– وراق انۋاربەك ۇلى, قاشاعان جوباسىنىڭ جوبالىق قۋاتىنا ەنۋى, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جاڭعىرۋى, ءونىم كولەمىنىڭ ارتۋى, تەڭىز كەن ورنىنداعى ءۇش زاۋىتتىڭ ىسكە قوسىلۋى اۋا قاباتىنا شىعارىلاتىن لاستاعىش زاتتاردىڭ ەسەلەي ارتۋىنا سوقتىرارى ءسوزسىز. وبلىستاعى ءىرى تابيعات پايدالانۋشىلاردا زاماناۋي ۇلگىدەگى سۇزگىلەر مەن تازارتۋ قوندىرعىلارى بار ما؟ جالپى, وبلىس اۋماعىندا اۋا, سۋ, توپىراققا جۇيەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلە مە؟ اڭگىمەمىزدى وسىدان باستاساق.
– ارينە, تەكسەرۋلەر مەن زەرتتەۋلەر تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلەدى. وبلىستا 11 ستانسا اۋا رايىن ۇنەمى باقىلاپ وتىرادى. جايىق, قيعاش, شارون جانە جەم وزەندەرى مەن كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا 9 گيدروپوست بار. ەلدى مەكەندەر مەن ءوندىرىس وشاقتارى بار اۋماقتاردا اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىن باقىلايتىن 45 ستانسا ورناتىلعان. وتكەن جىلدىڭ وزىندە اتىراۋ قالاسىنداعى اۋا ساپاسىن باقىلاۋ ستانسالارى كۇكىرتسۋتەگىنىڭ 81 رەت شەكتى راۋالدى كونتسەنتراتسيادان اسۋ فاكتىسىن كورسەتتى. بىراق تەكسەرۋشى ورگاندار كۇكىرتسۋتەگىنىڭ شىعۋ كوزىن انىقتاي الماي وتىر. قازىر نكوك كومپانياسى ستانسادان بەرىلەتىن مالىمەتتەردى 2 ساعاتتان دا ازايتىپ, 5-10 مينۋتتا بەرىلۋىنە جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر, بۇل ەكولوگتاردىڭ لاستاعىش زات شىققان ۋاقىتتا تەز انىقتاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
– كاسپي تەڭىزىنىڭ تەرەڭىندە مىڭنان استام مۇناي ۇڭعىمالارى قاراۋسىز جاتقانى جايلى الدەقاشان ايتىلعانمەن, ناقتى ناتيجەدەن بەيحابارمىز. ەسكى ۇڭعىمالاردان ەكولوگيالىق قاۋىپ بار ما, بۇل باعىتتا قانداي شارالار اتقارىلىپ جاتىر؟
– شىنى كەرەك, وبلىس اۋماعىندا مۇناي ۇڭعىمالارىنىڭ اعۋ فاكتىلەرى كەزدەسەدى. جالپى, وبلىستا 90 اپاتتى جاعدايداعى ۇڭعىما تىركەلگەن, ونىڭ 88-ءى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ كەلىسىمشارتتىق اۋماعىندا ورنالاسقان, 2 ۇڭعىما مەملەكەتتىك قوردا. 88 ۇڭعىمانىڭ 13-ءى تىعىندالدى. 61 ۇڭعىما قاۋىپسىز دەپ تانىلدى. ال تىعىندالۋى ءتيىستى 14 ۇڭعىمانىڭ بەسەۋى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ تەڭگەرىمىنە الىنباعان. وسى 14 ۇڭعىمانى تىعىنداۋ جونىندە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە جانە اتىراۋ وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى مەن جاڭادان قۇرىلعان مۇناي-گاز كەشەنىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيانىڭ باتىس وڭىرارالىق باسقارماسىنا تەكسەرىستەر جۇرگىزۋ جونىندە حات جولدادىق. ناتيجەسى بولار دەگەن ۇمىتتەمىز. مەملەكەتتىك قورداعى ەكى ۇڭعىمانىڭ بىرەۋى 2015 جىلى تىعىندالدى, ەكىنشىسىمەن جۇمىس بيىل جۇرگىزىلەدى. قۇرمانعازى اۋدانى اۋماعىنداعى «كولجانويل» جشس-ءنىڭ «كۇمىسبەك» كەن ورنىنداعى ۇڭعىمالاردان مۇناي اعۋى تولىق توقتاتىلدى. ول جەردەگى توپىراققا سىڭگەن مۇناي قالدىقتارىن جويۋ جۇمىستارى بويىنشا شارالار اتقارىلىپ جاتىر.
– ال گيدروگەولوگيالىق ۇڭعىمالاردىڭ جاعدايى قالاي؟
– جىلىوي اۋدانى اۋماعىندا 180 گيدروگەولوگيالىق ۇڭعىما بار, ونىڭ 123-ءى يەسىز اعىپ جاتىر. 57 كراندىق رەجىمدەگى ۇڭعىمالار دا وزدىگىنەن اعۋدا. بۇل ماسەلە بويىنشا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى 2018 جىلدان باستاپ جىلىنا 15-20 ۇڭعىمادان تىعىندالا باستايتىنىن مالىمدەپ وتىر.
– ەكولوگيالىق احۋالى قيىنداۋ ءوڭىر ءۇشىن ورمان شارۋاشىلىعى, جاسىل جەلەك جايى دا ماڭىزدى.
– ءيا. اتىراۋ وبلىسىندا جالپى ورمان قورى 52446 گا, ال ونىڭ القاپتى ورمانى 15081 گا جەردى 110 ادامنان تۇراتىن ورمان كۇزەتى قورعايدى. ورمان شارۋاشىلىقتارى ارقايسىسى 20-25 گا جوسپارلى ورمان ەكپەلەرىن وتىرعىزادى, 80 شاقىرىمدا قاۋىپتى دەگەن ۋچاسكەلەردە ورمان ورتىنە قارسى مينەرالداندىرىلعان جولاقتار سالادى. قۇرمانعازى ورمان شارۋاشىلىعى قيعاش وزەنىنىڭ ساعالارىندا بولعاندىقتان, تەك قانا ەلدى مەكەندەردىڭ تۇستارى قورشالعان. وتكەن جىلى ورمان شارۋاشىلىقتارىنىڭ تۇقىمباقتارىندا 326 مىڭ ءتۇپ اعاش كوشەتتەرى كۇتىلىپ, باپتالدى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, ورمان تۇقىمباقتارى تولىقتاي تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىنە كوشتى. بۇل پايدالاناتىن سۋدى ۇنەمدەۋگە, توپىراقتىڭ تۇزدانباۋىنا, كوشەتتەردى ارامشوپتەردەن تازارتۋ جۇمىستارىنىڭ ەداۋىر جەڭىلدەۋىنە كوپ سەپتىگىن تيگىزەدى. اتىراۋ, يندەر, قۇرمانعازى ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋىنا 2010-2016 جىلدارعا 171 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, ارنايى تەحنيكالارمەن, جابدىقتارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. بيىل ماحامبەت سەلوسىندا اتىراۋ ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ كەڭسەسى, ءورت ءسوندىرۋ ستانساسى مەن تەحنيكا قوياتىن ورنىنىڭ قۇرىلىسى سالىنادى. الداعى ۋاقىتتا يندەر جانە قۇرمانعازى ورمان شارۋاشىلىقتارى بويىنشا دا اتالعان قۇرىلىستاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ جوسپاردا بار.
– ەندىگى اڭگىمەنى ايماقتاعى پوليگوندار ماسەلەسىنە قاراي بۇرساق. مىسالى, «ازعىر», «تايسويعان»...
– «ازعىر» يادرولىق پوليگونى قۇرمانعازى اۋدانىندا ورنالاسقان. ول جەردە 1966-1979 جىلدار ارالىعىندا 1491-1613 مەتر تەرەڭدىكتە قۋاتى 10 كيلوتوننادان 100 كيلوتونناعا دەيىن 17 جەراستى يادرولىق جارىلىستارى ىسكە اسىرىلعان. «ازعىر» پوليگونىندا 10 تەحنولوگيالىق الاڭ جانە «ياۆا» قوندىرعىسى بار. «ياۆا» وبەكتىسى −ديامەترى 11 مەترلىك شار. وندا جاساندى الماس شىعارۋ جوسپارلانعان. الايدا, وبەكتىدە يادرولىق سىناقتار جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنعاندىقتان, جۇمىستار جۇرگىزىلمەگەن. پوليگوندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى راديوەكولوگيالىق جانە رادياتسيالىق مونيتورينگ جۇرگىزىپ كەلەدى. 2012 جىلى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى «ازعىر» جانە «كاپۋستين-يار» پوليگوندارى بويىنشا كەشەندى ەكولوگيالىق, مەديتسينالىق جانە راديولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. 2015 جىلى زەرتتەۋلەر قورىتىندىسىندا ازعىر ءوڭىرى ەكولوگيالىق اپاتتى ايماققا جاتقىزىلمادى. ال «تايسويعان» اسكەري – سىناق پوليگونى قىزىلقوعا اۋدانىندا. پوليگون رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ 23338 اسكەري بولىمشەسى قاراماعىندا, وندا 1990 جىلدان بەرى ەشبىر سىناق جاسالماعان. 2016 جىلى «تايسويعان» اسكەري سىناق پوليگونىنىڭ 624 مىڭ گەكتارى وبلىسقا كەرى قايتارىلدى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى اتىراۋ وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى ارقىلى «تايسويعان» پوليگونىنىڭ جەكەلەگەن 13 جەرىنەن (توپىراقتان, اۋادان جانە سۋدان) سىنامالار الىپ, ونىڭ شەكتەۋلى راۋالدى كورسەتكىشتەن اسپاعاندىعى بەلگىلى بولدى.
– قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگوندارىنا قاتىستى پروبلەما بىرنەشە جىلدان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. بۇل جايىندا نە ايتاسىز؟
– قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگوندارى اتىراۋ قالاسىندا جانە اۋدان ورتالىقتارىندا بار. ولاردىڭ قورشاعان ورتاعا ەميسسياعا رۇقسات قۇجاتتارى رەسىمدەلگەن. اۋداننىڭ سەلولىق وكرۋگتەرىندە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار الاڭدارى بويىنشا جەر تەلىمدەرى رەسىمدەلگەنمەن ەميسسياعا رۇقسات قۇجاتتارى جوق. جيناقتالعان قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار اتىراۋ قالاسىندا 1977 جىلدان بەرى پايدالانىلىپ كەلە جاتقان پوليگوندا كومىلىپ كەلەدى. بۇل پوليگوننىڭ توزىعى جەتكەن, ەكولوگيالىق, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتارعا ساي كەلمەيدى. پوليگونداعى قالدىقتار 2,2 ملن توننا شاماسىندا. قۇنى 12 ملرد تەڭگە بولاتىن قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جوباسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق نەگىزدەمەسى مينيسترلىك ارقىلى جاساقتالدى. ماحامبەت اۋدانىنىڭ المالى اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىنان اتىراۋ قالاسىنىڭ قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگونى مەن ولاردى قايتا وڭدەۋ كەشەنى ءۇشىن 50 گا جەر ۋچاسكەسى ءبولىندى. اتىراۋ قالالىق قۇرىلىس ءبولىمى ارقىلى پوليگون قۇرىلىسىنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى, قالالىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ارقىلى ەسكى پوليگوندى قالپىنا كەلتىرۋدى جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى جاساقتالىپ جاتىر. قازىر بۇل جوبانى حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى ارقىلى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى بويىنشا جۇمىستار اتقارىلۋدا. جوسپار بويىنشا پوليگون قۇرىلىسى 2018 جىلى باستالادى دەپ كۇتىلۋدە.
– وسى سالانىڭ مامانى رەتىندە ءسىزدى نە تولعاندىرادى؟ تاعى قانداي پروبلەمالار بار؟
– ءبىر اتاپ وتەرلىك ماسەلە, «قازگيدرومەت» رمك جانە ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ بۇگىنگى قول-
دانىستاعى قۇرال-جابدىقتارى اۋاداعى لاستاۋىش زاتتاردى انىقتاعانمەن, ونىڭ شىعۋ كوزدەرىن تابۋى مۇمكىن بولماي وتىر. سوندىقتان «قازگيدرومەت» رمك اتىراۋ فيليالى جانە ەكولوگيا دەپارتامەنتى جاڭا جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. اۋدان ورتالىقتارىنا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگونى قۇرىلىسىن, كارىزدىك تازارتۋ عيماراتتارىن سالۋ, ەلدى مەكەندەردى قۇم كوشكىنىنەن قورعاۋ جۇمىستارى دا كەزەك كۇتتىرمەيدى. مىسالى, اۋىلداردا مال سانىنىڭ شەكتەن ارتۋى ەلدى مەكەندەر اينالاسىنىڭ تاقىرلانۋىنا, قۇم كوشكىنىنىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلە جاتىر. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى جىلىوي اۋدانىنداعى قۇرساي وزەنىنىڭ لايلانۋىن بولدىرماۋ جانە سانيتارلىق جاعدايىن, قالىپتى گيدرولوگيالىق رەجىمىن ۇستاۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ, اپاتتى جاعدايداعى 14 مۇناي ۇڭعىماسىن تىعىنداۋ, 180 گيدروگەولوگيالىق ۇڭعىمالاردى جويۋ سىندى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتقىم كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابارىنا جانە ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى ساقتالاتىنىنا سەنىمدىمىز.
اڭگىمەلەسكەن
باقىتگۇل باباش,
«ەگەمەن قازاقستان»
اتىراۋ
