قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 59-بابىنا سايكەس التىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتىڭ ءۇشىنشى سەسسياسىن اشىق دەپ جاريالايمىن, دەپ باستادى ءسوزىن پرەزيدەنت. بارشاڭىزدى جاڭا پارلامەنتتىك ماۋسىمنىڭ باستالۋىمەن قۇتتىقتايمىن! 28 ماۋسىمدا سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى ءوتىپ, پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسىنىڭ قۇرامى جاڭاردى. جاڭا سايلانعان حالىق قالاۋلىلارىن دا قىزمەتتەرىمەن قۇتتىقتاپ, تابىس تىلەيمىن!
ءبىز بيىل جاڭعىرۋدىڭ جاڭا كوكجيەكتەرىن اشىپ, ىرگەلى پروتسەستەردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستىك. جاڭعىرۋ ءۇردىسى نەگىزگى ءۇش سالا – ەكونوميكالىق, ساياسي جانە رۋحاني باعىتتار بويىنشا وربۋدە. بۇل رەفورمالاردىڭ نەگىزىندە ءبىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى ماقساتتارىمىزعا جەتەمىز. ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ, تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ ارقاسىندا دايەكتى تۇردە بارلىق بيىكتەردى باعىندىرىپ كەلەمىز.
كوزدەلگەن جۇمىستاردىڭ قارقىندى, ءارى جۇيەلى اتقارىلۋىنا پارلامەنتتىڭ دە قوسقان ۇلەسى زور, دەپ جالعادى ءسوزىن ەلباسى. وتكەن سەسسيادا ءبىرشاما جەمىستى جۇمىس جاسالدى. پارلامەنت قورجىنىنداعى 111 زاڭ جوباسىنىڭ 84-ءى قارالىپ, قابىلداندى. قازىر ولار كۇشىنە ەنىپ, ەلىمىزدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە. ولاردىڭ قاتارىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ەڭ نەگىزگى, ءبىز ءۇشىن وتە قاجەتتى, ماڭىزدى ەكەنىن بىلەسىزدەر.
دەپۋتاتتاردىڭ بەلسەندىلىگى دە جوعارى دەڭگەيدە, سىزدەردىڭ باستامالارىڭىزبەن ءبىر جىلدا 15 زاڭ جوباسى دايىندالدى. 17 ۇكىمەت ساعاتى مەن 7 پارلامەنتتىك تىڭداۋ اياسىندا بيلىك تارماقتارى ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا قويان-قولتىق جۇمىس ىستەدى. قوس پالاتانىڭ جالپى وتىرىستارى مەن ۇكىمەت ساعاتتارىنىڭ ونلاين رەجىمدە ءوتۋى پارلامەنتتىڭ جۇمىسىن اشىق ءارى حالىققا قولجەتىمدى ەتە ءتۇستى.
پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سوزىندە ءۇشىنشى سەسسيادا وسى جاقسى ۇدەرىستەردى جالعاستىرىپ, قارقىندى ءارى ساپالى جۇمىس ىستەۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. الدىمىزدا تالاي سۇبەلى شارۋالار تۇر, دەدى وسىعان وراي ەلباسى. باستالعان كەلەلى ىستەردى ءارى قاراي دا زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سونداي-اق, جان-جاقتى جاڭعىرۋدىڭ ءمانى مەن ماقساتىن ەلگە جەتە ءتۇسىندىرىپ, وعان حالىقتى جۇمىلدىرۋ دا باستى مىندەتتەردىڭ قاتارىندا. دەپۋتاتتار وزگە بيلىك تارماقتارىمەن جانە حالىقپەن تىعىز جۇمىس ىستەپ, ەل سەنىمىن اقتايتىنىنا كامىل سەنەمىن. بارلىقتارىڭىزعا تابىس تىلەيمىن.
2017 جىل قازاقستان ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزعا يە, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن پرەزيدەنت. ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كونسەنسۋستىڭ ارقاسىندا, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ءبىز ءۇش بازالىق سالا – ەكونوميكانى, ساياساتتى, سانانى جاڭعىرتۋعا كىرىستىك.
بىرىنشىدەن, جولداۋدا تەحنولوگيالىق, ينفراقۇرىلىمدىق جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە سەرپىن بەرىلدى.
ەكىنشىدەن, كونستيتۋتسيالىق رەفورما بيلىك تارماقتارىنىڭ ءدال تەپە-تەڭدىگىن قالىپتاستىردى.
ۇشىنشىدەن, ءبىز رۋحاني جاڭعىرتۋ مەن ۇلتتىق سانانى جاڭارتۋدىڭ ۇدەرىستەرىن كەڭ كولەمدە جۇرگىزە باستادىق. ءىس جۇزىندە وسى ءۇش باعىت قازاقستاندىق جاڭعىرتۋدىڭ جۇيەلىك ترياداسى بولىپ تابىلادى.
الايدا, مۇنداعى قيىن ماسەلە سول, ءبىزدىڭ جاڭعىرتۋىمىز ايتارلىقتاي كۇردەلى جاھاندىق جاعدايدا ءجۇرىپ جاتىر. الەمدى بۇرىنعىسىنشا تىنىشسىزدىق بيلەپ تۇر. دەرجاۆالار اراسىنداعى ۇنقاتىسۋ سانكتسيالىق ساياساتپەن ىلەسە جۇرۋدە. وڭىرلىك جانجالدار دا تولاستار ەمەس. دەسترۋكتيۆتى يدەولوگيالار ءوزىنىڭ ىقپالىن كەڭەيتۋدى جالعاستىرۋدا. ونىڭ ۇستىنە, جاڭا مۇمكىندىكتەرمەن قاتار, تاۋەكەلدەردى قوسا اكەلە جاتقان توتالدى تسيفرلاندىرۋ دا كۇش الا تۇسۋدە. وسىنىڭ بارلىعى جاڭعىرتۋ ۋاقىتىنىڭ ەسەبى جىلداپ ەمەس, مينۋتتاپ جۇرەتىنىن بىلدىرەدى. قازاقستان مىندەتتى تۇردە ۇلگەرۋى ءتيىس. مەن مۇنى ەڭسەرە الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىن.
مەملەكەت باسشىسى بۇگىن پارلامەنت ءوزىنىڭ جۇمىسىن جاڭا جاعدايلاردا, پالاتالار دا, ۇكىمەت تە, قوسىمشا وكىلەتتىكتەرگە يە بولعان كەزدە باستاعالى وتىرعانىن, دەمەك بۇل جاۋاپكەرشىلىكتىڭ دە جۇگى اۋىرلاي تۇسەتىنىن بىلدىرەتىنىن اتاپ كورسەتتى. پراكتيكالىق مىندەتتەر, ءبىرىنشى كەزەكتە, اتقارۋشى بيلىككە جۇكتەلەتىنى بەلگىلى. ۇكىمەت جىل سايىنعى زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارى جوسپارى شەڭبەرىندە كوپتەگەن زاڭ جوبالارىن نەگىزگى جاساۋشى بولىپ قالىپ وتىر. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە پارلامەنت دەپۋتاتتارى دا زاڭ شىعارۋدا بارىنشا كوبىرەك باستاماشىلىق تانىتا باستادى. مەن مۇنى وڭدى قۇبىلىس دەپ سانايمىن, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
پرەزيدەنت بۇل جەردە ماسەلەگە قاشاندا تار ۆەدومستۆولىق نەمەسە وڭىرلىك مۇددەلەر تۇرعىسىنان ەمەس, جالپى مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان كەلۋ كەرەك ەكەنىنە نازار اۋداردى. سوڭعى كەزدەرى زاڭ شىعارماشىلىق ۇدەرىس اشىعىراق بولا ءتۇستى. پارلامەنتتىك تىڭداۋلار وتكىزىلىپ تۇرادى, جوبالاردى تالقىلاۋعا ساراپشىلار, ازاماتتىق قوعام جانە باق وكىلدەرى تارتىلىپ ءجۇر. سوعان قاراماستان, ازاماتتار اركەز قۇلاعدار ەمەس, وزدەرىنىڭ زاڭداردان تۋىندايتىن قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن بىلمەيدى. سوندىقتان ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. قازاقستاندىقتار زاڭنامالىق جاڭالىقتاردىڭ بارىسىنان قۇلاعدار بولۋعا تولىقتاي قۇقىلى. بۇل تۋرالى مەن سۋديالار سەزى مەن قحا سەسسياسىندا ايتقان بولاتىنمىن, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
وسى ماڭىزدى جۇمىسقا بارلىعى – ۇكىمەت, پارلامەنت, مەملەكەتتىك اپپارات, ساراپشىلار قوعامى قاتىسۋلارى ءتيىس, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى. قابىلداناتىن زاڭداردى ءتۇسىندىرۋدىڭ ۇيلەستىرۋشىسى – ادىلەت مينيسترلىگى. وسى جەردە اتاپ كورسەتەتىن جايت: بۇگىندە بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنان جاۋاپكەرشىلىك پەن ۇيلەسىمدىلىك تالاپ ەتىلەدى. ءبىزدىڭ زاڭدارىمىز بارىنشا باسەكەگە قابىلەتتى, پراگماتيكالى بولۋى ءتيىس جانە اسا جوعارى ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرۋى كەرەك.
پرەزيدەنتتىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, قازاقستان قازىرگى تاڭدا بىرقاتار ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەتتەردىڭ قارساڭىندا تۇر. پارلامەنت, ۇكىمەتپەن بىرلەسە وتىرىپ, ۇلت جوسپارىن, جولداۋدى جانە تۇتاستاي العاندا, بارلىق قابىلدانعان باعدارلامالاردى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا مۇمكىندىكتەردى تولىقتاي پايدالانۋى ءتيىس. 2018 جىلى قوعامدى رۋحاني جاڭعىرتۋعا بايلانىستى بىرقاتار باعىتتار باستاۋ الاتىن بولادى.
بىرىنشىدەن, ءبىز قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ بويىنشا جۇمىستى باستادىق. سوندىقتان ءبىز جات ءارى ەسكىرگەن دوگمالار شەڭبەرىندە قالىپ قويماۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ وزىمىزگە ءتان باي تاجىريبەمىز, قۇندىلىقتارىمىز بەن دامۋ جولدارىمىز بار.
مادەنيەت سالاسى ەرەكشە ماڭىزعا يە, سوندىقتان اتالعان سالاداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ تالاپ ەتىلەدى. وسى ورايدا ەلباسى زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارى بويىنشا العاش رەت «كينەماتوگرافيا تۋرالى» زاڭ قابىلداناتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل جەردە وتاندىق كينويندۋستريانى ودان ءارى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرىن ايقىنداۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋمەن دە بايلانىستى. «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تالاپ ەتىلەدى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
پرەزيدەنت, كەلەسى كەزەكتە, مەملەكەت پەن ءدىننىڭ قارىم-قاتىناسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن ايتا كەلە, زاڭنامالىق بازا قوعامنىڭ ءدىن سالاسىنداعى كەز كەلگەن دەسترۋكتيۆتى قىزمەتىنەن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس ەكەنىنە, تۇتاستاي, قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ قازاقستاندىقتاردىڭ پراگماتيكالىق, باسەكەگە قابىلەتتى, اشىق جاڭا بۋىنىنا جول اشاتىنىنا توقتالدى.
ەكىنشىدەن, ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر بەرەتىن سالالاردى قولداعان ءجون. مۇنىڭ تكش, اگروونەركاسىپتىك كەشەن, تۋريزم, كولىك, لوگيستيكا جانە گەولوگيالىق بارلاۋ سالالارىنا قاتىسى بار. ماسەلەن, سۋ جانە جىلۋمەن جابدىقتاۋدى جاڭعىرتۋدىڭ ءوزى وراسان قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. ينۆەستورلار مەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىن تارتۋ ءۇشىن تكش جانە تاريف قالىپتاستىرۋ سالالارىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ كەرەك. بۇل وسى سالاداعى تۇتىنۋشىلار مەن تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ مۇددەلەرىن تەڭدەستىرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى. سونداي-اق, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ كەرەك, دەدى پرەزيدەنت.
ەلباسى ۇشىنشىدەن, بيىل پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسى ەنگىزىلەتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. ءبىز سالىق ساياساتىن ەداۋىر جاقسارتۋىمىز كەرەك جانە بيزنەستىڭ «سۇرعىلت» سىزبالارسىز اشىق جۇمىس ىستەۋىن ىنتالاندىرعانىمىز ءجون. سونىمەن قاتار, ءتيىمسىز جەڭىلدىكتەر مەن ارتىقشىلىقتاردان باس تارتىپ, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى وڭايلاتۋ قاجەت. اعىمداعى سەسسيا بارىسىندا كەدەن زاڭناماسىن جاڭارتۋ مىندەتى تۇر, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءتورتىنشى. بۇرىنعىداي تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە ەكسپورتتىق ءوندىرىستى ىنتالاندىرۋعا ۇلكەن ماڭىز بەرىلۋدە. سوندىقتان ارنايى ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالىق ايماقتار جونىندەگى زاڭنامالاردى جاقسارتقان ءجون. جولداۋدا قاراجاتتى ناقتى ەكونوميكاعا دەيىن جەتكىزۋدىڭ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ بويىنشا مىندەت قويىلدى. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى سىرتقى جانە ىشكى زايمدارعا ەگجەي-تەگجەيلى مونيتورينگ جانە باقىلاۋ جاساۋ قاجەت. دەپۋتاتتاردى وسى سالاداعى زاڭنامالىق جۇمىستى جۇرگىزۋ ءىسى كۇتىپ تۇر.
پرەزيدەنت بەسىنشى كەزەكتە قارجىلىق رەتتەۋشى رەتىندە ۇلتتىق بانكتىڭ پرەۆەنتيۆتى رەجىمدە جۇمىس ىستەۋى قاجەتتىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتكەنىن اتاپ ايتتى. دەمەك, وعان بانكتەردى باقىلاۋ ءۇشىن زاڭنامامەن كوبىرەك مۇمكىندىكتەر بەرگەن ءجون. بۇل جەكە بانكتەردىڭ قىزمەتىنىڭ كۇيرەۋىنە, سوڭىنان مەملەكەتتىڭ ەسەپ ايىرىسۋىنا تۋرا كەلەتىن جاعدايلارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن قاجەت. سونداي-اق, بيزنەستى دامىتا وتىرىپ, ءبىز سالاماتتى باسەكەلەستىككە جاعداي جاساۋىمىز قاجەت. ياعني, باعالىق جانە تاريفتىك, ونىڭ ىشىندە ساتۋ مەن ساتىپ الۋداعى ءسوز بايلاسۋلاردى انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ جونىندەگى قۇقىقتىق تەتىكتەردى جاقسارتۋ كەرەك, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
التىنشىدان, بۇكىل الەمدە ساقتاندىرۋ – ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ماڭىزدى جاعى, ال ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى – ءىرى ينۆەستورلار. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ساقتاندىرۋدى دامىتىپ, ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىنىڭ دەڭگەيى مەن قولجەتىمدىلىگىن كوتەرۋ قاجەت.
جەتىنشىدەن, ءدارى-دارمەكتەر اينالىمى دا ماڭىزدى الەۋمەتتىك مانگە يە. وسى سالاداعى باعا ءوسۋىنىڭ الدىن الاتىن شارالار قاجەت. سوندىقتان دا, ءدارى-دارمەكتەر مەن مەديتسينالىق بۇيىمدار اينالىمىن رەتتەپ وتىرۋ كەرەك. قازاقستاندىقتاردىڭ قولجەتىمدى, ساپالى جانە قاۋىپسىز ءدارى-دارمەكتى پايدالانۋعا قۇقىقتارى بار. بۇل بيزنەس قانا ەمەس – ءبىرىنشى كەزەكتە, ول ءاربىر ادامنىڭ دەنساۋلىعى, ۇلت ساۋلىعى.
سەگىزىنشىدەن, سوڭعى ۋاقىتتارى تسيفرلاندىرۋ جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ايرىقشا كوكەيكەستى بولا ءتۇستى. ۇلت جوسپارىندا اقپاراتتىق قوعامدى دامىتۋ جونىندە ناقتى مىندەتتەر قويىلعان. زاڭ جوباسى سىزدەردىڭ قاراۋىڭىزدا جاتىر. بىراق ونىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. تەك سوڭعى ءۇش جىلدا عانا ينتەرنەتتە قۇقىققا قارسى كونتەنت 40 ەسە ءوستى. دەمەك, بىزگە سەنىمدى «قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى» قاجەت. ءبىز ونى جاساۋدى كەيىنگە قالدىرا المايمىز. ەلىمىزدىڭ, مادەنيەتىمىزدىڭ, ءوز قۇندىلىقتارىمىزدىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ قاجەت. بۇل – قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى.
ونىڭ سىرتىندا قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ايرىقشا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. سالانى دامىتۋ ءۇشىن ءتيىستى مينيسترلىك قۇرىلدى. مينيسترلىكتىڭ ءوز جۇمىسىن تولىققاندى جولعا قويۋىنا جاعداي جاسايتىن زاڭ جوباسى ۇستىمىزدەگى جىلى پارلامەنتكە ەنگىزىلەتىن بولادى. ونى شۇعىل تۇردە قابىلداۋ قاجەت, دەدى پرەزيدەنت.
قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندەگى رەفورمالاردى ودان ءارى جالعاستىرۋ ارقىلى قىلمىستىق پروتسەستى جاڭا دەڭگەيگە شىعارىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاقىنداتۋ قاجەت, دەپ اتاپ ءوتتى ەلباسى. ازاماتتار مەن بيزنەسكە اكىمشىلىك قىسىم جاساۋ پروبلەماسى بۇرىنعىسىنشا وتكىر كۇيىندە تۇر. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس نورمالارى كوپتەگەن جاعدايدا قىسىم جاساۋ تەتىگى رەتىندە قولدانىلادى. ال ول كاسىپكەرلىككە كەدەرگى كەلتىرۋدە. ۇكىمەت ازىرلەگەن تۇزەتۋلەر ازاماتتار مەن بيزنەسكە جاسالاتىن قىسىمدى بارىنشا ازايتاتىن بولادى. بۇل تۇزەتۋلەردى جىل سوڭىنا دەيىن قابىلداۋ قاجەت.
ونىڭ سىرتىندا بيزنەس ورتانى جاقسارتۋعا, باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن قىسقارتۋعا, بيزنەستىڭ كەمشىلىكتەرىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسى دايىندالدى. ونى دا اعىمداعى سەسسيا شەڭبەرىندە قاراعان ءجون. زاڭداردىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋ جاساۋعا نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇل جۇمىسقا, ءوز وكىلەتتىكتەرى شەڭبەرىندە, دەپۋتاتتىق كورپۋس تا اتسالىسۋى كەرەك.
پارلامەنتتىڭ, بۇكىل ەلدىڭ الدىندا ۇلكەن دە جاۋاپتى جۇمىستار تۇر دەپ اتاپ كورسەتتى مەملەكەت باسشىسى. كەڭ اۋقىمدى مىندەتتەر مەن شەشىمدەر – ول, ءىس جۇزىندە, ءبىزدىڭ 2017 جىلدىڭ جاھاندىق سىن-قاتەرلەرىنە قايتارعان جاۋابىمىز. جاڭعىرتۋ ءىسى بۇكىل كۇش-جىگەردى جۇمىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. جاڭا جاعدايلاردا زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى تارماقتار سىندارلى قىزمەتتەستىكتە بولۋى ءتيىس. كوپتەگەن جاعدايدا ورتاق ءىسىمىزدىڭ تابىستى بولۋى وسىعان بايلانىستى.
حالقىمىز ەل بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا قاي كەزدە دە الدىنا قويعان بيىك ماقساتتارىنىڭ بارىنە جەتىپ كەلەدى. سىزدەرگە ەلدە تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋدى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ زور ابىرويلى مىندەتى جۇكتەلىپ وتىر. سوندىقتان, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, جەمىستى جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. بارشاڭىزدى كەزەكتى پارلامەنتتىك سەسسيانىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, قىزمەتتەرىڭىزگە تابىس, وتباسىلارىڭىزعا اماندىق تىلەيمىن! ىستەرىڭىز ىلگەرى بولسىن, دەپ اياقتادى ءسوزىن پرەزيدەنت.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ءسوزىن بىرلەسكەن وتىرىسقا قاتىسقاندار زور ىنتامەن تىڭداپ, اياقتالعاندا قوشتاۋ ءبىلدىرىپ قول سوقتى. وتىرىستى جۇرگىزگەن ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين پرەزيدەنتتىڭ زاڭنامالىق بيلىككە بەرگەن تاپسىرمالارىنىڭ مۇلتىكسىز ورىندالاتىنىنا دەپۋتاتتار اتىنان سەنىم ءبىلدىرىپ, جيىندى جاپتى.
سونىمەن التىنشى سايلانعان پارلامەنت ءوزىنىڭ ءۇشىنشى سەسسياسىنىڭ جۇمىسىنا كىرىستى.
لەبىزدەر لەگى
گۇلميرا يسىمباەۆا,
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سوزىندە ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي جانە رۋحاني باعىتتار بويىنشا جۇرگىزىپ جاتقان رەفورمالارىمىز ەلىمىزدى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنگىزۋ ماقساتىنا جەتكىزەتىنىن اتاپ ءوتتى. ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق, تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ ارقاسىندا دايەكتى تۇردە بارلىق بيىكتەردى باعىندىرىپ كەلەمىز. بولاشاقتا دا وسى قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتايتىن بولساق, ءبىزدىڭ الار قامالدارىمىز ءالى دە كوپ جانە سونىڭ بارىنە قول جەتكىزەمىز دەپ سەنەمىن, دەدى ول. سونىمەن قاتار, ەلباسى حالىقتىڭ تۇرمىس-احۋالىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ باستى مىندەتىمىز, دەي كەلىپ قازىرگى وزىق ەلدەردىڭ دەڭگەيىندەگى احۋالعا جەتۋ ءۇشىن پارلامەنتتىڭ الدىنا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەيتىنىن ايتتى. ال دەپۋتاتتاردىڭ الدىندا «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن», باعدارلامالىق قۇجاتتاردى ىسكە اسىراتىن شارالاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتەتىن ساپالى زاڭدار قابىلداۋ مىندەتى تۇرعانى ەسكەرتىلدى. سونىمەن بىرگە ەلباسى مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىندارىن تيىمدىلىكپەن پايدالانۋعا نازار اۋداردى.
ۇلتتىق سانانى كوتەرۋگە باعىتتالعان رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارىنىڭ حالىق اراسىندا قاتتى قولداۋ تاپقانىن ايتا كەلىپ, پرەزيدەنت وسى جۇمىستى جانداندىرا ءتۇسۋدى قالايتىنىن جەتكىزدى. ءوزىمىزدىڭ تاراپىمىزدان ءبىز ەلباسىنىڭ الدىمىزعا قويعان مىندەتتەرىن تولىقتاي ورىندايمىز دەپ ايتا الامىن. وعان ءماجىلىستىڭ بارلىق الەۋەتى جەتەدى دەپ سانايمىن.
ەربولات مۇقاەۆ,
سەنات دەپۋتاتى:
– پرەزيدەنتتىڭ ءوز سوزىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن قاتاڭ قاداعالاۋ كەرەكتىگى تۋرالى ۇكىمەتكە ەسكەرتكەنى ابدەن ورىندى. وتە قىمبات مەديتسينالىق جابدىقتاردى العىزىپ, بىراق ولاردى قولدانا الماي تاستاعان جەرگىلىكتى باسشىلاردى سىنادى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ قاراجاتىنا وتە قىمبات بالاباقشالار تۇرعىزىپ, ولاردى باسسەين سياقتى ارتىق دۇنيەلەرمەن جابدىقتاعاندار سىن تەزىنە الىندى. بارلىق دامىعان مەملەكەتتەردە بالاباقشالار شاعىن, كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ استىڭعى قاباتىنداعى 3-4 پاتەردەن عانا تۇرادى, ال ونى مەملەكەت پەن جەكەمەنشىكتىڭ بىرلەسۋىمەن اشۋعا بولادى. ال بىزدە مەملەكەت پەن جەكەمەنشىكتىڭ ارىپتەستىگى تۋرالى باعدارلاما ورىندالماي جاتىر, دەپ ەلباسى اتاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ جەكەمەنشىكتىڭ باستاماشىلدىعىن قولداماي, كەرىسىنشە, ولاردان نەشە ءتۇرلى ءمىن تاۋىپ, دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن فاكتىلەردىڭ ورىن الىپ وتىرعانى ايتىلدى.
سالىق كودەكسىنە بايلانىستى بولاشاقتا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرالى ايتقانى دا ۇنادى. شىنىندا, تابىستى كوپ تاباتىندار سالىقتى كوبىرەك تولەپ, از تاباتىندار از تولەۋى كەرەك قوي. بىزدە بارىنە ءبىر ءتۇرلى عانا ستاۆكا قولدانىلادى. وسىنىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس ەكەنىن ەلباسى ناقتى مىسالدارمەن اتاپ بەردى.
جالپى ايتقاندا, ەلباسىنىڭ سوزدەرى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, مەملەكەتتىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزاتىن ماسەلەلەر.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى:
– پرەزيدەنتتىڭ سوزدەرى ادەتتەگى داستۇردەي ناقتى-ناقتى مىندەتتەردى كورسەتىپ, كۇتكەنىمىزدەي ايقىن بولىپ شىقتى. ول ءبىزدىڭ وتكەن سەسسياداعى جۇمىستارىمىزعا قىسقاشا شولۋ جاساپ, الداعى مىندەتتەرگە ايرىقشا توقتالدى. سونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق, ساياسي جانە رۋحاني رەفورمالاردى جۇزەگە اسىراتىن مىندەتتەردى تەرەڭدەتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتىلدى. سونداي-اق, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن رەفورمالاپ, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا ءمان بەرىلدى. الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتا كوپتەگەن زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەتىنىن بىلدىك. وسى ورگاندار قىزمەتىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. ولاردىڭ حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدە وزدەرىنىڭ مىندەتىن زاڭ شەڭبەرىندە اتقارۋ قاجەتتىلىگى دە اتاپ ءوتىلدى. حالىق ءوز قۇقىن تەك سوتتار ارقىلى عانا قورعاۋى كەرەكتىگىن ۇعاتىن كەز جەتكەنى ايتىلدى.
ال ەندى سالىق كودەكسىنە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىن بولىپتى. ول ەندى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىنە تىكەلەي بايلانىستى. قازىرگى كەزدەگى عالامدىق كۇردەلى ەكونوميكالىق جاعداي ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
ەلباسى پارلامەنتتىڭ ءرولىن كوتەرۋ ماسەلەسىنە دە توقتالىپ, قابىلدانعان رەفورمالاردىڭ ىسكە اسۋىن تالاپ ەتتى. پرەزيدەنتتىڭ 37 وكىلەتتىگىن پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەرگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن حالىققا كورسەتە ءبىلۋى كەرەك. بۇل وكىلەتتىكتەر پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ دەربەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بەرىلگەنىن ول اتاپ ءوتتى.
سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ,
سەنات دەپۋتاتى:
– ەلباسى وتكەن سەسسيانىڭ جۇمىسىنا توقتالعاندا ماڭىزدى زاڭداردىڭ قابىلدانعانىن ايتتى. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر تۋرالى زاڭ, «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن» جۇزەگە اسىرۋعا زاڭنامالىق نەگىز بولاتىن زاڭدار جانە ت.ب. تۋرالى جاقسى لەبىزىن ءبىلدىردى. ەندى الدىمىزدا ەنگىزىلگەن وسى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى ىسكە اسىرىپ, ومىردە قولدانۋ مىندەتى تۇر. پرەزيدەنت بىزدەن وسىنى ناقتى تالاپ ەتتى. ەلباسى پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەرىلگەن ءوزىنىڭ 37 وكىلەتتىگى بيلىك تارماقتارىنىڭ دەربەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ءبىز وسى مىندەتتەردى قالتقىسىز ورىنداۋىمىز كەرەك.
قارالاتىن زاڭ جوبالارىن بارىنشا اشىق, قوعامنىڭ الدىندا تالقىلاپ جاتقانىمىزبەن, ءبارىبىر جۇمىسىمىزدىڭ بارىسى قوعامعا تولىق جەتپەيدى. سوندىقتان حالىق اراسىندا پارلامەنت جۇمىسى تۋرالى ءدۇدامال ويلار كوپ سياقتى. ەلباسى دا ءوز سوزىندە وسىعان نازار اۋداردى. سوندىقتان, قابىلداناتىن زاڭدار تۋرالى حالىق اراسىنا مولىراق اقپارات تاراتىپ, ولاردىڭ پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن ەسكەرۋىمىز ءتيىس. جاز ايلارىندا حالىق اراسىندا بولعانىمىزدا دا وسى ماسەلەلەر ءبىزدىڭ الدىمىزدان شىققان ەدى. سونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى رەفورمالارعا بايلانىستى زاڭ جوبالارىمەن حالىقتى كوبىرەك تانىستىرۋىمىز كەرەك. زاڭداردى تالقىلاۋعا حالىقتىڭ نازارىن اۋدارىپ, قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرا الساق, تۇرعىنداردىڭ زاڭ سالاسىنداعى بىلىكتىلىگى دە ارتار ەدى. ءبىز وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن بولامىز.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ باسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى
