– جانبولات جارىلقاسىن ۇلى, حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا كىرىسكەنىڭىزگە ءبىر جىلداي بولدى. وسى ارالىقتا نە وزگەردى؟ ورتالىقتىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارى دا قايتا قارالعان ەكەن. جالپى, ورتالىقتىڭ ءبىلىم سالاسىنا قوسار ۇلەسى قانداي؟
– ءXXى عاسىردا ەلىمىزدى وزىق ەلدەر قاتارىنان كورۋ ءۇشىن ادامي كاپيتالدى دامىتۋ كەرەك. كەز كەلگەن سالانىڭ ماماندارى ساۋاتتى, الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى, زياتكەرلىك دەڭگەيى جوعارى بولسا, ول ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى كوزى بولادى. پرەزيدەنتىمىز «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس, ادامداردىڭ باسەكەگە قابىلەتىمەن ايقىندالادى», دەگەن بولاتىن. ال ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ءبىلىم سالاسى وزىق ەلدەردە وقىپ, تاجىريبەسىمەن تانىسۋ, تالداۋ جاساپ, تاعىلىمىن الۋ. بۇل تۇستا حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى دا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا دايىن. نەگىزى, ورتالىق بۇعان دەيىن «بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋمەن اينالىسقان بولاتىن. بىلتىرعى كۇزدەن باستاپ ورتالىق فۋنكتسياسىنا ءبىراز وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
سولاردىڭ ءبىرى – ۇكىمەتارالىق كەلىسىمشارت نەگىزىندە شەتەلدە ءبىلىم الۋعا ستۋدەنتتەر جىبەرۋ. قىسقاشا ايتقاندا, باسقا مەملەكەتتەر مەن قازاقستان اراسىندا ستۋدەنت الماسۋ, ءبىزدىڭ ورەندەرگە ارنالعان شەتەلدىك گرانتتار. بۇل حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى ءۇشىن جاڭا باعىت بولعانمەن, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مۇنداي شاكىرت الماسۋدى بۇرىننان ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. بىلتىر وسىنداي گرانت ارقىلى 400 ستۋدەنت وقۋعا كەتسە, بيىل بۇل كورسەتكىشتى مىڭعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
– اتالعان گرانتتار مەن شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارى بولگەن ستيپەنديالار تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟
– ۇكىمەتارالىق گرانتتار باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا جانە PhD دارەجەلەرىن قامتيدى. بۇل جوبا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ەش سالماق سالمايدى. قازىر شاكىرتاقى ۇسىناتىن ەلدەر مەن گرانتتار سانىن كوبەيتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. قازىرگى تاڭدا ەڭ كوپ گرانت ءبولىپ وتىرعان ەل – ۆەنگريا. بىلتىر ماجارلار 45 گرانت بەرگەن, بيىل ونىڭ سانىن 200-گە كوبەيتتى. سونداي-اق, وسى ماسەلەگە بايلانىستى چەحيامەن, قىتايمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. اتالعان ەلدەردە ۇكىمەتارالىق گرانت ارقىلى ءبىلىم الاتىن ستۋدەنتتەر سانىن 200-گە جەتكىزۋ جوسپاردا بار.
بۇدان بولەك, شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستيپەندياسىنا قازاقستاندىقتاردى قاتىستىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. ماسەلەن, بيىل بەرلين تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن مەموراندۋمعا قول قويىپ, ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەردى سوندا وقىتۋعا كەلىستىك. بيىلعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا وتكىزگەن ءبىلىم كورمەسىنە 100-دەن اسا شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر كەلگەن, سولاردىڭ 30-دان استامى قازاقستاندىق جاستارعا گرانت بەرۋگە نيەت تانىتىپ وتىر. جالپى, كەلەسى جىلى ۇكىمەتارالىق گرانتتار ارقىلى بولىنەتىن ستيپەنديالار سانىن 2000-عا دەيىن ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
بىلتىردان بەرى ەلشىلىكتەرمەن جانە شەتەلدىك ءبىلىم اگەنتتىكتەرىمەن تىعىز جۇمىس ىستەي باستادىق. اتاپ ايتار بولساق, قازاقستانعا كوبىرەك گرانت ءبولۋ ءۇشىن CampusFrance, British Council, DAAD سياقتى شەتەلدىك ءبىلىم بەرۋ اگەنتتىكتەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. گەرمانيالىق DAAD ءبىلىم اگەنتتىگى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە 130-دان استام ءبىلىم گرانت بولسە, فرانتسيالىق Cifre اگەنتتىگى PhD دوكتورانتۋرا دارەجەسى بويىنشا ءبىلىم بەرۋگە 1400 گرانت بولگەن ەكەن. ءىت مەن ينجەنەرلىك سالاداعى مامانداردى فرانتسيانىڭ, گەرمانيانىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىتساق, ۇتارىمىز مول بولماق. كەلەسى جىلى شەتەلدىك ءبىلىم اگەنتتىكتەرى مەن ەلشىلىكتەر ۇسىناتىن گرانتتار سانىن 5000-عا دەيىن كوبەيتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– گرانت بولۋگە كەلىسكەن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قانداي تالاپتارى بار؟
– ولاردىڭ باستى تالابى – ءتىل ءبىلۋ. ماسەلەن, فرانتسيا مەن گەرمانيادا وقۋ ءۇشىن اعىلشىنشا بىلگەن جاقسى, بىراق نەمىس جانە فرانتسۋز تىلدەرىن مەڭگەرسە ءتىپتى كەرەمەت. ال قىتاي ۋنيۆەرسيتەتتەرى ەڭ اۋەلى قىتاي ءتىلىن ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى. سونداي-اق, ۇمىتكەر پاندەردى جاقسى ءبىلىپ, تاڭداعان ماماندىعى مەن ءبىرىنشى ماماندىعى سايكەس كەلۋى ءتيىس.
– ال قازاقستان شەتەلدەن كەلگەندەرگە قانداي ۇسىنىستار جاسايدى؟
– ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنا جۇكتەلگەن ماڭىزدى تاپسىرمالاردىڭ ءبىرى – قازاقستاندا ورتالىق ازياداعى ءبىلىم حابىن قۇرۋ. ءبىلىم حابى دەگەنىمىز, بەلگىلى ءبىر ايماقتاعى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم وشاقتارى, شەتەلدىك ۇستازدارمەن تاجىريبە الماسۋ ارقىلى اكادەميالىق ورتانىڭ كاسىبي دامۋى, ءبىلىم سالاسىنداعى بيزنەس پەن عىلىمي ورتالىقتاردىڭ وركەندەۋى, يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى.
ءبىلىم حابىن قۇرۋ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىم سالاسىن دامىتىپ, باسقا مەملەكەتتەردىڭ ءبىلىم ينستيتۋتتارىمەن تاجىريبە الماسۋ جانە شەتەلدىك ستۋدەنتتەردى تارتۋ ارقىلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتۋ جوسپارلانعان. مىسالى, مالايزيا سياقتى ەلدەردە ءبىلىم الاتىن شەتەلدىكتەردىڭ سانى وتە كوپ. وندا وقۋ قۇنى اقش, نە ۇلىبريتانياداعىداي قىمبات ەمەس. مالايزيا – «قوس ديپلوم» باعدارلاماسى بويىنشا ءبىلىم بەرۋدى ناتيجەلى ىسكە اسىرىپ وتىرعان ەلدەردىڭ ءبىرى. ياعني, ول جاقتا وقۋ تامامداعان ستۋدەنت قوس ديپلوم الىپ شىعادى. ءبىز دە وسى تاجىريبەنى ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ 2017 جىلعى دەرەكتەرى بويىنشا, ەلىمىزدە 12 مىڭنان استام شەتەلدىك ستۋدەنت ءبىلىم الادى. ەندىگى ماقساتىمىز شەتەلدىك ستۋدەنتتەر سانىن 50 مىڭعا دەيىن كوبەيتۋ. جىلىنا ورتا ەسەپپەن 50 مىڭ شەتەلدىك ستۋدەنت 3000 دوللاردان تولەسە, بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەر ءۇشىن قوماقتى قارجىلىق قولداۋ بولار ەدى.
سونداي-اق, شەتەلدىك مۇعالىمدەردى جۇمىسقا تارتۋ كەڭىنەن ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ورتالىق وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستان استانالارىندا ءبىلىم كورمەسىن ۇيىمداستىردى. ەندى, بەيجىڭ, شانحاي, دەلي جانە اشحاباد قالالارىندا ءبىلىم كورمەسىن وتكىزۋگە دايىندالىپ جاتىرمىز. يرانمەن دە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ جوسپاردا بار.
– بيىلدان باستاپ «سەرپىن» باعدارلاماسىن ۇيىمداستىرۋدى حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنا بەرگەن ەكەن. جالپى, جاستاردىڭ الەۋەتى مەن قىزىعۋشىلىعى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇگىنگى جاستار ىزدەنىمپاز, بىلىمگە قۇشتار ءارى كەز كەلگەن سالادا دارالانىپ, ەرەكشەلەنگەندى جاقسى كورەدى. كوبى زامان تالابىنا ساي شەت تىلدەرىن مەڭگەرۋگە تالپىنىپ ءجۇر. شەتەلدە دە ءبىزدىڭ ورەندەرىمىز تۋرالى جاعىمدى پىكىر ايتادى. اسىرەسە, تەوريالىق ءبىلىمدى تەز مەڭگەرۋى مەن سىندارلى ويلاۋ قابىلەتىنىڭ جوعارى ەكەنى ءجيى ءسوز بولادى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2016 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ «سەرپىن» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى ءبىزدىڭ ورتالىققا مىندەتتەدى. باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدەگى جۇمىس كۇشى مول وڭىردەن ادامى از وبلىستارعا جاستاردى اپارىپ, سوندا وقىتىپ, تۇراقتاپ قالۋىنا جاعداي جاساۋ. جوبا 2012 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى, قازىر 12 مىڭعا جۋىق ادام ءبىلىم الىپ جاتىر. الداعى 2017-2018 جىلدارى گرانت سانىن قوسىمشا 5 مىڭعا دەيىن كوبەيتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, تالاپكەرلەردى قابىلداۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– باعدارلامالار ورتالىعىنا باسقا دا فۋنكتسيالاردىڭ جۇكتەلۋى «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ قىسقارۋى دەگەندى بىلدىرە مە؟
– بۇل تۇستا ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە بار. شەتەلدەردە ماماندار دايىنداۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق كوميسسيا «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ باعىت-باعدارىن انىقتاپ, شەشىم شىعارادى. وعان مەملەكەتتىك حاتشى باسشىلىق جاسايدى. حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى – ونىڭ جۇمىسىن جۇرگىزەتىن مەكەمە. سوندىقتان, ورتالىق ستيپەنديا بولۋمەن ەمەس, ستۋدەنت وقىتۋمەن اينالىسادى. جالپى, 2015 جىلى 700 ستيپەنديا بولىنگەن. بيىل 2017 جىلى 600 شاكىرتاقى قاراستىرىلعان. كەلەر جىلى ستيپەنديا سانى 300-گە قىسقارۋى مۇمكىن. سالىستىرىپ قارايتىن بولساق, 1994 جىل مەن 2004 جىلدار ارالىعىندا 780 ستيپەنديا تاعايىندالعان ەكەن. 2005 جىلدان كەيىن عانا بولىنگەن ستيپەنديا سانى ارتتى. ەندەشە, «بولاشاق» باعدارلاماسى توقتاپ قالادى دەپ ايتۋعا نەگىز جوق.
– «بولاشاق» تۇلەكتەرىنە بايلانىستى ەل ىشىندەگى پىكىر ەكىگە جارىلعان. ءبىرى تۇلەكتەردىڭ مۇمكىنشىلىگى تولىق پايدالانىلمايتىنىن, ولاردىڭ بولماشى جالاقىمەن تۇككە تۇرمايتىن جۇمىس ىستەيتىن نەمەسە جۇمىسسىز جۇرگەن بولاشاقتىقتاردىڭ كوپ ەكەنىن ايتادى. ال كەلەسىلەر «بولاشاق» تۇلەكتەرى جوعارى جالاقى الۋعا قىزىعىپ, كەز كەلگەن جۇمىستى مەنسىنبەيتىنىن كەلتىرەدى. سىزدىڭشە, قاي تاراپتىڭ دايەگى باسىمىراق جانە وعان قاتىستى دەرەكتەر نە دەيدى؟
– بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن, حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى جۇرگىزگەن دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتەيىك. بۇگىنگە دەيىن ون مىڭعا جۋىق ستيپەنديات «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا ءتالىم الدى. ولاردىڭ 3000-عا جۋىعى الەۋمەتتىك سالادا جۇمىس ىستەيدى. ءبىلىم مەن عىلىمعا بەرىلگەن 2000-نان استام تۇلەك سوندا ءجۇر. دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن وندىرىستىك سالادا جۇرگەندەر سانى 1000-عا جاقىنداپ قالدى. 804 تۇلەك مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارادى. سولاردىڭ بارلىعى ەل ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتار.
تومەن جالاقى الاتىن «بولاشاق» تۇلەكتەرى تۋرالى اڭگىمە ادەتتە ءۇش جاقتى كەلىسىمشارت جاساسىپ, شەتەلگە وقۋعا كەتكەندەرگە بايلانىستى شىعادى. ويتكەنى, كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارى وزدەرى تاپسىرىس بەرىپ دايارلاعان كادرلارىن جالاقىسى جوعارى باسقا ءبىلىم وشاقتارىنا جىبەرۋگە ق ۇلىقتى ەمەس. الايدا, جۇمىس بەرۋشى مەن ستيپەنديات اراسىنداعى كەلىسىمشارتقا ورتالىقتىڭ ارالاسۋىنا قۇقىعى جوق. ايتسە دە, «جوو تۇلەگى» كاتەگورياسىنا تاپسىرىس بەرىلگەندە سول كاتەگوريا يەلەرىنە ءبىراز جەڭىلدىكتەر جاسالعان بولاتىن. اتاپ ايتساق, باعدارلامانىڭ نەگىزگى شارتىندا جازىلعان ەكى جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بۇل كاتەگوريامەن وقۋعا ۇمىتكەرلەردەن تالاپ ەتىلگەن جوق, سونىمەن قاتار, تىلدىك كۋرستار دا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بولاشاق ماماندارىنا 1,5 جىل ەتىپ ۇزارتىلىپ بەرىلگەن بولاتىن. ەندەشە, وسى بويىنشا ءبىلىم الىپ كەلگەن تۇلەك ەلگە قايتا ورالعان سوڭ جۇمىس ورنىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسۋى كەرەك شىعار؟!
وسى ورايدا, شەتەلدە قالىپ قويعان جاستار دا تىلگە تيەك ەتىلەدى. جالپى, ولاردىڭ سانى كوپ ەمەس, نەبارى 161 ادام. ولاردىڭ ءبارى وقىتۋ ءۇشىن جۇمسالعان قارجىنى تولىقتاي قايتارىپ جاتىر.
– «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تالاپتارى جىلدان-جىلعا كۇشەيتىلىپ كەلەدى. بىلتىر IELTS تالابى 5 بولسا, بيىل 5,5-كە كوتەرىلدى, ال GPA باللى 3,3 بولۋى ءتيىس. تالاپتاردىڭ كۇشەيۋى تالاپكەرلەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ما, الدە بولاشاقتا ستيپەنديا سانىن ازايتۋعا باعىتتالعان ارەكەت پە؟
– ىرىكتەۋ ەرەجەلەرىندەگى تالاپتاردىڭ كۇشەيتىلۋى ستيپەنديا سانىن قىسقارتۋ دەگەن ءسوز ەمەس, كەرىسىنشە, تالاپكەرلەر ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. ارينە, شەت ءتىلىن مەڭگەرۋى مەن ديپلومداعى باعا دارەجەسىنىڭ جوعارى بولۋى بيىلعى جىلى ستيپەنديات سانىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە IELTS 6-دان تومەن بولسا وقۋعا قابىلدامايدى. ەندەشە, ۇمىتكەرگە قويىلاتىن تالاپتىڭ كۇشەيتىلۋى شەتەلدەگى اكادەميالىق وقۋدىڭ قيىندىقتارىن ەڭسەرۋى ءۇشىن جاسالعان جاعداي.
– حالىقتىڭ كوپ بولىگى ءالى كۇنگە «بولاشاقتى» تەك باي-ماناپتار مەن شەنەۋنىكتەردىڭ بالالارى جەڭىپ الادى دەگەن تۇسىنىكتە ءجۇر. الايدا, اتالعان ستيپەنديانى جەڭىپ الىپ, مۇحيت اسىپ ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ كەلگەن قاراپايىم قازاق جاستارىنىڭ مول ەكەنى دە ءمالىم. وسى ورايدا, جوعارىداعى ستەرەوتيپتى جويۋ ءۇشىن «بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ شارتتارىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ تۇرا ما؟
– «بولاشاق» – قاراپايىم قازاق بالاسىنىڭ ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, الەمنىڭ وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرەگەي باعدارلاما. ونى شەنەۋنىكتەر مەن قالتالى ازاماتتاردىڭ بالالارى وقيتىن باعدارلاما دەگەن تۇسىنىك ءاۋ باستان دۇرىس ەمەس. مىسالى, «بولاشاق» ستيپەندياسى بولماسا, ۇلىبريتانيادا ءبىلىم الۋىم ەكىتالاي ەدى. اكە-شەشەم – قاراپايىم دارىگەرلەر. ەگەر وسى ستيپەنديا بولماسا, مەنى ەۋروپادا وقىتۋعا اتا-انامنىڭ قالتاسى كوتەرمەيتىن ەدى. بىلۋىمشە, ءسىز دە «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگىسىز. شالعاي اۋىلدان شىعىپ الىستاعى انگليادا ءبىلىم العانىڭىز ءمالىم. سوندىقتان, ءبىز سەكىلدى قازاق جاستارىنا كەرەمەت مۇمكىندىك جاساعان ەلباسىمىزعا ايتار العىسىمىز شەكسىز. جالپى, كەز كەلگەن تالاپكەردىڭ «بولاشاق» ستيپەندياسىن جەڭىپ الۋعا مۇمكىندىگى بار. ول ءۇشىن اۋەلى بايقاۋعا قاتىسىپ, ىرىكتەۋدەن ءوتۋ كەرەك.
ءسىز ايتىپ وتىرعان ستەرەوتيپتى جويۋ ءۇشىن باعدارلامانىڭ تالاپتارى مەن شارتتارىن ءتۇسىندىرىپ كەلەمىز. سايتتا دا بارلىق مالىمەت بار. تالاپ كۇشەيتىلگەنى بولماسا, «بولاشاقتىڭ» نەگىزگى شارتى باستالعالى بەرى وزگەرگەن ەمەس. نەگىزى, بارلىعى ادامنىڭ تالپىنىسى مەن تالابىنا بايلانىستى دەپ ەسەپتەيمىن. ماقساتى ايقىن ادام كوزدەگەنىنە جەتەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
