اتالمىش اۋداننىڭ يىركول اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى جانسەيىت ەلدى مەكەنىندە «اتامۇرا» دەيتىن شارۋا قوجالىعى بار. توراعاسى – شوپانبەك سارەكەەۆ. وسى كىسى ەگىستىك جەردەگى قۇمداۋىتتى توبەگە قورا سوقپاق بولىپ, تەحنيكا كىرگىزەدى. شويىنتابان تەحنيكا قالاقشاسىن جەرگە قاداپ, توپىراقتى بەلۋارعا دەيىن قازعاندا ەستە جوق ەسكى زامانداعى قۇمىرالاردىڭ سىنىق بولشەكتەرىن بىرگە الىپ شىعادى عوي. دەرەۋ جۇمىس توقتاتىلىپ, اعاسى قوعامبەك شىنىبەك ۇلى قازىلعان شۇڭقىردى قولمەن ارشي باستايدى. ءسويتىپ, قاتار جاتقان ءبۇتىن ءۇش قۇمىرانى الىپ شىعادى. سودان اعايىندى ازاماتتار تابىلعان قۇندى جادىگەردى اۋداندىق تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىنە وتكىزىپتى.
شيەلىدەگى ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى بەكبولات ءابۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, كولەمى 4 شارشى مەتر جەردەن 15-كە جۋىق قۇمىرا شىققان. قۇمىرالار ءارتۇرلى پىشىندە. ءتۇبى سۇيىرلەنە بىتكەندەرى شىعىرعا ارنالعان دەيدى ول. ال ىدىس-اياققا ارنالعان كەيبىر قۇمىرالاردان كومەسكى بوياۋ ىزدەرى انىق بايقالاتىن كورىنەدى. قۇمىرالار ازىرگە ورتا عاسىرلىق جادىگەرگە جاتادى دەگەن بولجام جاسالعان. بەكبولات تەمىرالى ۇلى «شىعىرعا ارنالعان بۇل قۇمىرالار سىر بويىندا ياعني, ءدال وسى شيەلى جەرىندە ەگىستىكتى ەجەلدەن قولدان سۋارۋ جۇيەسى جاقسى دامىعانىن كورسەتەدى. بىزگە كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگى تاريحتى بۇلاي وقىتپادى. ال مىنا جادىگەرلەر ءبىز ەگىنشىلىكپەن تەك ءحىح-حح عاسىرلاردا ەمەس ودان دا بۇرىن اينالىسقانىمىزعا دالەل بولادى», دەيدى.
كوگەرىم ەجەلگى وعىزداردىڭ بەستام قالاسىنان 20 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا ورنالاسقان. سىرداريانىڭ ءيىرىمدى جاعاسىنان ورىن تەپكەن. حالىق اراسىنداعى اڭىزعا سايكەس, «اقتابان شۇبىرىندى» زامانىندا قالماق قونتايشىسى ءۇنجى ءدال وسى كوگەرىمنەن سىرعا قاراي 4 شاقىرىم جەردەن «قىزىلتام» دەپ اتالاتىن بەكىنىستى قالا-قورعان تۇرعىزعان. بۇگىندە سول «قىزىلتام» بەكىنىسىنىڭ ورنى انادايدان مەنمۇندالاپ كوزگە كورىنەدى. مۋزەيدىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ب.ءابۋوۆ «قىزىلتام» قورعانىنىڭ قابىرعاسى زاماندار ءوتىپ, ابدەن مۇجىلسە دە ءۇش مەتردەن قالىڭ, اۋماعى 200 شارشى مەتر. اينالاسىندا شاشىلىپ جاتقان سىنعان كىرپىشتەر مەن قۇمىرالار كوپ» دەپ وتىر.
ايتپاقشى, شيەلى اۋدانىنىڭ ىبىراي جاقاەۆ اۋىلىنىڭ ماڭىنان دا ەجەلگى قونىستىڭ ورنى تابىلدى. اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بىرنەشە قۇمىرا سىنىقتارى مەن سۇيەكتەر, ورتەنگەن كۇل-قوقىستىڭ ىزدەرى, تەمىر تۇيىرشىكتەرى تابىلدى. ارنايى قۇرىلعى توپىراقتىڭ تەرەڭ قاباتتارىندا تەمىر جانە باسقا دا مەتالداردىڭ بار ەكەندىگى بايقالادى. ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى «قورعان شىم كەسەكتەن تۇرعىزىلعان بولۋى كەرەك. ال سىنعان كوزە, قۇمىرا جانە باسقا دا كەراميكالىق ىدىستاردىڭ بەتىندەگى بوياۋلار, ونداعى سىزىقتار, ىدىستارداعى بەدەرلەر تاريحتىڭ تەرەڭ قاتپارىنان سىر شەرتەدى. بۇل جەردە قوقان, حيۋا, قازاق حاندىقتارىنان دا بۇرىنعى ەجەلگى ءداۋىردىڭ مادەنيەتى ايقىن سەزىلەدى» دەيدى. قورعاننىڭ كىرە- بەرىس قاقپاسى بەستام قالاسىنا قاراپ تۇر. سوعان قاراعاندا بۇل قورعان ەجەلگى وعىز-قىپشاق داۋىرىنە جاتاتىن سەكىلدى.
اينالاسى از كۇننىڭ ىشىندە شيەلى اۋدانىنان ەكى بىردەي تاريحي ورىننىڭ تابىلۋى ادامدى قۋانتپاي قويمايدى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل ەشبىر جازبادا قالماعان, اتاۋسىز كەلگەن قالالاردىڭ ورنى سياقتى. سوندىقتان اتالمىش ورىنداردى عالىمدار تەرەڭ زەرتتەپ, ىشىنە بۇككەن سىرىن اشسا دەگەن تىلەك بار.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى,
شيەلى اۋدانى
