جۇرتتى شارشاتقان جول
«ايتا, ايتا التايدى, جامال اپام قارتايدى» دەمەكشى, شۇبارتاۋ ءوڭىرىن ءۇش كۇنگە جۋىق ارالاعاندا قاي اۋىلعا بارساق تا جۇرتتان ەستىگەن ەڭ اۋەلگى ءسوزىمىز «جول» بولدى. تۇرعىندار جولدىڭ جايىن ايتا-ايتا شارشاعاندارىن ايتادى. اۋدان ورتالىعى اياگوز بەن بۇرىنعى شۇبارتاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى – بارشاتاستىڭ اراسى 175 شاقىرىم ەكەن. وسى قاشىقتىقتى تۇرعىندار 4-5 ساعات جۇرەتىن كورىنەدى. «اياگوزدەگى ساعات 10-داعى جينالىسقا بارۋ ءۇشىن تاڭعى ساعات 3-4 كەزىندە جولعا شىعامىز. ءايتىپ-ءبۇيتىپ ۇيگە جەتكەنشە ىمىرت ۇيىرىلەدى. اۋدان ورتالىعىنا 250 شاقىرىم جەردەگى ەمەلتاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنا ءتىپتى قيىن. ولار بىزدەن دە قاشىقتا جاتىر عوي. جول جاقسى بولسا, 175 شاقىرىم دەگەنىڭ 2 ساعاتتىق جول ەمەس پە؟!», دەيدى بايقوشقار اۋىلىنىڭ اكىمى ساياتبەك شىمىروۆ.
«اياگوز بەن بارشاتاس اراسىنداعى جولدىڭ جاعدايى بارلىعىمىزدى الاڭداتادى. بۇل ماسەلەگە اۋدان باسشىلىعى دۇرىس كوڭىل بولمەي وتىر. كوڭىل بولسە, جىلىنا جوق دەگەندە 20 شاقىرىمنان جوندەپ وتىرسا, الدەقاشان بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى بارشاتاسقا جەتكەن بولار ەدى عوي», دەيدى مادەنيەت اۋىلىندا تۇراتىن, ەل مەن جەردىڭ جاعدايىنا قانىق سوۆەت مۇقاشەۆ اقساقال.
«بۇل جول ناۋقاس تۇرماق, ساۋ ادامدى اۋرۋ قىلادى. جۇمىستىڭ كوبى اۋدان ورتالىعىندا بىتەتىندىكتەن, ەرىكسىز بارۋعا تۋرا كەلەدى. بارلىق مەكەمە سوندا عوي. مىنا ىرگەدەگى 30 شاقىرىمعا جۋىق بايقوشقار, 40 شاقىرىم جەردەگى مالگەلدى, باسقا دا اۋىلداردان سىرقاتتانعان جاندار اۋەلى بىزگە, بارشاتاسقا كەلەدى. قولىمىزدان كەلگەن ەم-دومىمىزدى جاسايمىز, شامامىز جەتپەسە, اياگوزگە جىبەرەمىز. وزدەرىڭىز ويلاي بەرىڭىزدەر», دەيدى بارشاتاس اۋىلدىق اۋرۋحاناسىنىڭ ۋچاسكەلىك تەراپەۆتى سالتانات گايسينا.
وسى ءوڭىردى بەتكە الاردا «ەڭ اۋەلى قاي اۋىلدارعا بارعانىمىز دۇرىس؟» دەپ ءجون سۇراعاندا «شۇبارتاۋدىڭ جايىنا قانىققىلارىڭ كەلسە, ەڭ تۇكپىردە, ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە جاتقان ەمەلتاۋ مەن جورعاعا بارىڭدار», دەپ جول سىلتەگەن-ءدى ەلدىڭ جايىن بىلەتىن اعالارىمىز. بىراق جورعاعا بارا المادىق. كەزىندە ءوز الدىنا مەكتەبى, شاعىن ەمحاناسى, 500-گە تارتا تۇرعىنى بولعان ەلدى مەكەندە بۇگىندە ءبىر عانا شارۋا قوجالىعى وتىرعانىن ەستىپ, قاراعاندى وبلىسىمەن شەكارالاس ەمەلتاۋ اۋىلىنا بارۋدى ءجون دەپ شەشتىك.
يەندەگى ينتەرنەتسىز اۋىلدار
اياگوزدەن گورى قاراعاندى وبلىسى اۋماعىنا تاقاۋ ورنالاسقان, تابيعاتى دا وزگەشە بۇل اۋىلدا 511 ادام تۇرادى ەكەن. كەزىندە شۇبارتاۋ كەڭشارى رەتىندە دۇركىرەپ تۇرعان تۇستا مۇندا 36 مىڭ قوي, 4 مىڭ جىلقى بولىپتى. بۇكىل شۇبارتاۋ ءوڭىرىنىڭ جىلقىسى وسى جەردە باعىلىپتى. ەمەلتاۋ اۋىلىنىڭ اكىمى راقىمبەك ىبىراي ۇلى بۇگىندە كەشەگى اقتىلى قويدان 5 مىڭنان ءسال اساتىن ۋاق جاندىق, الالى جىلقىدان 400 باس قالعانىن ايتتى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دەنى مال باعىپ, ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورىپ وتىرعانىمەن, ءبىراز بولىگى ەلدى مەكەن ىرگەسىندەگى شارىق پەن تاسقورا, قاراعاندى وبلىسىنا قاراستى ساياق كەنىشتەرىندە ەڭبەك ەتەدى ەكەن.
«اۋىلدىڭ تالاي ادامدارىن وسى كەن ورىندارى ۇستاپ تۇر دەۋگە بولادى. قولدان كەلگەن كومەكتەرىن ايامايدى. ماسەلەن, شارىق كەن ورنى اۋىل تۇرعىندارىنان ەتتى – 1200, ءسۇتتى 100 تەڭگەدەن ساتىپ الادى. مەكتەپتىڭ 34 وقۋشىسىن ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتەدى. التىن وندىرەتىن تاسقورا مەن كەزىندە ءمارمار تاس شىعارعان تاسوبا كەنىشتەرى قازىر توقتاپ تۇر. وسى ەكى كەن ورنىنىڭ جۇمىسى جاندانسا, حالىققا اجەپتاۋىر كومەك بولار ەدى», دەگەن اۋىل اكىمى ءسوز اراسىندا ەلدى مەكەندە ءالى كۇنگە دەيىن ينتەرنەت پەن ۇيالى بايلانىستىڭ جوقتىعىن ايتىپ قالدى.
وبلىس ورتالىعى وسكەمەننەن 500, اۋدان ورتالىعى اياگوزدەن 250 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان اۋىلداعى تاعى ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلە – كەپىلدىك جايى. ەمەلتاۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ باس مامانى ءومىر جولدىبالين ەلدى مەكەننىڭ 14 تۇرعىنى كەپىلدىكتىڭ كەسىرىنەن نەسيە الا الماي وتىرعانىن جەتكىزدى.
ء«بىرى مال بورداقىلاۋ الاڭىن اشسام دەيدى. ەندى بىرەۋى تىگىن تسەحىن, تاعى ءبىرى كولىكتەرگە قىزمەت كورسەتەتىن ورتالىق اشقىسى كەلەدى. ولاردىڭ كەپىلدىككە قوياتىن تەحنيكالارى دا, قالادا ۇيلەرى دە جوق. بانكتەر 2010 جىلدان بەرگى كولىكتەردى عانا كەپىلدىككە الادى. اۋىلداعى قۇنى ءارى كەتسە 300-400 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىن ۇيلەردى ولار دۇرىس باعالاماي وتىر», دەيدى اۋىلداعى شارۋالاردىڭ قۇجاتتارىن جيناپ, اياگوز بەن ەكى ورتادا الاشاپقىن بولىپ جۇرگەن باس مامان.
كەپىلدىك, ۇيالى بايلانىس پەن ينتەرنەت ماسەلەسى جالعىز ەمەلتاۋدا عانا ەمەس, بۇرىنعى شۇبارتاۋ اۋدانىنا قاراعان اۋىلداردىڭ كوپشىلىگىندە باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىرعانىن اڭعاردىق. ەمەلتاۋ, وركەن, بايقوشقار اۋىلدارىندا قالتا تەلەفونى مۇلدە ۇستامايدى ەكەن. قالعان اۋىلداردا ۇيالى بايلانىس بىردە ۇستاپ, بىردە ۇستامايتىنىن, ينتەرنەتتىڭ تەك مەكتەپتە, ونىڭ ءوزى ءىلدابايلاپ, ازەر ۇستايتىنىن, جىلدامدىعى وتە تومەن ەكەنىن تۇرعىنداردىڭ ءوز اۋزىنان ەستىدىك.
10 مىڭ تۇرعىنعا – 5 دارىگەر
شۇبارتاۋعا ارنايى ات باسىن بۇرعان سوڭ بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى بارشاتاسقا سوقپاي كەتكەنىمىز جاراماس دەپ اۋىلداعى دارىگەر, مۇعالىم قاۋىمىمەن جۇزدەسىپ, اقساقالدارمەن تىلدەستىك.
كەزىندە 5 مىڭنان استام تۇرعىنى بولعان بارشاتاس اۋىلىندا بۇگىندە 2281 ادام تۇرادى. بۇرىن 700-گە تارتا وقۋشىسى بولعان مەكتەپتە قازىر 317 بالا ءبىلىم الىپ جاتقان كورىنەدى. بالاباقشادا 50 ءبۇلدىرشىن بار ەكەن. اۋىل اكىمى باقىتجان جۇماحانوۆ ەلدى مەكەندەگى ماسەلەلەردى جاسىرماي ايتىپ, سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ كوشۋى بۇرىنعىعا قاراعاندا سايابىرسىعانىمەن, جاستاردىڭ ازايىپ, زەينەتكەرلەردىڭ كوبەيىپ, دەموگرافيا ماسەلەسىنىڭ قيىن بولىپ تۇرعانىن قينالا جەتكىزدى. اۋىلدا تۇراقتى جۇمىس ورىندارى از بولعاندىقتان, مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ كوبىنىڭ تۋعان مەكەندەرىنە ورالعىسى كەلمەيتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. «بارشاتاستا جۇمىس تابۋ قيىنداۋ بولىپ تۇر. اۋىلدىڭ كەيبىر تۇرعىندارى ماڭايداعى كەنىشتەرگە بارىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇر. شۇبارتاۋدا مالدان باسقا نە بار؟! مالمەن شۇعىلدانعىسى كەلەتىن تۇرعىندار بار. سولارعا كومەكتەسەيىك دەپ «بارشاتاس اگرو», «شۇبارتاۋ اگرو» دەگەن اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرىپ جاتىرمىز», دەگەن اۋىل اكىمى شۇبارتاۋ وڭىرىندە ورنالاسقان كەن ورىندارى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسقا كوبىرەك السا, وسى ماسەلەگە اۋدان, وبلىس باسشىلىعى تاراپىنان نازار اۋدارىلىپ, كوڭىل بولىنسە دەگەن ءوتىنىش ايتتى.
ال بارشاتاستاعى جالعىز مەكتەپتىڭ ديرەكتورى گۇلنۇر سيقىمباەۆا وقۋشىلارعا زامان تالابىنا ساي ءبىلىم بەرۋگە تىرىسىپ جاتقاندارىمەن, ينتەرنەت, كومپيۋتەر سەكىلدى دۇنيەلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قولبايلاۋ بولىپ وتىرعانىن ايتادى. «مەكتەپتە وقۋشىلارعا ءبىلىم بەرەتىن بارلىق جاعداي بار. مۇعالىمدەرىمىز دە بىلىكتى. ءبىزدى قينايتىنى – مەكتەپتىڭ كومپيۋتەرلەرمەن دۇرىس جابدىقتالماۋى. ءبىر عانا كومپيۋتەر بولمەسى بار. وندا 18 كومپيۋتەر ورنالاسقان. كوبى ەسكىرگەن. 100 بالاعا 3-4 كومپيۋتەردەن كەلەدى. تاعى ءبىر ماسەلە, بىزدە اۆتومەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. مۇنداعى اينالدىرعان ەكى تەحنيكانىڭ ەكەۋى دە توزىپ تۇر. وسى جاعىنان كومەك بولسا, جاڭا تەحنيكا ساتىپ اپەرىلسە, وقۋشىلارىمىزدى مەكتەپ بىتىرگەندە دايىن كاسىبي مامان رەتىندە ازىرلەپ شىعارار ەدىك», دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى.
بۇرىنعى اۋدان ورتالىعىنداعى حالىقتىڭ ءبىراز بولىگىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان مەكەمەنىڭ ءبىرى – بارشاتاس اۋىلدىق اۋرۋحاناسى. ۇلكەندىگى وبلىس ورتالىعىنداعى اۋرۋحانالاردان كەم تۇسپەيتىن عيماراتتىڭ كوپ بولىگى قاڭىراپ بوس تۇرعانىن بايقادىق. بۇگىندە مۇندا ۇزىن سانى 50 ادام ەڭبەك ەتكەنىمەن سونىڭ 5-ءۋى عانا دارىگەر. مەكەمەنىڭ باس دارىگەرى مارات ونەرباەۆ قازىرگى ۋاقىتتا ەمحانادا حيرۋرگ, وكۋليست سىندى مامانداردىڭ ورنى بوس تۇرعانىن, مۇنداعى ۋلترادىبىستى تەكسەرۋ قۇرىلعىسىنىڭ ەسكىرگەنىن ايتىپ, جاڭادان بەرىلسە دەگەن ءوتىنىشىن جەتكىزدى. «ويتكەنى, ءبىز تەك بارشاتاسقا عانا ەمەس, بايقوشقار, ەمەلتاۋ, مادەنيەت, وركەن, مالگەلدى, قوساعاش, بيدايىق سەكىلدى اۋىلدارعا, ۇزىن سانى 10 مىڭعا جۋىق حالىققا قىزمەت كورسەتەمىز. ەگەر ەمحاناعا جاڭا ۋتد قۇرىلعىسى قويىلسا, تۇرعىنداردى 175 شاقىرىم اياگوزگە سابىلتپاي وسى جەردە-اق مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەر ەدىك. ءوزى ناۋقاس ادامدى سونشا جەرگە جىبەرۋ قانشالىقتى قيىن ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى عوي. اياعى اۋىر ايەلدەردى دە اياگوزگە جىبەرەمىز. جارايدى, ولار اۋدان ورتالىعىندا بوسانسىن. وعان قارسىلىعىمىز جوق. الايدا بوسانعانعا دەيىنگى مەديتسينالىق قىزمەتتەردى وسى جەردە-اق كورسەتسەك بولماي ما», دەيدى باس دارىگەر.
«اقتوعان» سۋ بوگەتى قايتا قالپىنا كەلە مە؟
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىققا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا جەردى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, «سۋارمالى ەگىس الاڭىن 5 جىل ىشىندە 40 پايىزعا كەڭەيتىپ, 2 ميلليون گەكتارعا جەتكىزۋ قاجەت», دەگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسى جۇكتەگەن مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋعا بۇگىندە كوپ بولىگى يگەرىلمەي بوس جاتقان شۇبارتاۋدىڭ كەڭ دالاسى ابدەن سۇرانىپ تۇر دەۋگە بولادى. بۇل وڭىردەگى كوپ جىلدان بەرى ەسكەرىلمەي, نازاردان تىس قالىپ كەلە جاتقان ماسەلەنى مادەنيەت اۋىلىندا تۇراتىن سوۆەت مۇقاشەۆ اقساقالدىڭ اۋزىنان ەستىدىك. كەزىندە شۇبارتاۋ كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى, كوكتال كەڭشارىندا فەرما مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, قوساعاش اۋىلى ماڭىنداعى باقاناس وزەنىندەگى «اقتوعان» سۋ بوگەتى كەڭەس زامانىندا شۇبارتاۋدىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە اۋىلىن مال ازىعىمەن قامتاماسىز ەتىپتى. سول كەزدەرى بەس مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردىڭ يگىلىگىن بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى بارشاتاستىڭ دا حالقى كورگەن ەكەن. «اۋدان تاراعاننان كەيىن «اقتوعانمەن» قوش ايتىستىق. ەسىگىن, وزگە دە قۇرىلعىلارىن كوز الدىمىزدا توناپ, مەتاللولومعا وتكىزدى. يەسىز قالدى. يەسىز قالعاننان كەيىن توزدى, ءب ۇلىندى. ودان كەيىن اكىمدىكتەگىلەر جوندەگەن بولدى. بىراق ناتيجە جوق. وزەن قاتتى تاسىعاندا بۇزىپ كەتەدى. ەگەر ۇكىمەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, وسى توعان قالپىنا كەلتىرىلسە, ءتورت بىردەي اۋىل – بارشاتاس, قوساعاش, مادەنيەت پەن بيدايىقتىڭ حالقى يگىلىگىن كورەر ەدى. بۇل كەزىندە بۇكىل شۇبارتاۋ اۋدانىن سۋمەن قامتاماسىز ەتكەن جەر عوي. شۇبارتاۋدىڭ شارۋالارى جىل سايىن قىسقى مال ازىعىن دايىنداۋ ءۇشىن قاڭعىپ ءجۇرىپ ءشوپ شابادى. وزەننىڭ بويىنداعى دايىن تۇرعان سۋارمالى جەردى نەگە قالپىنا كەلتىرمەسكە؟!», دەيدى سوۆەت اقساقال. مادەنيەت اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى باۋىرجان مۇقاشەۆ سۋ بوگەتىنىڭ جوباسىن جاساۋ ءۇشىن 5 ميلليون تەڭگە كولەمىندە قاراجات قاجەت ەكەندىگىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, سۋ ارناسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 200 ميلليون تەڭگە شاماسىندا قارجى كەرەك. بۇعان ارينە, اۋدان مەن وبلىستىڭ شاماسى جەتپەيتىنى انىق...
ءتۇيىن
شۇبارتاۋداعى حالىقتى تولعاندىرعان ەڭ ۇلكەن ماسەلە جول ەكەنىن ايتتىق. تۇيتكىلدى ماسەلەنى شەشۋ باعىتىندا اۋدان تاراپىنان قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟ الدا نەندەي جوسپارلار بار؟ بۇل جونىندە اياگوز اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى سەيىلبەك ىسقاقوۆ قىسقاشا ايتىپ بەردى.
«بۇل ءوڭىردىڭ نەگىزگى پروبلەماسى - رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى «قاراعاندى-بوعاس» باعىتىنداعى اياگوز بەن مالگەلدى اۋىلىنىڭ اراسىنداعى 245 شاقىرىمدىق جول. جەرگىلىكتى تۇرعىندار جولدىڭ ازابىن كوپتەن بەرى تارتىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەنى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتى نۇرتاي سابيليانوۆ تا تالاي مارتە كوتەردى. اۋدان باسشىسى دا بۇل شارۋامەن شۇعىلدانىپ ءجۇر. وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى ءارى وسى جاقتان سايلانعان دەپۋتات رەتىندە ءوزىم دە جول ماسەلەسىن ۇنەمى نازاردا ۇستاپ كەلەمىن. بىلتىر شۇبارتاۋدىڭ جولدارىنىڭ ءبىراز بولىگىنە توپىراق توگىلدى. بيىل وسى جولدىڭ 10 شاقىرىمىنا (اياگوزدەن شىققاننان كەيىنگى 50 شاقىرىمنان 60 شاقىرىمعا دەيىنگى ارالىق) ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. وبلىس باسشىلىعى دا بۇل ماسەلەدەن حاباردار. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك اقتانوۆ بۇل جولدىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەدى. ول كىسى بيىل بارشاتاسقا دەيىنگى جولعا جاماۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىنىن ايتتى», - دەگەن اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسى شۇبارتاۋ وڭىرىندەگى ينتەرنەت, ۇيالى بايلانىس, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە الداعى ۋاقىتتا دا قوزعاۋ سالىناتىنىن جەتكىزدى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اياگوز اۋدانى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور
