندا, گەرمانيا, فرانتسيا سياقتى ەلدەر ساتىپ الىپ, 500 مىڭ رۋبلگە تۇسىرىلگەن فيلم بيۋدجەتىن ءجۇز ەسە ارتىعىمەن قايتارىپ العان. ايگىلى كانن فەستيۆالىندە كورسەتىلگەن «قاراش-قاراش وقيعاسىن»» تۇسىرگەندە شامشيەۆ بار بولعانى 26 جاستا عانا ەكەن. م.اۋەزوۆتىڭ ءوزى دە وسى اڭگىمەسىن جازعاندا 26 جاستا بولىپتى...
ارينە, ۇلتتىق كينونىڭ باسىندا عابيت مۇسىرەپوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, اكىم تارازي, كامال سمايىلوۆ سەكىلدى قازاق ونەرىنىڭ ۇلكەن جاناشىرلارى مەن ادەبيەتتىڭ بەلدى دە بەدەلدى وكىلدەرى جۇرگەن كەزەڭدە «مەنىڭ اتىم – قوجا», «كوكسەرەك», «گاۋھارتاس», «تۇلپاردىڭ ءىزى», «ارمان – اتامان», «اماناي مەن زاماناي», «وحرانا باستىعى قۇرىمباي» (قىسقامەتراجدى), «سۇراپىل سۇرجەكەي» («اقبوز ءۇي»), «وتەلمەگەن پارىز» («قىز ءباتىش پەن ەرسەيىت») سياقتى ادەبي شىعارمالاردىڭ جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن كوپتەگەن فيلمدەر دۇنيەگە كەلدى. قازاق رەجيسسەرلەرى سۇيگەنىن ەمەس, تيگەنىن تۇسىرەتىن كەزەڭ ءۇشىن از جەتىستىك ەمەس. بىراق بۇكىل قىرعىز ءفيلمىن بيىككە كوتەرۋ ءۇشىن ءبىر رەجيسسەردەي تەر توكەن بولات شامشيەۆ ايتقانداي, قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ تۋىندىلارىن جاپپاي ەكرانعا شىعارۋ ناۋقانىنىڭ باستاۋى بولا المادى. سوعان قاراماستان 1960-1985 جىلداردىڭ اراسى قازاق كينوسىنىڭ وركەندەگەن, كوركەيگەن كەزەڭى رەتىندە تاريحتا قالدى. بۇل كەزەڭدەگى كورەرمەن مەن كينونىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ تىعىز بولۋىنا, قازاقى سانانىڭ قالعىپ كەتپەۋىنە ۇلتتىق تانىممەن تۇسىرىلگەن «قاراش-قاراش» سەكىلدى فيلمدەر ماڭىزدى ءرول اتقاردى.
ەلۋ جىل بۇرىن تۇسىرىلگەن «قاراش-قاراش وقيعاسىن» ەسكە الىپ وتىرعاندا كەلگەن وسى وي قايعى سەكىلدى كورىنگەنىمەن, بۇگىنگى قازاق كينوسىنىڭ باسىنداعى ەندىگى ءجۇز قايعىمەن سالىستىرعاندا تۇككە تۇرعىسىز. اسىلى, بۇگىنگى كورەرمەنگە كۇپى كيگەن باقتىعۇل مەن تەكتىعۇلدار ەسكى زاماننىڭ كەيىپكەرى رەتىندە ەلەس بولىپ, جاتقا اينالىپ كەتۋى كەرەك ەدى. بىراق از-كەم وكىنىشى بولسا دا, ماڭگى ولمەيتىن كلاسسيكالىق دۇنيەنىڭ قاي كەزەڭدە دە وزەكتى بولىپ قالا بەرەتىنىن «قاراش» سەكىلدى فيلمدەر وسى تۇستا تاعى ءبىر دالەلدەسە, كەرىسىنشە, سالقار كوشتىڭ سوڭىنان تايعا ءمىنىپ ىلەسكەن قازىرگى كەزەڭ كينوسى مەن كورەرمەننىڭ اراسىندا بايلانىستىڭ تومەندەگەنىنەن وتە وتكىر ماسەلەنىڭ تۋىنداعانىن اڭعارامىز. جانتالاسىپ «كينو جاساپ جاتىرمىز» دەپ كۇپىنگەن زامانداس رەجيسسەرلەردىڭ كوپشىلىگى ء«تىل» دەيتىن ماسەلەنى ءبىرجولا جىلى جاۋىپ قويدى. انا تىلىمىزدە ءتۇسىرىلىپ جاتقان فيلمدەردىڭ بىردەن باۋراپ الىپ كەتپەيتىن سەبەبىن تولىپ جاتقان رەجيسسۋرامەن بايلانىستى تۇسىنان ىزدەمەي-اق, ماسەلەنىڭ ءمانىسىن تاپ وسى ءتىلدىڭ توڭىرەگىنەن تاراتساق تا جەتكىلىكتى. ء«بىرجان سال», «قۇنانبايعا» ستسەناري جازعان تالاسبەك اسەمقۇلوۆ سەكىلدى ءبىردى-ەكىلى قالامگەردەن وزگە پروزاسى كينو تىلىندە سويلەپ «پا, شىركىن» دەگىزگەن قاي جازۋشىنى اتاي الامىز, قانە؟
قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىنا قىزىقپاۋ سەبەبىن سۇراعانىمىزدا, رەجيسسەرلەردىڭ بىرقاتارى ءبىزدىڭ جازۋشىلارىمىزعا «كوپسوزدى», «مىلجىڭ», «كوكەزۋ ەزبە» دەپ قارايتىنىن ەستىپ, ەستەن تانىپ قالا جازدادىق. ەكرانداعى ەكى وراپ شيىرعانعا كەلمەيتىن شولاق-شولاق سوزدەر قايدان شىعىپ جاتىر دەيتىن ەمەس, مۇنداعى كەيىپكەرلەر شىمىر وي ايتامىن دەپ اۋرەلەنىپ جاتپايدى, ەشقانداي سالماعى جوق جاۋاپسىز ديالوگتارمەن الماسىپ-اق ۇلتتىق كينونىڭ قورجىنىن تولتىرىپ جاتىرمىز دەپ ءوزارا ءماز. كوركەم فيلمدەردى بىلاي قويعاندا, كورەرمەن قاۋىمعا جيىرەك ۇسىنىلاتىن ءارى جىلدام جەتەتىن كوممەرتسيالىق جوبالاردىڭ, سەريالداردىڭ ستسەناريىن جازىپ جۇرگەن ءوزى رەجيسسەر, ءوزى اكتەر, كليپمەيكەر اسقار ۇزاباەۆتارمەن الىسقا ۇزاي الامىز با؟
...تەڭىز تۇبىندە جاتىپ-اق جارقىلى سوناۋ قىرعىزدىڭ جەرىنە جەتىپ, سان قىرى كوز قارىقتىرار ساۋلە شاشاتىن جاقۇتقا اينالعانىمەن قويماي, «ۇلت» دەيتىن ۇعىمدى الاسارتپاي, كەلەشەككە امان-ەسەن جالعانۋى ءۇشىن ازداعان مىندەتىن ارقالاپ كەلىپ, مۇلتىكسىز ورىنداعان قايران, «قاراشتىڭ» قادىرى وسىندايدا بىلىنەدى-اۋ...
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
