ءار زامان وزىنە ساي زاڭدىق نورمالاردى, قۇقىقتىق ەرەجەلەردى تۋدىرادى. كونستيتۋتسيا تالاپتارى مەن زاڭداردىڭ ساقتالۋىن قاداعالاپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالىپ, مىندەتتەرىنىڭ ساقتالۋىن نازاردا ۇستاۋ زاڭ شىعارۋشى ءھام ورىنداۋشى ورگانداردىڭ جۇمىسىنا تىكەلەي بايلانىستى. اسىرەسە, شەكارامىزدى بەيبىت نيەتتى ەلدىڭ بارىنە ايقارا اشىپ, اشىق ساياسات ۇستانىپ وتىرعان ۋاقىتتا سىرتتان كەلەتىن ءتۇرلى ىقپالدارعا بوي بەرمەي, تىنىشتىقتى ساقتاپ قالۋ دا باستى ماسەلە. بىلايعى كەزدە «قۇداي كۇنىمىزدى سالماسىن!» دەپ ءتىپا-ءتىپالاپ باققانىمىزبەن, زاڭ قاداعالاۋشى ورگاندارعا كۇنىمىزدىڭ ءبىر تۇسەتىنى انىق. ينتەرنەت دامىپ, اقپارات الماسۋ اسا شاپشاڭدىقپەن ءجۇرىپ جاتقان قوعامدا پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىنە دە جاڭارماي بولمايتىنى انىق. بۇل تۇرعىدا ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋدا الماتى وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى بىرقاتار شارۋالاردى قولعا الىپتى.
بۇل تاقىرىپتاعى اڭگىمەنى كۇنى كەشە عانا اشىلىپ, جۇمىسىن باستاپ جاتقان «ازاماتتاردى قابىلداۋ ورتالىعىنان» باستاۋعا بولادى. جاڭا ورتالىقتىڭ اشىلۋى ارقىلى پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى حالىقپەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋدى كوزدەيدى. بۇل ورتالىقتىڭ ەڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – بۇعان دەيىن ازاماتتار پروكۋرورعا تەك ارىزدانا الاتىن بولسا, ەندىگىدە پروكۋرورمەن بىرگە كەرەكتى قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ قۇقىعىنا يە بولدى. قۇقىعىنىڭ قورعالۋىن قالاپ كەلگەن ءار جۇگىنۋشىگە ارنايى كونسۋلتاتسيا بەرەتىن, ءىسىنىڭ وڭالۋى ءۇشىن باعىت-باعدار سىلتەيتىن ورتالىق زامان اعىمىنا يكەمدەلىپ, جاڭا فورماتتا جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ءبىرى – ارىز, شاعىمداردى بەينەجازۋ ارقىلى قابىلداۋ. ارنايى تەحنيكامەن جاراقتالعان بولمە بار, سول جەردە شاعىمدانۋشىنىڭ ءسوزىن, ايعاق زاتتارىن تاسپاعا باسىپ الۋعا بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءىس قاعازدارىنىڭ بۇرمالانباۋىنا اسەر ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور.
«باستى قۇندىلىق – ادام» دەگەن ۇستانىمداعى قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. اتا زاڭ سولاي دەيدى. مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومiرi, قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى. سوندىقتان, الماتى وبلىسىنىڭ پروكۋرورلارى ءاردايىم الەۋمەتتىك, زاڭدىق تۇرعىدا قورعاۋعا مۇقتاج ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان جۇمىستارعا دا كوڭىل بولەدى. الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسىلار نەمەسە فيزيكالىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا كومەك كورسەتىپ, قولداۋ تانىتۋ اۋاداي قاجەت. 2016 جىلعى قازان ايىنان باستاپ قولعا الىنعان «مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ» جوباسى وسى ۋاقىت ارالىعىندا 700 ادامدى جۇمىسقا تۇرعىزعان. وبلىستىق پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بۇل باستاماسى الداعى ۋاقتتا دا جالعاسىن تابادى دەپ وتىر. ءبىر جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىت ارالىعىندا 700 ادامدى جۇمىسقا تۇرعىزۋ از جەتىستىك ەمەس.
سونىمەن قاتار, وبلىستىق پروكۋراتۋرا جەتىم بالالاردىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە دە اتسالىسىپ, قامقورلىق كورسەتۋ جاعىنان قالىس قالماۋعا تىرىسادى. قازىرگى تاڭدا وبلىستا جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان 3 مىڭنان استام بالا بار, ونىڭ 500-ءى جەتىم بالالارعا ارنالعان ۇيلەردە تاربيەلەنىپ جاتىر. حالىق تىعىز ورنالاسقان, ادام سانى سالىستىرمالى تۇردە كوپ سانالاتىن الماتى وبلىسى بويىنشا جىل سايىن 350-گە جۋىق بالا اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالادى ەكەن. بۇل ستاتيستيكا جۇرەكتى اۋىرتپاي قويمايدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا وبلىستىق اكىمدىك پەن پروكۋراتۋرا بىرلەسە وتىرىپ «بالالار ءۇيىسىز جەتىسۋ» جوباسىن قولعا العان. جوبانىڭ اتىنان-اق بەلگىلى, مۇنداعى ماقسات ءار بالاعا وتباسى ماحابباتىن سەزىندىرۋ, پسيحولوگيالىق قىسىمنان ارىلۋىنا كومەكتەسۋ, ءوزىن وزگەلەردەن كەم ساناپ, قور ساناپ وسپەۋىنە, قوعاممەن, اينالاسىمەن قالىپتى, تۇراقتى قاتىناس ورناتۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ. اتالعان جوبا اياسىندا بيىل 120 بالانى پاتروناتتىق تاربيەگە ورنالاستىرۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 140 ميلليون تەڭگە, 20 وتباسى ۇلگىسىندەگى بالالار ءۇيىن اشۋعا 90 ميلليون تەڭگە بولىنگەن.
اعىمداعى جىلى پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كومەگىمەن 100 بالا وتباسىلىق تاربيەگە ورنالاستىرىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە وبلىستاعى بالالارعا ارنالعان 1 بالالار ءۇيىنىڭ سانى قىسقارتىلدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس وسى قارقىندا جۇزەگە اسىرىلا بەرسە, شىنىمەن دە جەتىسۋ ولكەسىندە «جەتىم», «بالالار ءۇيى» دەگەن سوزدەر جويىلادى دەپ سەنۋگە بولادى.
پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىن جۇزەگە اسىرۋدا دا پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى از ەڭبەكتەنبەگەن. ماسەلەن, تالدىقورعان قالاسىندا «قاۋىپسىز قالا» جوباسى جۇزەگە اسۋدا. بۇل شارا دا ازاماتتاردىڭ ءومىرىن ساقتاپ, قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان. پروكۋراتۋرا مەن تالدىقورعان قالاسىنىڭ قوعامدىق پالاتاسى ءوزارا بىرلەسە وتىرىپ ىسكە اسىرىپ جاتقان جوبا اياسىندا قالا تۇرعىندارىمەن بەيرەسمي تۇردە جۇزدەسىپ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ باعىتىندا ءوزارا پىكىر الماسادى. جۇمىستان تىس كەزەڭدە اتقارىلاتىن بۇل شارا حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىراتىنى ءسوزسىز.
سونىمەن قاتار, وبلىستىق پروكۋراتۋرا جول اپاتىنىڭ الدىن الاتىن «مەنىڭ جولىم» جوباسىن دا ىسكە اسىرۋدا. وكىنىشكە قاراي, الماتى وبلىسى سوڭعى جىلدارى جول اپاتى ستاتيستيكاسى بويىنشا كوشباسشىلار قاتارىندا تۇر. اعىمداعى جىلدىڭ وزىندە 968 جول اپاتى بولىپ, وندا 191 ادامنىڭ ءومىرى قيىلدى, ال 1316 ازامات ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جاراقات العان. بۇل كولىك جۇرگىزۋشىلەردىڭ الاڭعاسارلىعى مەن جول ەرەجەلەرىن بۇزۋىنان بولعان قاتەلىك ەكەنى دە ايان. وسىنداي وقىس وقيعالاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى جول اپاتى كوپ بولاتىن جەرلەردە اقپاراتتىق ستەندتەردىڭ ورناتىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. سونىمەن قاتار, «جاياۋ جۇرگىنشى», «جىلدامدىق رەجىمى» اتتى رەيدتەر دە جۇرگىزىلىپ تۇرادى.
ءتارتىپ بۇزىلماس ءۇشىن قوعامدا تىنىشتىق بولۋ كەرەك. دامىعان, وسكەن-ونگەن ەلدەردە زاڭ, قوعامدىق ءتارتىپ ساقتاۋشى ورگاندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسى جەڭىلدەۋ بولادى دەسەدى. ويتكەنى, ءبارى ءوز ورنىندا, ءبارى وزىنە كەرەكتى دۇنيەمەن قامتىلعان, اركىمنىڭ ءوز مىندەتى بار. ءبىزدىڭ قوعام دا الگى ءبىر ساپىرىلىسقان كەزەڭمەن سالىستىرعاندا تىنشىپ, ءبىر ارناعا ءتۇسىپ قالدى. قىلمىس تا بۇرىنعىدان ازايعان دەيدى ستاتيستيكا. زاڭنان قورىققاننان عانا ەمەس, زاڭدى سىيلاعاننان قىلمىس جاسامايتىن دەڭگەيگە جەتسەك, وندا اتىمىزدىڭ الىسقا شابارى ءسوزسىز. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ زاڭدى سىيلاپ, ءوز ەركىمەن تارتىپكە باعىنۋىنا ىقپال ەتۋ ءۇشىن زاڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ حالىقپەن جاقىنداسۋى, وزدەرىنە دەگەن سەنىمنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتپەگى ءلازىم. سوندا عانا تورعا ءتۇسىپ, ءومىر بويى ءبىر قاتەلىگىنىڭ ق ۇلى بولىپ, قورلىقپەن ءوتىپ جاتقان تاعدىرلارعا اراشا تۇسۋگە بولادى. سوندا عانا بىلايعى جۇرتتىڭ زاڭ ورگاندارىنا ءىشى جىلىپ, جەكە باس ماسەلەسىن سەنىمدى تۇردە ايتا الادى.
راس, قازاق دالاسىندا تۇرمە بولماعان. بىراق, قىلمىس جاسالماعان دەۋ ارتىق. قىلمىس ورىن العان جەردە – ءولىم بار. ءولىم بار جەردە – جەتىمدىك بار. جەتىمى بولعانمەن, قازاقتا «بالالار ءۇيى» دەگەن ۇعىم كوكەيگە قونباعان. ارينە, كىسى ەسىگىندە كۇنەلتىپ, كۇڭ, قۇل رەتىندە جۇرگەن كوگەنكوزدەر بولماعان دەسەك, قيسىنسىز شىعارى انىق. انىعى, «بالالار ءۇيى» – ءبىزدىڭ لەكسيكونىمىزعا جاڭا ءداۋىر ەنگىزگەن ءسوز. زامان اعىمىنا ىلەسۋ دەگەن سوڭىنان ەرە بەرۋ دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك, قارسى تۇرىپ, ۋاقىت ۇسىنعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ دا ەرتەڭنىڭ الدىنداعى بۇگىننىڭ بورىشى. بۇل تۇرعىدا, ءوز مىندەتىن اتقارىپ قانا قويماي, وزگە دە ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىسام دەگەندەردى قولداۋ, وزگەگە ۇلگى ەتۋ ءبىر پارىز. «تۇرمەلەر بوساپ, بالالار ءۇيى ازايسا» دەگەن تىلەكتىڭ ءوزى نە تۇرادى.
جوعارىدا كورسەتىلگەن جوبالار مەن اتقارىلعان ىستەر وبلىس پروكۋراتۋراسىنىڭ كونستيتۋتسيادا, زاڭدار مەن جارلىقتاردا, زاڭعا تاۋەلدى وزگە دە اكتىلەر اياسىندا قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, حالىققا ءبىر تابان جاقىنداپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
الماس ءنۇسىپ,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى
