تۇرسەكەڭ 1927 جىلى تامىز ايىنىڭ 15-ءشى جۇلدىزىندا اقمولا وبلىسى, بۇلاندى اۋدانى, ءبورلى اۋىلىندا تۋعان. ايگىلى ادەبيەت زەرتتەۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. قازاق, كەڭەس ادەبيەتى تاريحىن ەكى تىلدە جازىپ, كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا اتسالىسقان عالىم. اسىرەسە, ءبىرتۋار تۇلعا ساكەن سەيفۋلليننىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن شىنايى شىعارماشىلىعىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋگە ءبىراز عيبراتتى عۇمىرىن ارناعان. تۇرسەكەڭنىڭ «ساكەن سەيفۋللين», «قىزىل سۇڭقار», «ساكەن جانە گۇلباحرام», «ساكەننىڭ سوتى», «تار جول, تايعاق كەشۋدىڭ تاعدىرى» (ك.احمەتوۆامەن بىرگە). «ساكەن سۇيگەن سۇلۋلار», «ماعجان جانە ساكەن», «سىن ساپارى», «وڭاشا وتاۋ», «ساداق», «جاسامپاز ولكە», «ساناداعى جارالار», «كەر زاماننىڭ كەراعار ويلارى», «سابەڭ الەمى» جانە باسقا دا ەڭبەكتەرى ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا, ۇلتتىق رۋحاني بايلىق قازىناسىنا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس. ءبىر عاجابى سول, بۇل كىتاپتاردا ساليقالى, سالماقتى ادەبي سىن دا, پاراساتتى, پايىمدى وي-تولعامدار دا, ەرەكشە ەلەڭدەتەتىن ەلەۋلى ەستەلىكتەر دە, جۇيەلى, جوسپارلى جولساپارلار اسەرلەرى دە بار. بىلايشا ايتقاندا قارىمدى قالامگەردىڭ كەز كەلگەن كىتابى تالعامپاز وقىرمان قاۋىمدى, جالپى بۇقارا حالىقتى بەيجاي قالدىرمايدى.
تۇلعاسى بولەك تۇرسەكەڭ تۋرالى ايتقاندا جالىندى جاستىق شاعىمدى كوز الدىما ەرىكسىز ەلەستەتكىم كەلەدى دە تۇرادى. بۇل 1968 جىلدىڭ قوڭىر كۇزى ەدى-اۋ. قوستاناي وبلىسى, جانكەلدين اۋداندىق «جاڭا ءومىر» گازەتىندە ادەبي قىزمەتكەر بولىپ تۋرا ءبىر جىلداي جۇمىس جاسادىم دا, ارمان قۋىپ اسقاق الاتاۋ باۋرايىنداعى الماتىعا باردىم.
قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ كۇندىزگى بولىمىنە جولىم بولمادى دا, سىرتتاي وقيتىن ءبولىمنىڭ ستۋدەنتى بولىپ شىعا كەلدىم. قالانى العاش كورگەندىكتەن بە, جاسىل جەلەك جامىلعان, عاجايىپ عيمارات, كورىكتى كوشەلەردەن تۇراتىن مەرەيلى مەكەن ەرىكسىز تاڭداندىردى. ارا-تۇرا ۋاقىت تاۋىپ, الماتىداعى «بالالار الەمى» دۇكەنىنىڭ ءدال جانىنان ورىن تەپكەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءۇش قاباتتى عيماراتىنا باس سۇعامىن. ەسىكتەن ەنگەنىممەن جوعارىعا بىردەن كوتەرىلمەيمىن. اتاقتى اقىن-جازۋشىلاردى كورىپ, سىرتتاي قىزىقتايمىن. قاسىمداعى دوستارىمنىڭ كەيبىرى:
− انە, عابيت مۇسىرەپوۆ, انە, قۋاندىق شاڭعىتباەۆ, انە, سىرباي ماۋلەنوۆ, − دەپ قالادى. كەيدە ساق, سەزدىرمەي سوڭدارىنان ەرىپ ءجۇرىپ, كوز تىگەمىز. اللا تاعالا بۇلارعا وزگەشە جۇرەك, وزگەشە سەزىم, وزگەشە كوز, وزگەشە شابىت بەرگەندەي. تەك جازۋشىلارعا عانا ەمەس, اتاعى الىستى شارلاعان عالىمدارعا دا سول پەيىلدە قارايمىن. تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىمەن ەڭ العاش جۇزدەسۋىمنىڭ ءوزى قىزىق. تۋعان اعايىم جاقسىلىق ءجۇنىس ۇلى كازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ كۇندىزگى ءبولىمىن تامامداعالى جاتقان. ديپلوم جۇمىسىنىڭ تاقىرىبى «قاسىم توعىزاقوۆتىڭ ساتيراسى». جەتەكشىسى قازاق ساتيراسىن زەرتتەۋشى بەلگىلى عالىم تەمىربەك قوجەكەەۆ. ەكى رەتسەنزەنتتىڭ بىرەۋى تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى ەكەن.
− ءجۇر بىرگە مەنىمەن. تانىمال ادامدارمەن تانىسقاننىڭ تۇك زيانى جوق. مۇمكىن, ءتۇبى وزىڭە دە قامقورلىعى بولار, − دەدى جاقسىلىق اعام اسىعىس سويلەپ. اۋەلى ءسال ىڭعايسىز كۇي كەشسەم دە, ىلە ۇسىنىسىن قابىل الدىم. تۇرسەكەڭ قازاقتىڭ كەڭدىگىن بەينەلەيتىن مەيلىنشە قاراپايىم جان بولىپ شىقتى. جۋرناليستيكانى بىتىرگەلى وتىرعان ستۋدەنتپەن دە, بەيتانىس مەنىمەن دە بۇرىننان بىلەتىندەي ەمەن-جارقىن سويلەستى. اڭعارعانىم, تۇلا بويىنان ادامدىق اسىل قاسيەت, ۇستازدىق ءمولدىر دە شۋاقتى مەيىرىم مەن مۇندالاپ تۇر.
ارادا پالەنباي جىلدار وتكەن سوڭ قوستانايدا قاۋىشتىق. ۇلتتىق ادەبيەت حاقىندا اعىنان جارىلا, كوسىلىپ سويلەپ ەدى. ودان كەيىن, ەگدەلەۋ تارتقان شاعىمدا قازۇۋ-دە «قاينەكەي جارماعانبەتوۆتىڭ ادەبي مۇراسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعانىمدا ت.كاكىش ۇلى كەلىسىمىن بەرىپ, عىلىمي جەتەكشىم بولدى. ءالى ەسىمدە, كەڭەستى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, بەلگىلى عالىم قانسەيىت ابدەز ۇلى جۇرگىزىپ وتىردى. وپپونەنتتەرىم وسال ەمەس. اكادەميك, قاينەكەيدىڭ قادىرلى شاكىرتى سەرىك قيراباەۆ جانە قوستاناي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەرىكباي وسپانوۆ. زالعا وتىزعا جۋىق ءمۇيىزى قاراعايداي دوكتورلار جينالعان. عىلىمي ەڭبەككە پىكىر دە اشىق تۇردە ايتىلىپ, سۇراق تا قويىلىپ جاتىر. تۇرسەكەڭ جەتەكشى رەتىندە جۇيەلى, جارماعانبەتوۆ ارۋاعىن كوتەرە كوسىلدى.
− قايدا باراسىز, قورعاۋشى ەڭبەگىنە باعا بەرىپ, ءتۇيىندى ءسوزىڭىزدى ايتپادىڭىز عوي, − دەدى كەڭەس تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان عالىم.
تۇرسەكەڭ مىنبەگە قايتا ورالىپ, ميكروفونعا اۋزىن تاقاپ:
− قورعاۋشىنىڭ تاقىرىپقا بايلانىستى كىتابى, مونوگرافيالىق ەڭبەگى دە جارىق كورگەن. ناعاشىباي مۇقاتوۆقا داۋىس بەرمەي بايقاڭدار, سودان كەيىن كورەيىن سەندەردى, − دەدى زالعا قاراپ. ءازىلى دە, شىنى دا وسى. ءبارى ءوزىن سىيلايتىن ىنىلەرى, ارىپتەستەرى. تۇرسەكەڭنىڭ ءسوزى تولىعىنان قۋاتتالدى.
تۇرسەكەڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىما دا مارتەبەلى مەيمان رەتىندە قاتىناسىپ, اعالىق ساليقالى ءسوزىن ايتتى. وسى ساپاردا ءبىز جانكەلدين اۋدانىنداعى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ الىستاعى اۋىلىنا دەيىن باردىق. تاعى دا تۇرسەكەڭنىڭ قۋات-كۇشىنە, شيراق قيمىلىنا, سەرگەكتىگىنە ءتانتىمىن. اۆتوكولىك كەڭشارعا, ەلدى مەكەنگە, قالىڭ جۇرتشىلىق جيىلعان جەرگە ءسال ايالداسا بولدى, قويىن داپتەرىنە قول سوزادى. ۇلى احاڭا, ۇلتتىق ادەبيەتكە, ەل تىرلىگىنە بايلانىستى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى دەرەكتەردى جالما-جان قاعاز بەتىنە قوندىرادى. ساۋال تاستاپ, جاۋاپتارىنا دا قانىعادى. اسىرەسە, اۋىل ىرگەسىندەگى جىبەك جەلمەن باياۋ تولقىعان اقكول جاعاسىنا بارعاندا تۇرسەكەڭ مەن ءومىرحاننىڭ تەرەڭ تەبىرەنىسىن ابدەن سەزىندىم.
− بىزدە دە ارمان جوق. ۇلى احاڭنىڭ تابانى تيگەن توپىراقتى باسىپ, ۇلى احاڭ تۇسكەن كولگە شومىلىپ ءجۇرمىز. بۇل قاسيەتتى كۇن ەشقاشان قايتالانبايدى. ءبارىمىزدى ءبىرتۋار تۇلعانىڭ ارۋاعى جەبەپ جۇرگەي, − دەيدى ولار.
تۇرسىنبەك اعا اقمولا وبلىسىندا تۋسا دا بۇكىل قازاققا ورتاق پەرزەنت. ونى ەشكىم جاتىرقامادى. جولى تۇسە قالسا كوكشەتاۋ كوككە كوتەردى, قاراعاندى ىستىق قۇشاققا ورادى, قىزىلوردا كەرەمەت قۇرمەتتەدى, قوستاناي قۇشاعىنا باۋرادى, شىمكەنت شىن باۋىر تۇتتى.
ەل ىشىندە عىلىم كانديداتتارى, دوكتورلار جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتارداي قاۋلاپ, قاپتاپ كەتتى دەگەن كۇبىر-سىبىر بار. نەگىزسىز ەمەس. جالپى, عالىمدار عانا ەمەس, مايتالمان ماماندار كەز كەلگەن سالادا نەكەن-ساياق. ءجۇرىس-تۇرىسى, بىلگىرلىگى, كوزقاراسى, قابىلەتى تۇرسەكەڭە ۇقساس ادەبيەتتانۋشىلار, شاكىرتتەر بارشىلىق. ەرتە كوز جۇمعان باقىتجان مايتانوۆ ۇمىتىلار, ما ءسىرا. تۇركىستاننىڭ تورىنە جايعاسقان زيالى جان, تالانتتى عالىم قۇلبەك ەرگوبەكتىڭ بيىك ەڭسەسى ءبىرازىنان وقشاۋ تۇر. كۇندە كورىسىپ, اعا-ءىنى اراسىنداعى اقجولتاي سىيلاستىقتان دوستىققا اۋىسا باستاعان قازاقى قالىڭ قاسيەتتى تۇرسەكەڭ مەن ءومىرحان اراسىنان ىلعي كوردىك. ءوز باسىم شىن مانىندەگى دوكتورلارعا ايرىقشا قۇرمەتپەن قارايمىن.
تۇرسەكەڭ ادەبيەت اۋىلىندا جۇرگەن, وزىمەن سىيلاس ىنىلەرىنىڭ كوبىن ءبىر اكە-شەشەدەن تۋعانداي سەزىندى. تالانتتى اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ استانا قالاسىندا 60 جىلدىق مەرەيتويى قۇرمەتىنە وتكەن شىعارماشىلىق كەشتە شەشىلە, شابىتتانا, اعىنان اقتارىلا سويلەگەنى ەسىمدە.
− سەرىكتىڭ ولەڭدەرىن وقىپ تۇرامىن. كىتاپتارىنىڭ ءبارىن تۇگەلدەي پاراقتادىم. ساكەن سەيفۋللين ارقىلى دا ەكەۋمىز تامىرلاسپىز. اسىرەسە, سەرىكتىڭ ليريكالىق ولەڭدەرگە قوسا, ەپيكالىق كولەمدى تۋىندىلارعا قالام تارتۋى قۋانارلىق. كەيكى باتىر, ساكەن سەيفۋللين تۋرالى جازعان داستاندارى دابىلداپ تۇر.
ەستۋىمشە, قۇلبەك ەرگوبەك كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ تۇرعاندا دا تۇرسەكەڭ تالانتتى شاكىرتىن كوككە كوتەرە ءۇن قاتىپتى.
− عىلىمي ەڭبەكتىڭ جازىلۋ ستيلىندە, زەردەلەۋىندە, پايىمداۋىندا ەش كىنارات جوق. وتە جوعارى دەڭگەيدە. وسى ۇلگىدەگى ەڭبەك اۆتورلارىنا بىردەن دوكتورلىق اتاقتى نەگە بەرمەيمىز؟
ول جىلدارى دا ادەبيەتتانۋشىلار اراسىندا قىزعانىش وتى قىزارىپ تۇرعان. بىراق شىن تالانت تاس جارارى بەلگىلى. ءبارىبىر قۇلبەك شاكىرتى قۇيعىتا شاپتى. ءوزىنىڭ قارىمىن قابىلەتىمەن دالەلدەدى.
تۇرسەكەڭ جاس كەزىندە اقمولا وبلىستىق قازاق تەاترىندا اكتەر بولىپ تا قىزمەت ىستەگەن. بىلايشا ايتقاندا, ادامداردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنە نەگىزدەلگەن ويلارىن ەرتە قالىپتاستىرعان. كىسى تانۋدان قاپىسى جوق. جاقسىعا جولىقسا بەينە كوكتەمدەي كورىكتەنىپ, جازداي جايدارىلانىپ, شۋاقتاي شىرايلاناتىن. بىردەڭە ۇناماي قالسا قاباعى قاتۋلانىپ, ەكى كوزى شاراسىنان شىعا ۇلكەيىڭكىرەپ كورىنىپ, بەت الپەتى قۇبىلىپ, تاباندا تەڭەۋ سوزدەردىڭ تالايىن تاباتىن. بەت-جۇزگە قارامايتىن. اللا, اتا-بابا نۇسقاعان جولدان باسقا جاققا بۇرىلمايتىن.
اتاقتى جاننىڭ رۋحاني بايلىققا نەگىزدەلگەن وزەكتى جايلار كوكەيىن مازالاعان ساتتەگى جانايقايى ءتىپتى بولەك.ادەبيەت الەمىنىڭ بوزتورعايى ءتارىزدى تىنىمسىز شىرىلدادى. عالىمداردىڭ ىشىنەن سۋىرىلىپ شىققان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى وسى كىسى بولدى. گازەتتەردى الىپ وقىعاندا تانىمال تۇلعانىڭ سۇحبات, ماقالالارى كوزگە ءتۇستى. قازاق راديوسىندا ادەبيەتشى رەتىندە فيلوسوفيالىق وي-تولعامدارىن ايتىپ, دامىلسىز سويلەدى. تەلەديدار ارنالارىنا كوز تىكسەڭىز, تاعى دا ساليقالى سوزدەرىنەن سۋسىندادىق.
تۇرسىنبەك اعانىڭ ەڭ جوعارى لاۋازىمى − قازمۋ-دە فيلولوگيا فاكۋلتەتىن باسقارعان جىلدارى. ودان ءارى ءىرى مانساپ, كوتەرەتىن كران ىزدەپ اۋرەلەنبەدى. ونىڭ ەسەسىنە بارلىق تياناقتى ەڭبەگىن, ءىرى ىزدەنىسىن, كولەمدى, كورنەكتى شىعارماشىلىق جۇمىسىن عيبراتى عاجايىپ عىلىم باعىتىنا بۇردى. ەشقاشان ءوسىرىپ, وكىرتىپ وتىرىك ايتپادى. اقيقات ءۇشىن التى الاش ارىستارىنىڭ بارلىعى دا بەلسەندى كۇرەستى. تۇرسەكەڭ ازابى, اۋىرلىعى, قينالىسى كوپ بولسا دا سول جولمەن تايساقتاماي تۋرا ءجۇردى.
ءالى ەسىمدە, تۇرسەكەڭنىڭ 85 جىلدىعىنا جۇرت جۇمىلا كىرىسىپ, مارە-سارە تويلادى. ءوزى ۇزاق جىل جەمىستى جۇمىس ىستەگەن قازمۋ-دە وتكەن مەرەيلى ءماجىلىستى كىم ۇمىتار. سول جيىنعا قوستانايدان تانىمال تاريحشى, دوكتور امانجول كۇزەمباي ۇلى ەكەۋىمىز بارىپ, بىرەۋىمىز قارا سوزبەن, ەكىنشىمىز ولەڭمەن مەرەيتوي يەسىن ىزگى نيەتتەن قۇتتىقتادىق.
وكىنىشكە قاراي, بۇل مەنىڭ بەلگىلى عالىم تۇرسىنبەك كاكى ۇلىمەن سوڭعى كەزدەسۋىم ەكەن...
ناعاشىباي مۇقاتوۆ,
اقىن, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
