قالانى جاناي اققان اراكس, ەرەۆان وزەندەرى تاسىعان كەزدە قارعىن سۋدان قالانى قورعاۋ ءۇشىن سالىنعان بيىك بوگەتتىڭ قولتىق-قولاتىنا بۇققان سۋدىڭ بەتىنە قابىرشىقتانىپ, مۇزقايماق تۇسكەن. بۇل ماڭعا ادامدار كوپ كەلە بەرمەيدى. ويتكەنى وزەنگە قۇيىلعان ونەركاسىپ قالدىقتارىنىڭ ك ۇلىمسى ءيىسى اڭقىپ تۇرادى.
بيىك دامبانى بويلاپ جالعىز ادام جۇگىرىپ بارا جاتتى. ونىڭ كۇندەگى ادەتى. ۇستىندە ماتاسى قالىڭ سپورتتىق كوستيۋم. ارشىنداپ العا ۇمتىلادى. قارسى الدىنان سىزىلا سوققان ىزعارعا تەرشىگەن ماڭدايىن سۇيگىزىپ, ەتى قىزعان تۇلپارداي قوس تاناۋىنان جىلى دەمى اتقىلاپ, ور قويانداي ورعيدى كەپ. بۇل ادام – 1953 جىلى تۋعان, جۇزۋدەن الەمنىڭ 17 دۇركىن چەمپيونى, الەم رەكوردىن 11 رەت جاڭارتقان, ەۋروپانىڭ 13 دۇركىن جەڭىمپازى, كسرو كۋبوگى مەن بىرىنشىلىكتەرىندە الدىنا جان سالماعان اتاقتى سپورتشى – كۇللى الەم جۇرتى بىلەتىن شاۆارش كاراپەتيان بولاتىن. ول باعىندىرماعان بيىك قالماعان. بىراق مىنا عالامدا ول دا باعىندىرا المايتىن بيىكتەر بار ەكەن...
كەنەت ارقا تۇسىنان گۇرس ەتكەن قاتتى دىبىس شىقتى. جۇگىرىپ كەلە جاتقان كاراپەتيان جالت بۇرىلىپ ارتىنا قارادى. قۇداي ساقتاسىن! دامبانىڭ تەمىر جيەگىنە «ارقانداۋلى» تروللەيبۋس سوعىلىپتى. ىشىندە لىق تولى جولاۋشىسى بار الىپ ماشينا اسپاقتالعان ءجىبىن ءۇزىپ, تەرەڭ وزەنگە قاراي قۇلاپ بارادى. وكىرگەن, باقىرعان ادامداردىڭ جانايقايى سپورتشىنىڭ قۇلاعىنا كەلىپ جەتتى. ءومىر مەن ءولىم اراسىنداعى ارپالىس...
ءاپ-ساتتە تەرەڭدىگى 10 مەتر يىرىمگە تروللەيبۋس تۇمسىعىمەن شانشىلىپ ءتۇستى دە, كوزدى اشىپ-جۇمعانشا زۋ ەتىپ باتىپ كەتتى. سۋدىڭ بەتىندە كارى كەمپىردىڭ اجىمىندەي ايعىزدالعان ءىزى قالدى. ءارى-بەرىدەن سوڭ ول دا جوعالدى.
كاراپەتيان ءبىر سەكۋند تا ويلانىپ جاتپادى, ۇستىندەگى سۋ تارتاتىن ماتا كوستيۋمىن لاقتىرىپ جىبەرىپ, يىرىمگە قاراي ءبىر-اق ىرعىدى. سۋ لاي, تۇك تە كورىنبەيدى. وزەننىڭ تۇبىنەن قوپارىلعان شوگىندى الەمتاپىرىق. شاۆارش جانۇشىرىپ سۇڭگىپ كەلەدى. تروللەيبۋستىڭ ارتقى تەرەزەسىن تاپتى. ءبىر تەۋىپ ونى سىندىردى. كوزتۇرتكىسىز لايدىڭ اراسىنان قولىنا ىلىنگەن ادامدى سۇيرەپ جاعاعا شىعاردى. ەسىنەن تانىپ قالعان بەيباقتى دامبانىڭ ەرنەۋىنە سۇيەي سالىپ, قايتا سۇڭگىدى. تاعى ءبىر ادامدى الىپ شىقتى... وسىلاي قۇتقارۋ ءىسى جالعاسا بەردى. باتپاقتى سۋدىڭ استىندا, ون مەتر تەرەڭدە, ءولىم مەن ءومىر ءۇشىن ارپالىسقان قان مايدان... كوز الدىنا ەلەستەتىپ كورىڭىز... سۋعا باتقان 92 جولاۋشىنىڭ تاعدىرى.
بۇل وقيعا جايلى كەزىندە بارلىق گازەت-جۋرنالدار جازدى. دۇنيە ءجۇزى تاڭ قالدى. كاراپەتياننىڭ جانكەشتى ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا 20 ادامنىڭ ءومىرى ساقتالدى. وكىنىشتىسى, بۇل 20-سى ءتىرى قالعاندارى, ايتپەگەندە, قۇتقارعاندارىنىڭ ىشىنەن سۋ بەتىنە جانسىز شىققاندارى قانشاما.
شاۆارش ادامداردى قۇتقارىپ, ارپالىسىپ جاتقاندا جاعاعا جينالعان جۇرت سپورتشى دەنەسىنىڭ قىپ-قىزىل قانعا بوككەنىن كورىپ تۇردى. ول ءار سۇڭگىگەن سايىن سىنعان اينەكتىڭ جارىقشاقتارى دەنەسىنە جاراقات سالىپ وتىردى. 20 مينۋتتان استام مۇزداي سۋدىڭ استىندا ارپالىسۋ مىڭ جەردەن الەم چەمپيونى بولساڭ دا وڭاي ەمەس. ودان ارىگە شاۆارشتىڭ شاماسى جەتپەدى. ەسىنەن تانىپ قۇلاپ ءتۇستى. اسا اۋىر جاعدايدا اۋرۋحاناعا جەتكىزىلدى.
دارىگەرلەردىڭ كاراپەتيانعا قويعان دياگنوزى: ەكى وكپەسىنە سۋىق تيگەن جانە وتە كۇردەلى تۇردە. سونداي-اق, كەشىكپەي قانىنا قاتەرلى ۋ ءوتىپ كەتكەنى انىقتالدى. ول جانتالاسىپ ءجۇرىپ دامبانىڭ لاي سۋىنا توگىلگەن قوقىستاردان تاراعان ۋلى ۆيرۋسقا تاپ بولعان ەكەن.
سپورتشىنىڭ ءومىرىن قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن وداقتىڭ ءبىلىمدى دارىگەرلەرى اتسالىستى. اقىرىندا قۇتقارىپ قالدى. بىراق, بۇدان بىلاي ونىڭ سپورتپەن اينالىسۋى جايلى ءسوز بولعان جوق. دارىگەرلەر كاراپەتيانعا مۇگەدەكتىگى تۋرالى انىقتامانى قولىنا ۇستاتىپ اۋرۋحانادان شىعاردى. گازەتتەر «كاراپەتيان تەڭدەسسىز تالانتىن ەرەۆاننىڭ لاي سۋىنا تۇنشىقتىردى» دەپ جازىپ جاتتى. بۇرىن-سوڭدى تەڭدەسسىز اتاق-داڭققا بولەنىپ تۇرعان ساتىندە سپورتتى تاستاپ كەتۋ تاريحتا بولماعان وقيعا. بىراق, ەشكىم دە مىنا وقيعادان كەيىن كاراپەتيانعا «سپورتتى نەگە تاستاپ كەتتىڭ؟» دەپ ايتا المادى, ايتا المايدى دا.
وسىلاي تالانتىن جەرلەگەن اتاقتى سپورتشى ءبىر كۇندە مۇگەدەكتىڭ زەينەتاقىسىنا قاراپ قالدى. بىراق, تۋمىسى قاجىرلى جىگىت ماسكەۋگە كەلىپ, اياق كيىم جوندەيتىن شەبەرحانا اشىپ, جاڭا كاسىپكە كىرىستى. ارادا ءبىرشاما ۋاقىت ءوتىپ, وقيعانىڭ جەلىگى باسىلعان سوڭ شاۆارش كاراپەتيان جوعارىداعى وقيعا جايلى ەسكە الا وتىرىپ, مەنىڭ سپورتتىق دايىندىعىم مىڭ جەردەن وتە جوعارى دەڭگەيدە بولعانىمەن, بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان ارتىق توتەپ بەرە الماسىمدى سۋعا العاش تۇسكەندە-اق ءبىلدىم. ءبىر رەت لايدىڭ اراسىنان سيپالاپ ءجۇرىپ, قولىما ىلىنگەن جۇمساق زاتتى سۇيرەپ شىقتىم. ول تروللەيبۋستىڭ ارتقى ورىندىعىنىڭ كوپشىگى ەكەن. قانداي وكىنىشتى, مەنىڭ ءبىر قاتەلىگىم ءبىر ادامنىڭ ومىرىنە تاتىدى. ەگەر قاتەلەسپەسەم تاعى ءبىر ادامنىڭ ءومىرىن قۇتقارار ەدىم. سول جۇمساق كوپشىك ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىمە كىرەدى, دەپتى.
وسى وقيعانى ءبىز كەزدەيسوقتىق دەپ ويلايمىز. گازەتتەر دە سولاي دەپ جازدى. بىراق كاراپەتيان بۇنى كەزدەيسوقتىق دەپ ويلامايدى ەكەن. اشىعىن ايتقاندا, بۇل جىگىت جەتىستىككە ابدەن تويىپ-تويىنىپ, باعىندىراتىن بيىك قالماعان سوڭ, قۇدايدان «ەندى مەنىمەن جارىستىراتىن نەڭ بار, ونى دا ەڭسەرەم» دەپ كۇپىرلىكپەن اسىپ-تاسىپ سۇراعان ەدىم دەپ, مو-يىندادى. ال, قۇدايدىڭ جىبەرگەنى جوعارىداعى سىناق.
سۋرەتتەردە: شاۆارش ۆلاديميروۆيچ كاراپەتيان. سۋعا باتقان تروللەيبۋس شىعارىلۋدا. 1976 جىل.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
