قارادالا دەگەندە, قارادالا...
تابيعاتتان جانىنا شيپا ىزدەپ, دەنىنىڭ ساۋلىعىن ويلاپ ەم الۋعا, دەمالۋعا ىنتىعىپ تۇراتىن الماتىلىقتار, ايتەۋىر, قارادالا ايماعىنىڭ ەمدىك قاسيەتى زور جەر استى ىستىق سۋىنا ىنتىزار. مۇندايدا جولدىڭ الىستىعى دا – 285 شاقىرىم قاشىقتىق اياققا تۇساۋ سالا المايدى ەكەن. وزدەرىن ماگنيتتەي تارتقان شيپالى ىستىق سۋعا (+56 گرادۋس!) ءبىر ءتۇسۋدى ارمان قىلعان الىپ شاھار ازاماتتارىنىڭ اپتانىڭ اياعىنا تامان الىپ-ۇشىپ شونجانى بەتكە ۇستايتىنىن قۇلاقپەن ەستىپ, كوزبەن كورىپ ءجۇرمىز. جەر شارىندا بىرەگەيلىگىمەن اتاعى شىققان شارىن شاتقالى مەن ونداعى وزەن بويىن قۋالاعان شاعان توعايىن ءبىر كورۋگە اڭسارى اۋعان شەتەلدىكتەرىڭىز دە سولاي قاراي ساپارلاي قالسا, قارادالانىڭ شيپالى سۋىنان ءبىر ۇرتتاپ, ىستىق سۋ باسسەينىنە ءبىر سۇڭگىپ شىعۋعا اۋەس. جەر استىنان بۋىرقانىپ شىعاتىن قاينار بۇلاقتىڭ ەڭ الدىمەن جۇرەك-قان تامىرلارى مەن تەرى اۋرۋلارىنا ەرەكشە ەمى بارلىعى بارشانىڭ باسىن شايقاتىپ وتىرعانى دا اقيقات. مەديتسينا تىلىمەن ايتار بولساق, مۇنداعى گيپەرتەرمالدىق مينەرالدى سۋ قوسپاسى قازاقتىڭ قاسيەتتى دالاسىنىڭ بىردەن-ءبىر شيپا بەرەر ساۋىقتىرۋ مەكەنىنە اينالدى. سۋلفاتتى-گيدروكاربوناتتى-ءحلوريدتى قۇرامداعى مينەرالدى ىستىق سۋعا ەرىن تيگىزگەننىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! ال ەندى ادام اعزاسىنىڭ سىرتقى دەنە دەرتىنە قارسى شيپا بەرەتىن بالنەولوگيالىق ەمى ءوز الدىنا, ايتسا – جىرى تاۋسىلمايدى.
ەندەشە, دەمالىس سايىن ۇدەرە كوشكەن بۇل حالىق ءنوپىرى قارادالادا قايدا قوناقتايدى, قايدان ەم الادى؟ شەتەلدىكتەر تالعامىنان شىعاتىن الەمدىك ستاندارتتارعا ساي شيپاجاي بار ما مۇندا؟
ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, قويناۋى قاسيەتتى ەمدىك سۋعا مەيمىلدەپ تولعان قارادالادا ءبىر ۇڭعىماعا بۇرعى سالدىرۋدىڭ ءوزى بۇدان 5-10 جىل بۇرىن عانا 15 مىڭ اقش دوللارى تۇرعان دەيدى. قالتاسىندا قارجىسى بار ازاماتتار ۋاقىت كوشىنە ىلەسىپ, تىم ىقشام شيپايجاي بولسا دا ءبىر قۇدىق قازدىرىپ الۋدان ايانىپ قالماعانى سوندىقتان. الماتىدان شىققان جولاۋشى شونجا اۋىلىنان ءوتىپ, قالجاتتى بەتكە ۇستاپ, تاسپاداي جولمەن 50 شاقىرىم جۇرگەندە كوزى تۇسەتىن سول قاناتتاعى ىركەس-تىركەس سالىنعان جاتاعان پانسيوناتتار سول كەزەڭنىڭ «تۋىندىلارى», الىستان ات ارىلتىپ كەلگەندە ازاماتتار اياق سۋىتاتىن قازىرگى «جابايى شيپاجايلار». سوعان قاراماستان, اتتارى اعىلشىنشا, قازاقشا ارالاس-قۇرالاس جازىلعان, ۇزىندى-قىسقالى عيماراتتارى جاپسارلاس سالىنعان بۇل دەمالىس ورىندارىنان قىسى-جازى كەلۋشى ءبىر ۇزىلگەن ەمەس. قايران قارادالانىڭ جەتى قابات جەر استىنان (300-350 مەتر) ىشقىنا شىققان ىستىق سۋىنىڭ قاسيەتى-اي!
ايدالادا اق وتاۋ – «جەتىسۋ Resort»
ىلە الاتاۋىنىڭ باۋرايىنان باستالاتىن كەتپەن جوتاسى مەن ىلە ويپاتىنىڭ ورتاسىنداعى جازىقتاعى جالعىز دا جالپاق اسفالتتالعان بۇل جولمەن قىتايدى بەتكە الىپ جىل جارىم جۇرمەگەن جاننىڭ توسىن قۇبىلىسقا تاڭىرقاپ قالار جايى بار. اڭگىمە جەر قويناۋىنان اتقىلاپ شىققان قارادالانىڭ قاسيەتتى شيپا سۋى حاقىندا ەمەس, ونىڭ شيپاسىن ءدۇيىم جۇرتقا دارىتاتىن مىناۋ ءبىر عاجايىپ عيمارات حاقىندا! ول قانداي عيمارات؟! اسپان تۇستەس كوكپەڭبەك كۇمبەزدەرى كوككە ۇمتىلعان, جۇمىرتقاداي اپپاق بيىك قابىرعالارىنا ساف التىنداي جولاقتار جالاتىلىپ, قاسيەتتى كوك تۋىمىزداعى بەينەلەنگەن ۇلتتىق ويۋمەن اسەم ورنەكتەلگەن, شىنايى شىعىستىق ۇلگىمەن سالىنعان ەرەكشە نىساننىڭ سۇلباسى كوش-كورىم جەردەن كوزگە ۇرىپ تۇر. بۇل وڭىردە جاڭادان عانا بوي كوتەرگەن «جەتىسۋ Resort (كۋرورت)» ساناتوري كەشەنى وسى. وسى ورايدا, ءا دەگەننەن ءدال بۇگىن-ەرتەڭ بۇل شيپاجايعا تەڭ كەلە قويار, ياكي باسەكەگە تۇسەر شيپاجاي جەتىسۋ ايماعىندا جوقتىڭ قاسى ەكەنىن بىردەن باسا ايتقىمىز كەلەدى. جاپان دالادا جالعىز ءوزى وتاۋ تىككەن ساۋلەتتى دە ءساندى عيماراتتى قۇم سۋىرعان ەن دالاداعى اراب شەيحتارى التىنمەن اپتاپ سالدىراتىن ءزاۋلىم سارايلارعا تەڭەر ەدىك. ويتكەنى, بىرەگەي عيماراتتىڭ باس قاقپاسىنا باس سۇققان ساتتەن باستاپ ەرتەگىلەر ەلىنە ەنگەندەي كۇيگە دۋشار بولارىڭىز حاق. بۇيىردەگى اۆتوتۇراققا كولىكتى قالدىرىپ اسا ءزاۋلىم عيماراتقا دەيىن 200 مەتر جاياۋ جۇرەسىز. ويلانىپ, كورگەن بىلگەنگە وراي وي تۇيۋگە ۋاقىت جەتەدى. مىناداي عاجاپ عيماراتتىڭ يەسى كىم, تالعامپاز ساۋلەتشى قايدان كەلدى ەكەن؟ عايىپتان تايىپ, ەرتەگىلەر ەلىنە تۇسكەندەي حالدەگى مازالاناتىن جولاۋشىنىڭ سانسىز وي ساۋالىنا جاۋاپ ىزدەيتىنى دە, مىنە وسى ارالىق – 200 مەتر...
كۇن ساۋلەسى ءھام سۇڭقاردىڭ سۋى
ستاحان بەلعوجاەۆ – ەسىمى ەلگە وتە جاقسى تانىمال ارداگەر ينجەنەر-قۇرىلىسشى. ءيا, ءيا, كادىمگى كۇللى جەتىسۋ وڭىرىنە شامشىراق ساۋلەسىن شاشقان مويناق گەس-ءىن ومىرگە الىپ كەلگەن داڭقتى كاسىپكەر. ەن دالاداعى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن اسقاق عيماراتتى تۇرعىزاردا ستاحان اعامىز بىلىكتى ينجەنەر رەتىندە ەڭ الدىمەن بىرەگەي نىساننىڭ ءۇش كۇمبەزىنە دە ۇزاق عۇمىر بەرۋ جايىن ويلاستىرىپتى. وسى ولكەدە تۋىپ-وسكەن بۇل كىسى – اتاقتى قازاق ينجەنەرى ستاحان بەلعوجاەۆ, قارادالا جەلىنىڭ ء«تىلىن» بالا كەزدەن جاقسى بىلەتىنىن بىزگە بىلاي ءتۇسىندىرىپ بەردى.
– بۇل مەنىڭ باستان-اياق ءوزىمنىڭ كونسترۋكتورلىق يدەيامنىڭ ارقاسىندا سالىنعان عيمارات كەشەنى. ويپاتتى جازىقتا كەيدە سەكۋندىنا 20-30 مەترلىك جىلدامدىقپەن جەل سوققاندا وڭىردە ونىڭ ەكپىنىنە توتەپ بەرەتىن بيىك عيماراتتار كەمدە-كەم. سوندىقتان دا, كۇمبەزدەردى سان قىرلى ەتىپ قيىستىرىپ, ونىڭ بەتىنە تيگەن داۋىلدى جەلدىڭ كەدەرگىسىز اعىپ ءوتۋى جاعىن ويلاس-تىردىم, – دەيدى ستەكەڭ.
ستاحان اعانىڭ ايتقاندارى قازىرگى زامانعى ينجەنەرلىك ويلاۋ-جوبالاۋ جۇيەسىنىڭ قۋاتى مەن عالاماتتىعىن ەسكە سالادى. الەمدىك تانىمال «ديسكاۆەري» ارنالارىنا زەيىن قويساڭىز, اسا باقۋاتتى اراب امىرلىكتەرىندە بوي كوتەرىپ جاتقان ءزاۋلىم قۇرىلىس نىساندارىندا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جەل وتىنە قالاي شىداس بەرەتىن جايى ەسكەرىلەتىن ەمەس پە ەدى؟ دۇنيەجۇزىنىڭ ەڭ ۇزدىك ينجەنەرلەرى تەڭىز جيەگىندە نەمەسە قۇم سۋىرعان قۇلا تۇزدە بيىك ءۇي سالاردا, جەلدىڭ قايدان, قانداي جىلدامدىقپەن تۇراتىنىن زەرتتەيدى, زەردەلەيدى. بۇل ورايدا كەشەگى كەڭەستىك ينجەنەر-مامان ستاحان بەلعوجاەۆ اعامىزدىڭ ينجەنەرلىك وي جۇيەسىنىڭ قازىرگى زامان تالاپتارىمەن وپ-وڭاي ۇيلەسىم تاۋىپ, كىرىگە كەتۋى تامساندىرماي قويمايدى! «جەتىسۋ Resort» شيپاجايىنىڭ وسىندايلىق ءزاۋلىم ورداسىنىڭ نەبارى ءبىر جارىم جىل ىشىندە قيالداعىداي بوي كوتەرۋى دە تياناقتى كاسىبي قىزمەتتىڭ تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ اتقارىلۋىن بايقاتادى. شيپاجايدىڭ سول قاناتىندا بارلىعى 30 مەگاۆاتتىق كۇن باتارەيالارى قۇلاشىن كەڭگە جايىپ تۇر. ول از دەسەڭىز, تاۋ قويناۋىنان سارقىراي اعىپ كەلىپ, جەر قويناۋىنا ءسىڭىپ كەتەتىن سۇڭقار وزەنىنىڭ سۋىن قۇبىر ارقىلى وسى ماڭعا بۇرماق ويى بار قارت ينجەنەردىڭ. سوندا قۇبىردى قۋالاعان ادۋىندى تاۋ وزەنى شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ كىشكەنە تۋربيناسىن شىر اينالدىرماق. ول قوسىمشا 5 مەگاۆاتتىق ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرەدى. قانە, ەسكە تۇسىرەلىك, ەگەمەندى ەلىمىز ءۇشىن سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە حالىقتىڭ ءۇمىتىن اقتاپ, جەتىسۋدا ەلەكتر شامىنىڭ جارىعىن شاشقان مويناق گەس-ءىنىڭ اتاسى وسى ستاحان اعا بەلعوجاەۆ ەمەس پە ەدى؟! ەلباسىنىڭ ءوزى كەلىپ قۋانىشتى ساتتە سۋ ستانسانىڭ جەلىسىن ءومىر جەلىسىنە ءوزى قوسپاپ پا ەدى؟
شيپاجاي سىرتتان تاعام تاسىمايدى
ەرتەگىلەر ەلىنە اينالاعان «جەتىسۋ Resort» ءسانتوريىنىڭ باس عيماراتىنىڭ ءتور بالكونىنا شىقساڭىز, الدىمەن باس قاقپامەن تۇسپالداپ وتىرعىزىلعان باۋ-باقشانىڭ قالىڭ نۋىنان كوزىڭىز سۇرىنەدى. جەمىس-جيدەگى ۋىلجىپ تۇر, ءبىر جارىم جىل ىشىندە مۇنداي مولشىلىق-شاشۋ قيال-عاجايىپتار الەمىندە عانا كەزدەسەتىن قۇبىلىس! تاعى دا باس شايقاپ تاڭداناسىز! ال اتشاپتىرىم اۋماقتى الىپ جاتقان جىلىجايدىڭ ءىشى تۇنىپ تۇرعان قۇت-بەرەكە, استا-توك – كوك-سوك! تابادان جاڭا شىققان ون سان ءتۇرلى نان ءيىسى بۇرقىراعان ءوز ناۋ-بايحاناسى مەن قومدى دا قوڭدى فازەنداسى شە... دەمەك, شيپاجايعا سىرتتان ءبىر ءتۇيىر دە ازىق-ت ۇلىك تاسىمالدانبايدى!
– ءبىزدىڭ برەندىمىز جەر استىننان شىعاتىن مينەرالدى ىستىق سۋىمىز بولعاندىقتان, ونىڭ ساپاسى سالىس-تىرمالى تۇردە باعالانادى ەمەس پە؟ – دەيدى ستاحان اعا بەلعوجاەۆ. – ءبىر اي بۇرىن قۇزىرلى مەكەمەنىڭ سۇزگىدەن مۇقيات وتكىزىپ ارنايى جاساعان ساراپتاماسى «جەتىسۋ» جەر استى سۋىنىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى ءوزىمىزدىڭ اتاقتى سارىاعاشتىڭ سۋىنان ەكى ەسە باسىم ەكەندىگىن كورسەتتى. مەن مۇنى باسەكەلەستىك تۇرعىدان ايتىپ تۇرعانىم جوق, اقيقاتى سولاي: قارادالا سۋىنىڭ شيپاسى مەن ماڭىزىن تۇسىنگەن ازاماتتار بۇل ايماققا ونسىز دا اعىلىپ تولاسسىز كەلىپ جاتىر عوي...
ەمدەلۋشىلەرگە ەسىگىن اشقان شيپاجايدا ءدال قازىر باس دارىگەر-ديرەكتوردان ەدەن سىپىرۋشىعا دەيىن بارلىعى 111 ادام قىزمەت ىستەيدى. دەمالىس ورنى 300 ادامعا ارنالعان. دەمالۋشىلارعا قىزمەت كورسەتەتىن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار, قوندىرعىلار گەرمانيا مەن رەسەيدەن, ەۋروپانىڭ ەڭ وزىق مەديتسينالىق-تەحنولوگيالىق قۇرال-سايماندار شىعاراتىن زاۋىتتارىنان ساتىپ الىندى. مامان-دارىگەرلەردەن تاپشىلىق جوق. قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان بارلىعى 100 ورىندىق جاتاقحانا-قوناق ءۇي سالىنىپ بىتۋگە ءازىر.
دالا جەلىمەن تەربەلىپ جايقالىپ وسكەن جاسىل داراق, قولدان توسەلگەن شىم قۇراق-كوك مايسا – نەبارى ءبىر جارىم جىل ىشىندە تاپ-تاقىر دالاعا جەرسىنىپ ۇلگەرگەن مۇنداي عاجاپتى, ءتىپتى اياق استىنان اسپاننان ءتۇستى دەسە دە سەنگىڭىز-اق كەلەدى. قانشاما تەر تامشىلارى توگىلگەنى, قانشاما ولشەۋسىز كۇش پەن مولشەرسىز قاراجاتتىڭ جۇمسالعانى بايقالىپ تۇر, نەسىن ايتاسىز؟! كوكپەن تالاسقان شىنى كۇمبەزدىڭ استىندا كوزىڭ دەمالىپ, تىنىسىڭ كەڭيدى. ءزاۋلىم بوساعادان تاڭداپ ۇيا سالعان قارلىعاشتىڭ شاقالاقتارىنا جەم تاسىپ قوناق تاپپاي جۇرگەنىن كورىپ, قۇس ەكەش قۇس تا جايلى جەرگە ۇيىرسەكتەپ العان ەكەن-اۋ دەپ وي تۇيەسىز! پرەزيدەنتتىك ءنومىر مەن كوتتەدجدە ءبىر تاۋلىكتىك دەمالۋ مەن ەم الۋ باعاسى 45 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ستاندارتتىق 39 ءنومىردىڭ ارقايسىسى – 24 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا. ەڭ تومەنگى التى ەكونوم-كلاسس ءۇشىن دەمالۋشى 16 مىڭ تەڭگە تولەۋى ءتيىس. بۇل باعا جوعارىداعى ايتقان «جابايى شيپاجايلاردىڭ» ەڭ ۇزدىك نومىرلەرىنىڭ باعاسىنان كەم تۇسسە تاڭدانباڭىز! شيپاجايدان شىعىپ يىقتاعى شارىن شاتقالى مەن شارىن وزەنىنىڭ جاعاسىنا كۆادروتسيكلمەن, قاجەت دەسە سالت اتقا ءمىنىپ سەرۋەندەۋ دە دەمالىس باعدارلاماسىنا كىرگىزىلگەن. بۇعان, اسىرەسە, شەتەلدىكتەردىڭ اۋەسى زور بوپ تۇر! بالا بىتكەن شيپاجاي اۋماعىنداعى حايۋاناتتار باعىنداعى جان-جانۋارلاردى قولدان قورەكتەندىرىپ ءماز... بۇل دا الەمدىك تاجىريبەدەن الىنعان ءۇردىس. بارىنەن دا كۇمبەز استىنداعى ايناداي ايدىنعا جەر استىننان سارقىراپ كەپ قۇيىلعان قارادالانىڭ مينەرال قوسپالى ىستىق سۋىن ايت! دەرتكە – ءدارۋ, جانعا – شيپا!
* * *
بيزنەس الەمىندە ۇزاق جىلدار بويى تىرنەكتەپ جيعان-تەرگەنىن ەلىنىڭ قامى ءۇشىن توگۋ – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ عانا قولىنان كەلەر ىزگىلىكتى ءىس! ەل ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن تۇزەپ, شىنايى تۇردە تىنىعىپ دەمالۋى ءۇشىن عانا قولدا بارىن اياۋسىز شاشىپ, ەش تارشىلىق جاساماعان قازىرگى زاماننىڭ قاھارمانى, اتاقتى بيزنەسمەن, «ەلىمىزدىڭ حالىقتىق بيلل گەيتسى» وسى ءبىزدىڭ ستاحان اعا بەلعوجاەۆ شىعار! ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا كورسەتىلگەن «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» باعدارلاماسىنا ەلدىڭ ناعىز ازاماتى ساناتىندا ول وسىلاي يگى نيەتپەن جاۋاپ قاتتى. بويىنا بىتكەن داناگويلىك تامسىلدەرى مەن پاراسات پايىمدارىن نىق ۇستاپ, قازاعىنىڭ قامىن ويلاعان ۇلاعاتتى جاننىڭ ساليقالى اڭگىمەسىنەن دە, اتقارعان ءىس-قيمىل قارەكەتتەرىنەن دە وسىنى ۇقتىق. ستاحان اعانىڭ ءوز باسى جەر شيپاسىن حالىقتىڭ كادەسىنە جاراتقانىنا قۋاناتىن سياقتى. اقساقال وسى جاسىندا بايلىقتى مانسۇق ەتپەگەنىن دە جاسىرمايدى. شىن مانىندە ادال ەتكەن ەرەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ول ايدالاداعى تاقىردا ەرتەگىدەگىدەي عاجاپ الەم جاسادى. قارادالاداعى «جەتىسۋ Resort» شيپاجايىنا ءبىر رەت ات باسىن بۇرساڭىز كوپ جايتتان حاباردار بولار ەدىڭىز, شىركىن!
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن جۇماباي مۇسابەكوۆ
