«قازىر سىزگە ليتۆادا تۇراتىن سۋرەتشى قازاق قىزىن كۇيەۋىمەن قوسا ەرتىپ بارسام قايتەدى. ەكسپو-عا كەلىپتى. ۇلتتىق مۋزەيدە جەكە كورمەسى ءوتىپ جاتىر. قيىرداعى قانداستارىمىز تۋرالى قالام تەربەپ جۇرگەن سوڭ حابارلاسقانىم عوي»...
جاسىرىپ قايتەيىن, ىزەتتى ءىنىمىزدىڭ ءىلتيپاتتى سوزىنەن كەيىن شەگىنەرگە جەر قالماعان ەدى.
سونىمەن قويشى, قوناقتاردى قوشەمەتپەن قارسى الىپ, ءجون سۇراستىق.
– قاراعىم-اۋ, كەڭەس وداعىنا باعىنعان كەزىنىڭ وزىندە باۋىرلاس رەسپۋبليكالار اراسىندا باسقاشا مەنتاليتەتىمەن ەرەكشەلەنگەن بالتىق بويىنداعى ەلدە قايدان ءجۇرسىڭ؟
– تاعدىر تاسىنىڭ قالاي قاراي دومالارىن كىم بىلگەن. سول جاقتىڭ ءدام-تۇزى تارتقان شىعار, ءسىرا. ايتسە دە توتەسىنەن قويىلعان سۇراققا تۋرا جاۋاپ-
تى ءسال كىدىرتە تۇرىپ, اڭگىمەمدى ارىدەن باستايىن. ءتۇپ-نەگىزىمىز سۇراساڭىز, شىعىس قازاقستاننان. تۋىپ-وسكەن تۇراعىم – اقتوبە ءوڭىرى. قالادا تۇرعانىممەن شالقارداعى اجەمنىڭ اۋىلىنا ءجيى باراتىنمىن. سوندا كوز جەتپەس كوكجيەككە كوسىلگەن كەڭ دالامىزدىڭ كوركەمدىگىنە قايران قالاتىنمىن. جۇگىرگەن اڭ, ۇشقان قۇسىنا دەيىن ىستىق كورىنەتىن. بالا جاسىمنان جان-دۇنيەمدى بايىتقان ادەمى اسەرلەر ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى.
– سۋرەت سالۋعا قۇشتارلىعىڭ سول شاقتا ويانعان-اۋ, شاماسى.
– مۇمكىن... بەينەلەۋ ونەرىنە ەپتەگەن ەبىم بولسا كەرەك. بىراق وعان ءبىزدىڭ وتباسىمىزدا ەشكىم ءمان بەرگەن ەمەس. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا لاۋازىمدى قىزمەت ىستەگەن اكەم دە, سانالى عۇمىرىن ءبىلىم سالاسىنا ارناعان انام دا ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا سەكىلدى نەگىزگى پاندەردى جاقسى وقۋعا مىندەتتى ەكەنىمىزدى سانامىزعا ءسىڭىرىپ باقتى. سۋرەت سالۋدى ەرىككەننىڭ ەرمەگى رەتىندە عانا باعالادى. سوندىقتان ماماندىق تاڭداۋدا ازداعان اداسۋ بولدى.
– قالايشا؟
– مەكتەپتى التىن مەدالمەن ءبىتىرىپ, الماتىعا تارتتىم. اتا-انامنىڭ اقىلىمەن قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اۆتوماتيكا جانە تەلەمەحانيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇستىم. ونى تامامداعان سوڭ اسپيرانتۋرادا وقىدىم. عىلىممەن اينالىسىپ, ەكونوميكا سالاسى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم.
– ويباي-اۋ, ودان ارتىق نە كەرەك؟
– دۇرىس قوي. بىلاي قاراساڭ, ەسەم كەتكەن ەشتەڭە جوق. ەسەبىم تۇگەل سەكىلدى. بىراق ءبارىبىر كوڭىلدە ءبىر قوڭىلتاقسۋ بار. نەگە؟ بىلمەيمىن. ايتەۋىر مەنىڭ قالاۋىم بۇل ەمەستەي كورىنەدى. اقىرى, اقتوبەگە ورالىپ ازاماتتىق اۆياتسيا ۇشقىشتارىن دايارلايتىن ۋچيليششەدە ساياسي ەكونوميادان ساباق بەرىپ ءجۇردىم. بۇيرىقتى قويساڭشى بۇل, سوندا ءۇشىنشى كۋرستا وقيتىن ۆيتاۋتاسپەن تانىستىم (كۇيەۋىنە قاراپ ك ۇلىپ قويدى). ەگەر وسى وقۋ ورنىندا جۇمىس ىستەمەسەم ەكەۋىمىز جولىعىسپاس پا ەدىك, كىم ءبىلسىن؟ كوپ كەشىكپەي شاڭىراق كوتەردىك. ليتۆادان ءبىر-اق شىعۋىمنىڭ سەبەبى وسىنداي.
– جات جۇرتتى جەرسىنۋ جاعى وڭاي تيمەگەن بولار.
– ءدىلى دە, ءدىنى دە بولەك ورتاعا بىردەن ءسىڭىسىپ كەتۋ قيىن سوققانى راس. رۋحاني, ەتنيكالىق ەرەكشەلىكتەرى وتە كوپ ەكەن. بىراق كەلىن بولىپ تۇسكەننەن كەيىن كەدەرگىلەردىڭ ءبارىن جەڭۋگە تۋرا كەلدى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مادەنيەتىمەن, سالت-داستۇرلەرىمەن جاقىنىراق تانىسۋعا تىرىستىم. ءتىل ۇيرەنبەي ءىسىمنىڭ ىلگەرى باسپايتىنىن ءتۇسىندىم. الدىمەن جەكە سوزدەردى جاتتادىم. سوسىن سويلەم قۇرادىم. سويتە-سويتە قاتارعا قوسىلدىم. قازىر ەشكىمنەن كەم سويلەمەيمىن.
– قازاقشاڭ اقساڭقىراپ قالعانداي ما, قالاي؟..
– ءوزىڭىز بىلەسىز, كەڭەس زامانىندا قالانىڭ بالالارى نەگىزىنەن ورىسشا وقيتىن ەدى عوي. مەن دە سولاردىڭ ءبىرىمىن. ونىڭ ۇستىنە باسقا ورتادا عۇمىر كەشكەن سوڭ انا تىلىمنەن اجىراڭقىراپ قالعانىمدى جاسىرمايمىن. دەگەنمەن تاقىر-تازا ۇمىتپاعانىم تاعى راس.
– جارايدى, ءومىر جولىڭىزعا ءبىراز شولۋ جاسادىق بىلەم. ەندى نەگىزگى تاقىرىپقا قاراي ويىسىپ, بەينەلەۋ ونەرىنە بەت بۇرۋىڭىزدىڭ تاريحىن بايانداساڭىز.
– بۇل ءوزى قىزىعىن ايتىپ تاۋىسا المايتىن حيكايا... مەن ليتۆاعا كەڭەس وكىمەتىنىڭ «ولەرىنەن» ءسال عانا بۇرىن باردىم ەمەس پە. گورباچەۆتىڭ قايتا قۇرۋى قايرانداپ, ادامدار تۇرمىسىنىڭ ابدەن تيتىقتاعان تۇسى. ونىڭ اياعى قايدا اپارىپ سوققانى امبەگە ايان. ليتۆا – وداقتان شىعىپ, تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ءبىرىنشى رەسپۋبليكا. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەلدىڭ بارىنە قيىنداۋ بولعانى بەلگىلى. ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تابىلمايتىن ۋاقىت. قول قۋسىرىپ وتىرۋعا بولمايدى. كۇنىڭدى كورۋىڭ كەرەك. الدىمەن قازاقستاندا العان ديپلومدارىمدى راتيفيكاتسيالاۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. سونىڭ ارقاسىندا كانديداتتىعىمنىڭ دارەجەسى دوكتورلىققا تەڭەستىرىلىپ, مارتەبەم ءوسىپ شىعا كەلگەنى. سوعان قاراماستان قولايلى قىزمەت قولعا تيە قويمادى.
ۇشقىش كۇيەۋىمنىڭ تاپقان ايلىعى تاماعىمىزدان اسپايدى. سونىڭ سالدارىنان 5-6 جىل توركىنىمە جەتە الماي سورلادىم. ءتىپتى, تەلەفونمەن قىسقا قايىرىپ تىلدەسۋدىڭ ءوزىن قالتامىز كوتەرە بەرمەيتىن. ەلدى ساعىنىپ ەڭىرەگەندە ەتەگىم جاسقا تولادى. كوك تەڭىزدەي تۋلاعان كوڭىلىمنىڭ كوكسەۋى كەيىنىرەك تابىلعانداي بولدى. قاراپتان قاراپ قىلقالام ۇستاۋعا اڭسارىم اۋعانى. ىشكى شىعارماشىلىق ىزدەنىستەر ارناسىنان اسقانىن اڭعاردىم. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى تىرلىگىم انشەيىن سياقتاندى. سونىڭ اراسىندا ءساتى ءتۇسىپ, جول قاتىناستارى مينيسترلىگىنە اجەپتاۋىر قىزمەتكە تۇرا قالدىم. جاعدايىم جامان ەمەس. ايتسە دە ءبارىبىر بىردەڭە جەتىسپەيدى. ۇلكەن تولقۋ ۇستىندە تاعدىرشەشتى تاڭداۋىمدى جاساۋعا تۋرا كەلدى. بىردە ءۆيلنيۋستىڭ ورتالىعىنداعى دۇكەنگە كىرىپ, سۋرەت سالۋعا قاجەتتى دۇنيەلەردى ساتىپ الدىم. مولبەرت, كەنەپ, بوياۋ, قىلقالام, تاعىسىن تاعىلار. ەڭ قىزىعى, نە كەرەكتىڭ ءبارىن ءوزىم ءبىلىپ تۇرمىن. قۇددى, كۇندە وسى كاسىپپەن شۇعىلداناتىن كانىگى شەبەردەي. مىنە, وسىلايشا ويىمدى ونعا بولگەن ەرتەگى الەمىنىڭ ەسىگىنەن ەندىم. ەڭبەك دەمالىسىمدى پايدالانىپ, باياعى بالعىن كەزىمدە كورسەم دە, كوز الدىمنان كولبەڭدەپ كەتپەيتىن ءبىر ءتۇستى كەنەپكە تۇسىرۋگە كىرىستىم. ىشتەي ءوزىمدى قايراپ قويامىن: «وسىدان بار عوي, ويداعىمدى ورىنداسام, قالعانىن جۇزەگە اسىرۋ تۇككە تۇرمايدى». ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, اينالاسى جارتى ايدا «جاستىق شاقتا كورگەن ءتۇس» اتتى العاشقى كارتينامدى جازىپ تاستادىم. ونى كورگەن كۇيەۋىم توبەسى كوككە جەتكەندەي قۋاندى. سودان اسەرلەنگەنىم سونشالىقتى, شەنەۋنىكتىك قىزمەتتى قيىپ, بىرىڭعاي سۋرەتشىلىكپەن شۇعىلدانۋ جونىندە شەشىم قابىلدادىم. كەڭسەدەگى باستىقتارىما جۇمىستان بوساتۋلارىن سۇراسام جىبەرگىلەرى كەلمەيدى. كەتۋ سەبەبىمدى ايتسام سەنبەيدى. مەن بولسام العان بەتىمنەن قايتپادىم. ونىمەن قويماي كورمەمدى وتكىزۋگە دايىندالۋىم كەرەك دەپ كەرگيتىنىمدى قايتەرسىڭ. «الدىڭنان اق كۇن تۋسىن! كورمەڭە شاقىرۋدى ۇمىتپاعايسىڭ», دەدى ارىپتەستەرىم ءازىل-شىنىن ارالاستىرىپ.
– «دوسقا – كۇلكى, دۇشپانعا – تابا» بولماي كوزدەگەن ماقساتىڭا جەتتىڭ بە, ايتەۋىر؟
– توعىز اي تولعاتىپ, بەس كارتينانى ءبىتىردىم. جارىم ۆيتاۋتاس جانىن سالىپ, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىستى. ناتيجەسىندە, قالانىڭ ەسكى بولىگىندە ورنالاسقان «لانگوس» گالەرەياسىندا تىرناقالدى تۋىندىلارىمنىڭ تۇساۋىن كەستىم. «لانگوس» قازاقشاعا اۋدارعاندا «تەرەزە» ۇعىمىن بىلدىرەدى. وسىناۋ سيمۆوليكالىق اتاۋ مەنىڭ سۇڭعات سالاسىنداعى جولىمدى اشتى. ودان بەرى جيىرما جىل ءوتىپتى.
– كاسىبي مامان اتانباي-اق, ابىرويعا بولەنۋىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟
– بىلمەيمىن. ماعان ول جاعى جۇمباقتاۋ. ارنايى ءبىلىم العانىم جوق. اتاجۇرت اڭسارى مەنىڭ جاندۇنيەمدى استان-كەستەن ەتتى. قيالىما قانات بايلادى. اسقار بيىكتەردە سامعاتتى. سانامدى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەردى. تىلسىم الەمنىڭ ءالديىن تىڭداپ, تەربەتىلەمىن. ۇزىن سانى 21 كارتينا جازسام دا سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى ەمەسپىن. ماعان ونىڭ قاجەتى دە شامالى.
– قىزىق ەكەن...
– وعان تاڭدانباي-اق قويىڭىز. ومىردە اركىمنىڭ ءوز ۇستانىمى بولادى. جالپى, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىمەن ەرتەدەن تانىستىم. ۇيىمىزدەگى كىتاپحانامىز ماسكەۋدە جارىق كورگەن تانىمدىق كىتاپتارعا باي-تۇعىن. سولاردان وقىپ-بىلگەندەرىم كادەگە جارادى.
– جەكە كورمەلەرىڭدى ءجيى وتكىزىپ تۇراسىڭ با؟
– ونداي ادەتتەن استە اۋلاقپىن. كورەرمەنگە ءتورت-بەس جىلدا ءبىر رەت ەسەپ بەرۋدى دۇرىس سانايمىن. ىستانبۇلدا قويىلعان جۇمىستارىمدى تۇرىكتەر جىلى قابىلدادى. قانشا دەگەنمەن, ءتۇبى ءبىر تۋىسقان ەمەس پە, اسىرەسە قازاق تاقىرىبىنا قىزىعۋشىلىق تانىتتى. اقپارات قۇرالدارىندا جاقسى باعا بەرىلدى.
– تاريحي وتانىڭداعىلار ەڭبەكتەرىڭمەن تانىس پا؟
– اقتوبەدە ۇيىمداستىرعان كورمەمە رەسەي اۋماعى ارقىلى ەسكى جۇك ماشيناسىمەن سەگىز تاۋلىك ساپار شەگىپ, ءبىراز دۇنيەلەرىمدى اكەلگەنىم ەسىمنەن كەتپەيدى. جەرلەستەرىمنىڭ ريزاشىلىققا تولى جۇزدەرىن كورگەندە باستان كەشكەن بارلىق قيىندىقتاردى ۇمىتىپ كەتتىم.
– استاناعا ات باسىن بۇرۋدىڭ ءساتى قالاي ءتۇستى؟
– بۇل رەتتە ەكسپو-2017 كورمەسىندەگى ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلى روماس ياناۋسكاسقا راحمەت ايتۋعا ءتيىسپىن. ول مەنىڭ ون كارتينامدى تاڭداپ, ليتۆانىڭ پاۆيلونىنا ىلۋگە رۇقسات ەتتى. كەزىندە ليتۆادا قازاقستاننىڭ ەلشىسى بولعان, بۇگىندە سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى عالىمجان قويشىباەۆقا دا العىسىم شەكسىز. بۇرىننان تانىس ازاماتتىڭ ماعان قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا اناسى باستاعان بۇكىل وتباسىن الىپ كەلگەنىنە ءماز-مەيرام بولدىم. جاقسى ادامداردىڭ جاردەمىمەن ۇلتتىق مۋزەيدە «تىلسىم الەم» اتتى جەكە كورمەمدى اشۋعا مۇمكىندىك العانىمدى ۇلكەن باقىت سانايمىن. اتالمىش مادەنيەت ورداسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جاكەن قوجاحمەت ۇلى تايماعامبەتوۆتىڭ ء«اسيانىڭ شىعارمالارىندا بەينەلەنگەن ارعىماق اتتىڭ شابىسىنان ونىڭ تۋعان جەرىنە, قازاقتىڭ بايتاق دالاسىنا ارنالعان ساعىنىشىن بايقاۋ قيىن ەمەس», – دەگەن اعالىق لەبىزىن ەستىگەندە ەرىكسىز كوڭىلىم بوسادى.
مەن سۋرەت ونەرىندەگى بەلگىلى ءبىر باعىتتاردى ۇستانبايمىن. ءوزىمدى تۋرا ماعىناسىنداعى ەركىن سۋرەتكەر سانايمىن. سالعان سۋرەتتەرىمدە اتامەكەن ايشىقتارى ايرىقشا ورىن الادى. ورىس تىلىندە جازاتىن ولەڭدەرىمدە دە وسى ءۇردىستى ۇستانامىن. كارتينالارىمنىڭ «ارعىماق», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ», «قوبىلاندى باتىر» دەپ اتالۋى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. مەن بالتىق جاعالاۋىندا جۇرسەم دە الاتاۋىمدى ەستەن شىعارعان ەمەسپىن. ارۋداي سىلانعان استانامدى اينالامداعىلارعا ىلعي ماقتان ەتىپ, ايتىپ وتىرامىن...
اڭگىمەلەسكەن
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان»
