بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا وبلىستىڭ ونەركاسىپ كاسىپورىندارى 356,4 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپتى. ونىڭ ىشىندە 289,5 ملرد تەڭگە تاۋ-كەن سالاسىنا, 49,7 ملرد تەڭگە وڭدەۋشى ونەركاسىپكە تيەسىلى. سونىمەن قاتار ونەركاسىپتىڭ وڭدەۋ سەكتورى دا قارقىندى دامۋدا. وعان دالەل سەكتوردىڭ ىشكى جالپى ءونىم ۇلەسى سوڭعى ءتورت جىلدا 3 ەسەگە دەيىن وسكەن.
ايماق ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى ءۇشىن دە ماڭىزدى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. ماسەلەن, يسپانيالىق جاڭا تەحنولوگيانى ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا «ارال تۇز» اكتسيونەرلىك قوعامى ءونىم ەكسپورتتاۋدى 40 ەسەگە ۇلعايتىپتى. قىتاي ەلىنىڭ ينۆەستورلارمەن بىرلەسىپ شيەلى اۋدانىندا تامپوناجدى تسەمەنت وندىرەتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. سونداي-اق, وسىدان ءبىر اي بۇرىن قارماقشى اۋدانىنىڭ اقتوبە اۋىلىندا جىلىنا 1500 توننا دايىن ءونىم شىعاراتىن قۇس فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. جوبا «اكتوبە ي ك» جانە «بايقوڭىر» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلۋدا.
«بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا «شالقيا» قورعاسىن-مىرىش كەنىشىندە كەن بايىتۋ كومبيناتى مەن گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ بويىنشا جۇمىستار جوسپارلانىپ, وسىنىڭ اياسىندا «بالاساۋىسقاندىق» ۆانادي كەن ورنىن بريتاندىق كومپانيالارمەن بىرلەسىپ يگەرۋ قولعا الىندى.
جالپى, ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 70 ملرد تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسيالارى تارتىلىپ, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن بىرلەسىپ, جالپى قۇنى 100 ملن دوللاردان اساتىن 4 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى – ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, يسلام دامۋ بانكى جانە دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكى ارقىلى 720 ملن دوللار تۇراتىن 15 جوبانى قولعا الىپ وتىر ەكەن.
ولبىس قازىر تۇرعىن ءۇي سالۋ كورسەتكىشى بويىنشا استانا مەن الماتى قالالارىنان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇر. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 307 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلعان. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 38,4 پايىزعا ارتىق. ال, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا 15,0 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, جاڭادان 7 017 جۇمىس ورنى اشىلعان. سونىڭ ءبىرى – جاڭا شىنى زاۋىتىنىڭ ىسكە قوسىلۋى. بولاشاقتا مۇندا 350-400 ادام جۇمىس ىستەپ, ناپاقاسىن ايىرماق.
وبلىس حالقىنىڭ 60 پايىزى كوگىلدىر وتىننىڭ يگىلىگىن كورۋدە. جۋىقتا گاز جىبەرۋ ستانسالارىنىڭ جەلىلىك مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا «قاراوزەك» گاز كومپرەسسورلىق ستانساسى ىسكە قوسىلعان. بۇل – بولاشاقتا استانا قالاسىنا گاز جەتكىزۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جوبالاردىڭ ءبىرى.
* * *
وبلىس كۇندەرى اياسىندا ەلوردا حالقى ءۇشىن «قازاقستان» سپورت كەشەنى اۆتوتۇراعىندا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلدى. شارانىڭ العاشقى اشىلۋىنا وبلىس باسشىلارىمەن بىرگە استانا قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك امانشاەۆ قاتىسىپ, جارمەڭكە ونىمدەرىمەن تانىستى.
جارمەڭكەگە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 30 شارۋاشىلىعى 40 ءتۇرلى اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن اكەلىپتى. ونىڭ ىشىندە سىر ەلىنىڭ ماقتانىشى, نەگىزگى داقىل – كۇرىش پەن قاۋىن-قاربىز, ارال تەڭىزىنىڭ ءدامدى بالىعى جانە باسقا دا ونىمدەر بار. ناقتىراق ايتقاندا, 60 توننا كۇرىش, 3 توننا جىلقى ەتى, 1 توننا تاۋىق ەتى, 15 توننا بالىق, 1 توننا قىمىز-شۇبات, 90 توننا قاۋىن-قاربىز, 20 توننا كوكونىس, قيار, قىزاناق, 35 توننا كارتوپ, 8 توننا ءسابىز, 10 توننا قىرىققابات, ت.ب. ونىمدەر نارىقتاعى باعادان ءبىرشاما ارزان باعامەن ساتىلدى.
– ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى اياسىندا ەلوردادا ءتورت رەت جارمەڭكە وتكىزۋ جوسپارلانعان بولاتىن. وسىعان دەيىن اقمولا جانە باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارىمەن بىرلەسىپ, وڭىرارالىق اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەلەرىن ۇيىمداستىردىق. بۇل جولى ەلوردالىقتار ءۇشىن 60 ميلليون تەڭگەگە باعالانعان 200 توننا ءونىم الىپ كەلدىك. تاۋار باعاسىن استانا قالاسى اكىمدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىمەن الدىن الا كەلىسىپ بەلگىلەدىك. ويتكەنى, باعا حالىققا ءتيىمدى بولۋى كەرەك. سويتە تۇرا, ءبىزدىڭ ساتۋشىلار ارنايى بەلگىلەپ بەرگەن باعادان دا تومەن ساتىپ جاتىر, – دەدى قىزىلوردا وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باقىت جاقانوۆ.
جارمەڭكە سەنبى, جەكسەنبى كۇنگە بەلگىلەنگەن ەكەن. سەنبى كۇنگى جارمەڭكەگە باردىق. حالىق ىعى-جىعى. اسىرەسە, سىر بويىنىڭ ايگىلى قاۋىن-قاربىزىنىڭ ماڭايىندا توپتاسقان حالىق كوپ. كۇلابى, امىرە, اڭگەلەك, تورلاما قاۋىنداردى ساتىپ تۇرعان ساتۋشىلاردىڭ جۇزدەرى جارقىن. كوپپەن بىرگە جارمەڭكەنى ارالاي ءجۇرىپ قىزىلوردالىقتاردىڭ ءونىم ساتىپ وتىرعان باعاسىنا دا نازار اۋداردىق.
مىسالى, اق كۇرىشتىڭ كيلوسى – 180 تەڭگە, جىلقى ەتى – 1 500 تەڭگە, سيىر ەتى – 1 250 تەڭگە, شۇجىق ونىمدەرى – 900 تەڭگە, قىمىزدىڭ ءليترى – 500 تەڭگە بولسا, شۇبات 600 تەڭگە, بالىق ونىمدەرى مەيلىنشە ارزان: كوكسەركەنىڭ كيلوسى – 1 500 تەڭگەگە باعالانسا, سازان – 700, لاقا – 500, شورتان – 300, تابان مەن ايناكوز بالىعى 200 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ال, كوكونىس ونىمدەرى: قيار – 100 تەڭگە, قىزاناق – 200 تەڭگە, الما – 300 تەڭگە, المۇرت – 400 تەڭگە, كارتوپ – 90 تەڭگە, ءسابىز – 120 تەڭگە, پياز – 140 تەڭگە, قىرىققابات 50 تەڭگەگە ساۋدالانىپ جاتتى.
* * *
سىر ءوڭىرى – جىر ەلى, نەبىر سۇلەيلەر شىققان كيەلى جەر. بۇل ولكەدە جىراۋلىق ءداستۇردىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرعان ەشنياز سال, شوراياقتىڭ ومارى, بالقى بازار, كەتە ءجۇسىپ, ءدۇر وڭعار, قارا-
ساقال ەرىمبەت, داڭمۇرىن, نارتاي, نۇرتۋعان, ازىلكەش شىمىر ۇلى, قۇلان الدابەرگەن ۇلى, قاڭلى ءجۇسىپ سىندى تۇلعالار ەلدىڭ داڭقىن اسىرعان جىر تۇلپارلارى تۇلەگەن ءدۇبىرلى مەكەن.
وسى ورايدا, قىزىلوردالىق ونەرپازدار ءدۇلدۇل بابالارىنىڭ جولىن جالعاپ, استانالىقتاردى ءبىر اپتا ويىن-ساۋىق, جىر-تەرمە, ءان-كۇيمەن سۋسىنداتتى. وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرجان ابدراحمانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتالمىش مادەني شاراعا بارلىعى 275 ونەرپاز جۇمىلدىرىلىپتى.
وبلىس كۇندەرىنىڭ بەتاشارىن نارتاي بەكەجانوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى باستادى. تەاتر ۇجىمى 10 تامىز كۇنى 70 جاسقا تولىپ, مەرەيتويلىق بەلەسكە شىققان تانىمال دراماتۋرگ يران-عايىپتىڭ «قورقىت» دراماسى م.گوركي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترىندا ساحنالانسا, كەلەسى كۇنى وبلىستىق فيلارمونيا ۇجىمى گ.وستەردىڭ «مازاسىز ءتيىن» تۋىندىسىن قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا قويدى. بۇل قويىلىمدا ۇلكەندى سىيلاۋ, كىشىگە قامقور بولۋ, دوسقا كومەك قولىن سوزۋ سىندى كورىنىستەر ايرىقشا سيپاتتالعان. ونەرپازدار ءتۇرلى اڭدار كەيپىنە ەنىپ, جانۋارلاردىڭ ءىس-قيمىلىن, سويلەگەن ءسوزىن بالالارعا شەبەر جەتكىزە ءبىلدى.
سونىمەن قاتار, م.گوركي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترىندا م.احۋنزادەنىڭ «كەتپەيسىڭ. بولدى, كەتپەيسىڭ...» سپەكتاكلىنىڭ پرەمەراسى كورسەتىلىپ, سىر ەلىنىڭ ونەرپازدارى استانالىقتاردىڭ ىقىلاسىنا بولەندى. سپەكتاكلدىڭ قويۋشى رەجيسسەرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى مۇرات احمانوۆ. پرەمەراعا قۇرمەتتى قوناق رەتىندە ءسابيت راحمان اتىنداعى شەكي مەملەكەتتىك دراما تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ونەر قايراتكەرى ميربالا ساليملي سەيداسكەروگلى كەلىپ قاتىستى.
* * *
كەلەسى ءبىر ماڭىزدى شارا – 13 تامىز كۇنى قالا شەتىندەگى «ەتنواۋىلدا» ۇيىمداستىرىلعان «سىر شەجىرەسى» اتتى قولونەر شەبەرلەرى مەن وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ءوڭىر تاريحى مەن مادەنيەتىنە ارنالعان كورمەسى. بۇل كورمەنى كوپپەن بىرگە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا كەلىپ تاماشالادى. مەملەكەت باسشىسى باعزىدان بەرى ۇزىلمەي كەلە جاتقان سىر سۇلەيلەرىنىڭ ونەرىن تاماشالاپ, جىرشى رۋسلان احمەتوۆتىڭ ارناۋىن تىڭدادى. ءساتى كەلگەندە قوس ءسابيدىڭ تۇساۋىن كەسىپ, قالا تۇرعىندارىمەن بىرگە ەمەن-جارقىن قىدىرىستادى.
«سىر شەجىرەسى» كورمەسى 25 سالا بويىنشا ۇيىمداستىرىلىپ, 25 شەبەر ءار سالاعا جاۋاپتى ادام رەتىندە تاعايىندالعان. سولاردىڭ ءبىرى, ءارى شەبەرلەردىڭ كوشىن باستاپ تۇرعان ساقا قولونەرشى جانىبەك ماحانبەتوۆ. جاكەڭ كورمەگە اعاش, مۇيىزدەن ويىپ ءوز قولىمەن جاساعان 38 كادەسىي بۇيىمىن اكەلىپتى. مۇنداي كادەسىي بۇيىمدارىن جاساۋشىلار قاتارىندا – ارالدىق شايحى-يسلام ماعاۋيا ۇلى, قۇستىڭ سۇيەگىن قۇراستىرىپ عاجايىپ ءمۇسىن تۋدىرىپ جۇرگەن شەبەر سامالبەك بۋراباەۆ, بەلگىلى ونەر يەسى مۇرات نارلىباەۆتىڭ شاكىرتى, سۇيەكتى سۇرلەپ, وزىق ونەر تۋدىرۋشى پاحراددين سادىقوۆ, اق كۇمىستى قاقتاپ القا-جۇزىك جاسايتىن التىن قولدى ازامات بەكزات جاقىپوۆ, كيىز, ماتا بۇيىمدارىن ورنەكتەپ, توقىما توقيتىن قىز-كەلىنشەكتەر – زۋحرا تاسبولاتوۆا, بالجان ساتىبالديەۆا, ساۋلە شايحسلاموۆا, مايا قالجانوۆا, جانسارا بولەگەنوۆا, بايان كوپجاساروۆانىڭ قولىنان شىققان دۇنيەلەر كوز تارتارلىق.
بۇلاردان باسقا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ جادىگەرلەرىن دە تاماشالادىق. بۇل مۋزەي ەلىمىزدەگى اسا باي مۇراسى بار ۇيىمدار قاتارىنا كىرەدى. مۋزەي قورىندا ءار عاسىردىڭ مۇراسى 50 مىڭنان استام جادىگەر ساقتالعان. وسىلاردان كورمەگە 250-گە جۋىق ەكسپونات اكەلىنگەن ەكەن.
بۇلاردىڭ قاتارىندا بال قاراعايدى جونىپ جاساپ, مايعا بوكتىرگەن كونە ادالباقان, اق قايىڭنان شابىلعان كونە ەردىڭ تۇرلەرى, 1968 جىلى مۋزەي قورىنا تاپسىرىلعان «جوڭعار دۋلىعاسى» سىڭدى جادىگەرلەر بار. دۋلىعانىڭ جاسالۋ ءستيلى ەرەكشە, ءتورت جاعىنا ايداھار بەينەسى بادىزدەلگەن. سوعان قاراعاندا ەجەلگى قىتاي ۇستالارىنىڭ قولىنان شىققان بۇيىم ەكەنى انىق. سونىمەن قاتار, كونە ساداق, قورامسا, جەبە, قايقى قىلىشتىڭ تۇپنۇسقالارىمەن قاتار ابىلاي, ابىلقايىر حاندار پايدالانعان جۇزىك-مورلەردىڭ كوشىرمەسى قويىلىپتى.
جالپى, بۇل مۋزەيدە كۇمىستەن جاسالعان ساندىك بۇيىمداردىڭ 1 500 كوللەكتسياسى جيناقتالعان. سولاردىڭ اراسىنان – وڭىرجيەك, سىرعا, شاشباۋ ت.ب. 40-قا تارتا بۇيىم كورمە ءۇشىن ارنايى اكەلىنگەن. ايگىلى شەبەر ەستاي داۋباەۆ جاساعان ساۋكەلە مەن ارال-قازالى ءوڭىرىنىڭ حالقى پايدالاناتىن وسىمدىك ورنەگى سالىنعان ساندىق, XIX عاسىردىڭ اياعىندا تۋلا قالاسىندا جاسالعان مىس ساماۋىر, ارالدىق زەرگەردىڭ قولىنان شىققان تەرى قاپتالعان تەگەنە سياقتى قۇندى دۇنيەلەردى كوردىك.
* * *
كونتسەرتتىك جانە كوپشىلىك مادەني شارالار اياسىندا قالا شەتىندەگى «قازانات» اتشابارىندا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن اۋدارىسپاق, تەڭگە ءىلۋ, قىز قۋ, جامبى اتۋ, توعىزقۇمالاق, اسىق اتۋ سيياقتى سپورتتىق ويىندار دا قوسا ۇيىمداستىرىلدى.
اتالمىش شاراعا وبلىس تۋمالارى, اۋدارىسپاقتان ەلىمىزدىڭ جەڭىمپازدارى ابدىناسرەدين فايزۋللا, سەرىك امىرسەيىت, جۇلدەگەرلەر سەرىك عابيت, مۇراتحان قۋاندىق, ەرسۇلتان يسابەك, تەڭگە ءىلۋ مەن ساداق اتۋدىڭ شەبەرلەرى – جارقىنبەك الماعانبەتوۆ, بەكقالي وزدەنباەۆ قاتىستى.
سونداي-اق, تۇيە بالۋاندار سايىسى دا جالاۋىن كوتەرىپ, وعان «قازاقستان بارىسى-2017» اتاعىن جەڭىپ العان ەلامان ەرعاليەۆ, سامبودان ازيا چەمپيونى ماقسات يساعابىلوۆ, قازاق كۇرەسىنىڭ مايتالماندارى نۇرىم سالىمگەرەەۆ, مارات بايماحانوۆ پەن جايدار ەسەنوۆ باستاعان بالۋاندار باق سىناستى. باسقالاردان باسىم تۇسكەن قاراعاندىلىق باۋلان ەرجان شىنكەەۆ باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى.
* * *
كەشە ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى قالاشىعىندا ورنالاسقان امفيتەاتردا سىر ءوڭىرى ونەرپازدارىنىڭ قاتىسۋىمەن «سىرداريا – جىرداريا» اتتى قورىتىندى كونتسەرت ءوتىپ, وبلىستىڭ مادەني كۇندەرى رەسمي تۇردە اياقتالدى. كونتسەرتكە وبلىستىق بي انسامبلدەرى, جىرشى-تەرمەشىلەر, قازاق ەستراداسىنىڭ جۇلدىزدارى – ءمادينا سادۋاقاسوۆا, الماس كىشكەنباەۆ, سەرىك يبراگيموۆ جانە ت.ب. ونەر يەلەرى قاتىستى.
بەكەن قايرات ۇلى,
ايگۇل سەيىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ورىنباي بالمۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
