بۇل كەرەمەت. العاشقى شىعارماشىلىق ىزدەنىس. ءوزىن وزگەگە تانىتۋ ءتاسىلى. ءسابيدىڭ «مەنى» قالىپتاسىپ كەلەدى. قولعا قالام الۋ, شيمايلاۋ ءسابيدىڭ كوڭىل شۋاعى. ول سول شيمايدى اكە-شەشەسىنە, ۇلكەندەرگە كورسەتەدى, قوشتاۋ كۇتەدى. بىرتە-بىرتە شيمايدان سۋرەت شىعا باستايدى, ول بولەك اڭگىمە. سۋرەت الەمى سىرعا تولى ءسابيدىڭ دۇنيەگە كوزقاراسى, سەزىم تۇنىعى, ءمولدىر بۇلاق سۋى دەسەك تە جەتكىلىكسىز. ونى سوزبەن ايتىپ ءتۇسىندىرۋ مۇمكىن ەمەس, ءسابي تۇسىنىگىن تۇسىنگىڭ كەلسە, بىرگە وتىرىپ سۋرەت سال.
* * *
شيمايعا قايتا ورالساق, ءسابي جازىپ, سىزىپ, اق قاعازدى تولتىرسا, بۇل ونىڭ الەمگە دەگەن جاڭالىعى. ءسىرا دا, شيمايلاي الاتىن ءسابيدىڭ ەسەيە كەلە ەسى, سەزىم-ساناسى دۇرىس بولسا كەرەك. شيماي سول جاعدايدىڭ سابيلىك دەڭگەيدەگى حابارشىسى.
شيماي – ءسابي سەزىمى, رەفلەكسياسى, تىپتەن ونىڭ ءوزى ەنگەن الەمگە كوزقاراسى. ونى ساقتاپ قويىپ, زەرتتەسە, ءسىرا, سول ءسابيدىڭ مىنەزى اڭعارىلماق دەگەن وي ۇسىنامىن.
* * *
ال ەندى ءارىپ تانيتىن, ەس-اقىلى, بىلايشا ايتقاندا, تولىق دەيتىندەر, نەگە اق قاعاز بەتىن شيمايلايدى. سونداعى «شيمايدىڭ» ءمان-ماعىناسى نەدە؟
ءار قيلى سەبەپ, ماقسات, مىندەتتەردەن, مۇمكىن, قۇرعاق قيالدان, تىپتەن اداسۋدان تۋاتىن «شيمايلار» بار جانە ولار وتە كوپ. مەنىڭ ايتپاعىم, وسى «شيمايلاردىڭ» بىرەر ارناسى تۋرالى بولماق.
* * *
شيمايدىڭ كوكەسى كەشەگى كەڭەستىك سوتسياليزم زامانىندا بولدى. «كۇللى جەر ءجۇزى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا وزگەرۋدە. الەمدە باعىتى ءالى ب ۇلىڭعىر, جاڭا تاريحي كەزەڭ باستالدى. كۇن ساناپ وزگەرىپ جاتقان ءدۇبىرلى دۇنيەدە سانا-سەزىمىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق, كوش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمىزدى تەڭەپ, يىق ءتۇيىستىرۋ مۇمكىن ەمەس» − دەگەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا.
ءسىرا, شيمايلاردىڭ كوپتىگىنە ەلباسىنىڭ دا شىدامى تاۋسىلعان سىڭايلى.
راس. قاشانعى وتىرىكپەن (ونى شيماي دەي بەرىڭىز − ع.ە.) جۇرە بەرمەكپىز.
وتىرىك, ياعني شيماي ادامزاتتى اداستىرادى. ادامزات اداسا بەرەتىن بولعاندىقتان, وعان ءدىن كەلگەن. جاراتۋشىنىڭ سۇيىكتى قۇلدارى پايعامبارلارعا كىتاپتار تۇسكەن. مۇسا پايعامبارعا – تاۋرات, ءداۋىت پايعامبارعا – زابۋر, عايسا پايعامبارعا – ءىنجىل, ادامزاتتىڭ سوڭعى پايعامبارى مۇحاممەدكە – قۇران تۇسكەن. اباي حاكىمنىڭ: «كوپ كىتاپ كەلدى اللادان, ونىڭ ءتورتى اللانى تانىتۋعا ءسوز ايىرماس» − دەيتىنى وسى جاعدايلار
بايانى.
* * *
مۇسىلمان قاۋىمى مۇحاممەدتى «سوڭعى پايعامبار» دەپ مويىنداعان. ودان بەرگىدە پايعامبار بولعان ەمەس. الايدا, «پايعامبارمىن» دەۋشىلەر بولعان. ولاردان بۇگىندە اياق الىپ جۇرگىسىز. اۋليە, بىلگىشتەر شەگىرتكەدەي قاپتايدى-اۋ كەپ.
وسىنداي حالدە, حاكىم اباي: «ادامزات اداسادى, ونى تۋرا جولعا باستاۋشىلار: پايعامبارلار, اۋليەلەر جانە حاكىمدەر دەگەن».
مۇحاممەد سوڭعى پايعامبار. وسىنى جانىمەن سەزىنگەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ «زاماننىڭ عايساسى كىم؟» – دەپ قالىڭ ەلگە ساۋال قويعان. پايعامبارلار ءداۋىرى ءوتتى.
اۋليەلەر بولسا, ولار نەگىزىنەن پوست-يندۋستريالىق داۋىرگە دەيىن بولعان تۇلعالار. ءوزىن «اۋليە» سانايتىندار جەتكىلىكتى, الايدا ولار شىن, انىق اۋليە مە ەكەن؟! ۇلكەن سۇراق.
ەندى قالعانى حاكىمدەر. ولار بولماسا دۇنيە ويران بولادى دەيدى, اباي. راس. الەمدى سولار ۇستاپ تۇر.
قازىرگى زامان حاكىمدەر ءداۋىرى. اباي حاكىمدەردىڭ دىندەرى باسقا-باسقا بولۋى مۇمكىن, بىراق ولار بولماسا, قايتالاپ ايتساق, دۇنيە ويران بولادى دەگەن ءتۇيىن جاساعان. وسى شەشىمگە كەلمەسكە امال جوق. قازىرگى زاماننىڭ, سۇلتانماحمۇتشا ايتساق, عايساسى – حاكىم جانە حاكىمدەر.
تاعى دا بىراق دەۋگە تۋرا كەلەدى. ادامزاتتى «ارمانىنا» جەتكىزبەك بولعان ىلىمشىلدەر لەگى شىقتى. قيالشىل-ۋتوپيستەر, قياناتشىل ىلىمشىلەر, وتىرىكشىلەر − وسىلاردىڭ دەنى اق قاعاز بەتىن شيمايلاۋعا دەن قويدى.
ولاردىڭ شيمايلارى توم-توم كىتاپتار بولىپ, كىتاپحانا سورەلەرىن مايىستىردى. نەشە قيلى ىلىمدەر شىقتى, ولار: كوممۋنيزم جانە فاشيزم. ىلىمدەر – شيمايلاردىڭ كوبى ساۋ اقىلعا سىيىمسىز ەدى, ونى ءداۋىر حاكىمدەرى اشىپ ايتىپ, اشكەرەلەۋمەن بولدى. بىراق, ولار حاكىمدەرگە وشىكتى. ىلىمشىلەر قولدارىنا قالام عانا ەمەس, قارۋ الدى. ءىس ناسىرعا شاپتى. الەم دۇركىن-دۇركىن قاندى قىرعىنعا ۇشىرادى. مۇنىڭ ءبارى شيمايشىلار ارەكەتىنەن بولعان قاسىرەتتەر.
* * *
شيمايشىلار ادامزاتقا قاسىرەت اكەلدى, سولاردىڭ ءبىرى اتاقتى شيمايشى ءىلىم جاساعان − كارل ماركس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ول مەنشىككە قاتىستى ادامداردى ءبىر-بىرىنە جاۋ, قاس, دۇشپان ەتىپ, سونى ءىلىم رەتىندە ناسيحاتتادى. ونىڭ ءىلىمى – قىلمىس. ماركسيزم دەگەندەر ميلليونداعان ادامداردى ازاپتاپ, قۇربان ەتتى. كوممۋنيزم – شيماي ءىلىمى, فاشيزم ناعىز شيماي.
* * *
«اۋليە, بىلگىش ايتتى دەپ جازىلعان تالاي قاتە كوپ» – دەپ ەدى شاكارىم.
ءبىز, ادەتتە, اۋليە ايتتى دەسە, ءمان بەرىپ, تىڭدايمىز. ءبىر عالىم ەڭبەك جازىپتى, ول كەرەمەت ەكەن دەسە, باس الماي وقيمىز, پايعامبار ايتتى دەسە, وعان سەنەمىز. ال سول ايتىلعان, جازىلعان, ءىلىم بولعان سوزدەردە ءمىن, قاتە بار ما؟ ونى تەكسەرۋ ءۇشىن, ارينە, عىلىمي ساراپتاما, سىنشىلدىق قاجەت. شاكارىم جازىلعان, ايتىلعان نارسەلەردىڭ بارلىعىن بىردەي قابىلداي بەرمەي, ولار تۋرالى ءوز كۇدىگىن قوسا ايتاتىن. كۇدىك دەگەن شىندىقتىڭ بارلاۋشىسى, كۇدىكسىزدىك ۇنەمى سەنىمگە باستاپ تۇرادى. ابايدىڭ «اقىل سەنبەي, سەنبەڭىز» دەگەنى دە وسى كۇدىككە وراي ايتىلعان وي. مىسالى, ءبىز كەزىندە ماركس, لەنيننىڭ ايتقاندارىنان ءمىن, قاتە ىزدەگەن جوقپىز, ولاردىڭ ايتقاندارىنا كۇدىك كەلتىرمەدىك, سونىڭ ناتيجەسىندە كوممۋنيستىك يدەيا نەگىزىندە سەنىم قالىپتاستى. بۇل سەنىمدى اقيقاتقا اينالدىرعان ناعىز ءدىني ءداستۇر ەدى. شىنىندا, لەنين ءىلىمى «جاڭا ءدىن» بولدى, ونىڭ قىزىل الاڭداعى ماۆزولەيى كادىمگى «قۇدايلاردىڭ» عيباداتحاناسىنا اينالدى. ميلليونداعان ادامدار ونىڭ ەسىگىن كۇزەتىپ, ونى كادىمگىدەي زيرات ەتتى. بۇل ادامنان قۇداي جاساۋ الەگى بولاتىن.
شىنىندا دا, اۋليە, بىلگىشتەردىڭ جازعانىنان قاتەنى كىم انىقتاپ الماق؟ جازىلعان كىتاپتاردان, ايتىلعان سوزدەردەن, اتقارىلعان ىستەردەن قاتەنى كىم تاپپاق؟ بۇل ساۋالعا جاۋاپتى زامان ويشىلدارى بەرسىن!
* * *
شيمايلار يدەولوگيانىڭ جالدامالارى. ساياسات ءسوزى كوبىنە وتىرىككە قۇرىلادى. تىپتەن تازا وتىرىك بولماسا دا الداۋعا نەگىزدەلەدى. الداۋ ساياسات بولعاندا, وعان جامىراي قالامگەر-جازۋشىلار قىزمەت ەتكەندە, شيمايدىڭ «كوكەسى» كورىندى.
كەڭەستىك زاماندا ءدال سونداي جاعداي ورىن الدى. كوممۋنيزمدى, ءسوتسياليزمدى سولارعا قاتىستى قوعامداعى نەندەي سوراقى جاعدايلاردىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ «جاڭالىق», «جاقسىلىق» ەتىپ كورسەتۋ ماقساتىندا ناعىز شيماي باستالىپ كەتتى. وتىرىكتى شىنداي ەتىپ شىعارما جازباعان ەلىمىزدە قالامگەر قالمادى, دەسەك تە بولعانداي. سەبەبى ناعىز شىنشىلدار «حالىق جاۋى» بولىپ اتىلعان, سوتتالعان, قۋعىندالعان, ازاپقا سالىنعان. ءتىرى قالعان قالامگەرلەردى ۇرەي بيلەدى. ۇرەي – شايتان ازىعى, ءازازىل تاعىنا ابدەن ءمىندى. سانانى ۋلاۋ ءىسى مىقتاپ قولعا الىندى. ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ جالعان تۇسىنىكتەر سانامىزعا «قاعىلا» باستادى. وتىرىك ايتىپ بولماس ءورىس الدى. ءسابي بولىپ دۇنيەگە ەنگەن ميلليوندار ساناسى ۋلانىپ, لاس قوعامدا ءوسىپ-ءوندى. ارىلۋ دەگەن اسا اۋىر ءىس ەكەن. كۇنى بۇگىنگە دەيىن وتىرىك پەن شىندىقتى اجىراتا الماي قاعاز بەتىن شيمايلاپ جاتقاندار جەتكىلىكتى.
* * *
ويشىل بولۋ ءبىر ماسەلە. ال, سىنشىلدىق بولسا ويشىلدىق قۋاتىن ودان ءارى تەرەڭدەتپەك. سىنشىل ادامدى ايلامەن تەرىس جولعا ءتۇسىرۋ قيىن. سوندىقتان شاكارىمنىڭ سوتسياليستىك قوعامدى, ونى قۇرۋشى بولشەۆيكتەر ارەكەتىن قابىلداماعانى تۇسىنىكتى. ول وسى ىلىمدەردىڭ تەرىستىگىن, قاتەلىگىن جانىمەن سەزدى, سودان بۇل ساياساتقا ىشتەي قارسى بولدى. شاكارىمنىڭ بالاسى احات جازعان ءومىربايانىنان بەلگىلى بولعان جاي, ول بولشەۆيكتەر ساياساتىن قابىلداماعان ادام. وسى جاعدايدى تۇسىنگەن بولشەۆيزمنىڭ وكىلدەرى شاكارىمدى جاۋ دەپ اتاعان. ويتكەنى, بولشەۆيكتەر ساياساتى ادامنىڭ بولمىسىنا, تابيعاتىنا كەرەعار ەدى. وسى ىلىمدە قاتەلىك بار ما, جوق پا دەگەنگە شاكارىم تۋرا جاۋاپ بەردى, ول «عىلىم دەپ ۋدى جەگىزگەن» – دەيدى. ياعني بۇل عىلىم ەمەس – ۋ. سانانى ۋلاعاننان كەيىن سەن باسقا ادامعا اينالاسىڭ. باسقا تابيعاتقا كەتەسىڭ. ءسويتىپ اداساسىڭ. سانا ۋلانعانىن, جۇرتتىڭ اداسقانىن شاكارىم ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزدە تولىق بىلمەگەن دە شىعار, ونىڭ تۇسىندا ءسوتسياليزمنىڭ نىشاندارى عانا بەلگىلى بولا باستاعان ەدى, ناعىز بەت-بەينەسىن بىزدەر بىلدىك, سانامىز ۋلانىپ ءومىر سۇردىك. ءبىز سانا, سەزىم ۋلانعان زاماندى باسىمىزدان وتكەردىك. شاكارىمنىڭ سول كەزدە ايتىپ وتىرعان ءسوزى كورەگەندىك ەدى, ونىڭ الەۋمەتتىك تاجىريبەدە دالەلدەنگەنىنە كۋا بولدىق.
«ۋلاما ونداي ۋدى جەپ,
شاتاققا ساتپا شىنىڭدى» – دەيدى اقىن.
وسى ماسەلەگە وراي بىزدە تەرىس قالىپتاسقان ءبىر تۇسىنىك تۋرالى ايتسام, ونىڭ ءمانىسى ماركستىك-لەنيندىك ءىلىم, بولشەۆيزم قازاقستانعا ەنە باستاعاندا ءتۇسىنىپ, ونى سىنشىلدىق كوزقاراسپەن اق-قاراسىن تەرىپ الاتىن بىزدە زيالى قاۋىم بولعان جوق دەۋ. سونىڭ ناتيجەسىندە ەل لاپ ەتىپ, سوتسياليستىك قوعام قۇرۋعا بەلسەندى تۇردە ارالاسىپ كەتتى دەۋشىلەر بولعان. بۇل تەرىس تۇسىنىك. مىنە, كورىپ وتىرسىز, ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن شاكارىمنىڭ ءوزى-اق اشىپ بەرىپ وتىر. شاكارىم ولەڭدەرىن تۇسىنەتىن ادامدار بولدى, ءتىپتى, از بولعان جوق, بىراق ولار وسىنداي تۇسىنىكتەرى ءۇشىن بولشەۆيزم تاراپىنان قاتاڭ جازالاندى. جاپپاي جازالاۋدان ءسوز ءمانىسىن انىق تۇسىنەتىن امان قالعان ازىن-اۋلاق قانا زيالى قاۋىم بولدى. مىلتىقتىڭ كۇشىمەن, زورلىقپەن ەنگەن سوتسياليزم, ماركستىك يدەولوگيا عۇمىرى ۇزاققا بارمادى, اقىرى قۇرىدى. ونى شاكارىم كورگەن جوق, ءبىز كوردىك, باسىمىزدان كەشتىك.
وتىرىكتىڭ ءورىسى قىسقا, ول عاسىرعا جەتپەي قيرادى. 1991 جىلى قازاق ەلىندە تاۋەلسىزدىك ورنادى, ەگەمەندى ەل اتاندى. ويلايمىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ باستالۋى اۋليە-بىلگىشتەردىڭ ايتقان قاتەلىگىن انىقتاۋدىڭ ساياسي جەڭىسى, بىراق مۇنىڭ ءبارىن شاكارىم كورگەن جوق.
تاۋەلسىزدىك دەگەن: شىندىق, اقيقات. تاۋەلسىزدىك تازا سانا. تۇنىق سۋ. بۇلتسىز اشىق كۇن, ساۋلەلى ءتۇن. تاۋەلسىزدىك ساياسات دەپ تانۋ ماسەلەنىڭ بەر جاعى, تاۋەلسىزدىك – قازاق حالقىنىڭ اسىل قاسيەتى, قۇندىلىعى, ول − شيماي تاقىرىبى ەمەس.
تاۋەلسىزدىك حالقىمىزدىڭ مادەني مۇراسى, بايلىعى, بايانى. قالىپتى تۇرمىس سالتى. بابالاردىڭ ورىندالعان ارمانى. ول كەلەشەككە سەنىم كەپىلى. ءومىر, ونەر سانسىز ۇرپاقتىڭ تاريحي-مادەني ءورىسى. قازاق اتانۋدىڭ – سۋبستانتسياسى. تاۋەلسىزدىك − ەل قۇتى. ەلدىڭ قۇتىن قاشىرماۋ ءار ۇرپاقتىڭ, ءار ازاماتتىڭ بورىشى.
* * *
ستۋدەنتپىن. فيلوسوفيا ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى لەنينگراد, موسكۆادا وقىپ, ءبىلىم الىپ, سول جاقتا عىلىم كانديداتى بولىپ ەلگە ورالعان ازامات. فيلوسوفيانى اڭىزعا قۇرىپ, ءارى تىم ساياساتتاندىرىپ ءدارىس وقيتىن. بۇل جاعدايعا قاراماستان, ودان ءارى ماردىمدى اقپارات جوق, تىپتەن ساباقتارىن دا تولىق جۇرگىزبەي, ءبىزدى قويا بەرەتىن. فيلوسوفياعا ىنتالى بولىپ, ءوز بەتىممەن فيلوسوفيا تۋرالى تالاي كىتاپتاردى وقىدىم. بۇل پانگە ىنتا ارتا بەردى. مەنى تاڭداندىرعان سحولاستيكا, اسىرەسە سوفيستەر بولدى. كۇدىكشىلەر (سكەپتيتسيزم) دە جەتكىلىكتى ەكەن. سودان بەرى (1967 جىلدان) فيلوسوفيامەن اينالىسۋدى ءومىرىمنىڭ مانىسىنە اينالدىردىم. 1970 جىلى فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ۇزدىك اياقتاپ, سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيلوسوفيا كافەدراسىنا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە ورنالاستىم. سول كەزدە الماتىدا ديالەكتيكالىق ويلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرعان توپ بولدى. ءبىزدىڭ فيلوسوفتاردى ورتالىق موسكۆا تاني باستادى. فيلوسوفيا كەڭەس زامانىندا ەليتارلىق بىلىمگە اينالدى. فيلوسوفيانى كوممۋنيستىك پارتيا مەيلىنشە قولدادى. مەن كەيدە وزىمە نەگە فيلوسوفيانى كوممۋنيستەر سونشاما باعالاۋدا دەپ قويامىن. وسى ءتۇيىننىڭ ءبىر شەتى اققۋ سەلوسىندا اكەمنىڭ وتباسىندا اشىلعانداي بولدى.
اكەم دىنگە بەرىك, ناماز, ورازاسىن قازا قىلماعان تاقۋا. ءىنىسى دە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان مۇگەدەك بولىپ قايتقان, بىراق ول كىسىگە قۇراننان باسقا قۇندىلىق جوق, تىم تاقۋا. ول كىسى قۋىرشاق دەگەندى بالتامەن شاباتىن, قابىرعاعا سۋرەت ىلىنسە قيراتاتىن, ورىسشا, قازاقشا كىتاپتاردى وتقا جاعاتىن. ءبىز, ول كىسىدەن ابدەن قايمىعىپ قالعانبىز.
فيلوسوفيا ءپانىنىڭ وقىتۋشىسىمىن, جازعى كانيكۋلدا ۇيگە كەلسەم, اكەم الگى ايتقان «تاقۋا» ىنىسىمەن ءشاي ءىشىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋدا. سالەمدەسكەننەن كەيىن اڭگىمە ماعان اۋدى.
− اعاسى, − دەدى اكەمنىڭ ءىنىسى كەكەسىن ۇنمەن, مىنا بالاڭىزدى ماقتايسىز, دەپ مەنى نۇسقاپ, − بىلەسىز بە, بۇنىڭ قانداي قىزمەت اتقارىپ جۇرگەنىن؟
اكەم مەن تۋرالى جاعىمدى ءسوز بولا ما دەگەن نيەتپەن:
− ءيا, ايتشى, قانداي قىزمەت اتقارۋدا.
اكەمنىڭ ءىنىسى كەلتەسىنەن كەتتى.
− بۇ, بۇل ما, ناعىز كاپىر. ونىڭ ءفالسافاسى ء(دال وسىلاي دەدى) قۇدايعا, قۇرانعا قارسى, ءسىزدىڭ ۇستاعان ورازاڭىز, وقىعان نامازىڭىز حارام, − دەدى, مەنى جەپ قويارداي جالعىز ساۋ كوزىمەن وقتاي اتىپ.
اكەم دە تۋرا كەتتى.
− كەت يت, شىق ۇيدەن, مەنىڭ ورازام مەن نامازىمنىڭ حارام بولاتىنىن ايتاتىن سەن بە, ءبارىن ءبىر اللا تاعالا بىلەدى, − دەدى بۋلىعىپ. ءىنىسى شويناڭداپ (اقساق ەدى) شىعىپ كەتتى.
اكەم مەيىرىمدى جان ەدى, اشۋى تەز تارقاپ, اڭگىمە وزگە ارناعا اۋىپ, وقيعا ۇمىت بولعانداي بولدى.
كەيىنىرەك اڭعاردىم, «توسىن وقيعا» اكەم ءۇشىن دە, مەن ءۇشىن دە ۇمىت بولماپتى.
كوپ كەيىن اكەم:
− بالام, اناۋ اعاڭنىڭ سەن تۋرالى ايتقانى راس پا؟ – دەدى.
مەن ماسەلەنى ۇزاق تۇسىندىرگەن بولدىم, بايقايمىن, اكەم تولىق قاناعاتتانباعانداي سىڭايلى.
ءوزىم شە؟ ءوزىم نە ويدا بولدىم. فيلوسوفيا جاراتۋشىنى, ياعني قۇداي دەگەندى مويىندامايتىن زايىرلى ءبىلىم. فيلوسوفيا, اسىرەسە بىزدەر ايتىپ جۇرگەن ديالەكتيكالىق جانە تاريحي ماتەرياليزمدە جاراتۋشىعا ورىن جوق. ءبارى-ءبارى وزدىگىنەن بولعان, مۇندا اكەمنىڭ ءجيى ايتاتىن «اللا ءامىرى» دەگەن تۇسىنىك جوق.
وسى كۇدىك ساناما ۇيالاي بەردى. بۇگىندە زەردەلەسەم, فيلوسوفيانىڭ قارابايىر, تۇرپايى ءتۇرىن «كاسىپ» قىلىپ ۇزاق ءجۇرىپ قالىپپىن. كارل ماركس, فريدريح ەنگەلس, ۆلاديمير لەنين تەوريالىق نەگىز دەپ العان «نەمىس كلاسسيكالىق فيلوسوفياسى» مۇسىلمانعا جات ويلاۋ جۇيەسى ەكەن. بۇل فيلوسوفيالىق جۇيەنىڭ شيماي ەكەنىن ەندى ءتۇسىنىپ, ىلگەرىدە «ەبەلەك فيلوسوفيا» دەگەن كولەمدى ماقالا جازىپ, سوندا ءوز دالەلدەرىمدى كەلتىردىم.
ايتىلعان ماقالاعا قوسا ايتارىم, ابسوليۋتكە قاتىستى ءسوز. مۇسىلمان تەولوگياسىندا (مۇسىلماندا فيلوسوفيا جوق − ع.ە.) اللا تاعالا دەگەندە «تاعالا» ابسوليۋت دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. سوندا ابسوليۋت – اللا. ول تۋماعان, تۋىلماعان, ماڭگى – ابسوليۋت. ونىڭ كوركەم ەسىمدەرى بار. سول ەسىمدەرى ارقىلى ءبىز ابسوليۋتتى تانۋعا ىنتالىمىز جانە مۇمكىندىك اشامىز. ابسوليۋت ەسىمدەرى, ونى تانۋداعى مۇمكىندىك. ءابسوليۋتتىڭ (قاسيەتتى ەسىمنىڭ) ءبىرىنشى – اللا, ودان كەيىن كوپتەگەن كوركەم ەسىمدەرى بار.
گەگەلدىڭ جاڭالىعى سول, ول يسلام تەولوگياسىنان اللا تاعالانى الىپ, ونى ابسوليۋتتىك يدەيا دەپ ۇسىنعان. كەڭەستىك زاماندا اراب فيلوسوفياسى, يسلام تەولوگياسى دەگەندەردى وقۋ بولمادى, بولا قالعاندا تەرىس دارىستەلدى. فيلوسوفيالىق شيمايلار بولدى. كوممۋنيستەردىڭ فيلوسوفيانى دارىپتەۋى, بۇل ءبىلىم ولاردىڭ قاتە قۇرعان سوتسياليستىك قوعامىن «عاجاپ قوعام», الەمدەگى «ادىلەتتى قوعام» دەپ دالەلدەۋلەرى ءۇشىن قاجەت بولدى. ونى لەنين ءبىر سوزبەن «ديالەكتيكا ماركسيزمنىڭ جانى», – دەدى. راس. ديالەكتيكاسىز ماركستىك-لەنيندىك باعىتتاعى فيلوسوفيا بولۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى.
* * *
تاۋەلسىزدىك جەڭىسكە جەتتى. سوتسياليستىك قوعام قيرادى. ماركسيزم «ارحيۆتىك ىلىمگە» اينالدى. ەندى, ونىڭ جانى ديالەكتيكا دا ءوز ءمان-ماعىناسىن جويدى. جاعدايدىڭ تۇبىندە وسىلاي بولاتىنىن سەزگەن كەڭەس فيلوسوفتارى گەگەل ىلىمىنە سۇيەنىپ, «ديالەكتيكالىق لوگيكا» دەگەن ءپان ويلاپ تاپقان. ول سحولاستيكا مەن سوفيزمنەن قۇرىلعان, قولدان جاسالعان «فيلوسوفيا».
ديالەكتيكالىق لوگيكانى جاقتاۋشىلار, انىعىندا, «فيلوسوفيا» دەگەن زايىرلى ءىلىمنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋشىلار. كوممۋنيست-فيلوسوفتار ويلاپ تاپقان (فريدريح ەنگەلس ىلىمىنە سۇيەنىپ) ديالەكتيكالىق ماتەرياليزم جانە تاريحي ماتەرياليزم دەگەن تەرىس ىلىمدەر بۇگىندە ءپان رەتىندە وقىلمايدى, ولار جويىلعان. سولارمەن بىرگە «ارحيۆكە» «ديالەكتيكالىق لوگيكانىڭ» دا كەتۋى تابيعي جاعداي ەدى, بىراق ەسكىشە ويلاپ, كوممۋنيستىك سانادان شىعا الماي (تاۋەلسىزدىكتى قابىلداي الماي) جۇرگەن كەڭەس زامانىندا فيلوسوفيانى عىلىم دەپ تانىپ, سول تاپتاۋرىندى سانادان ارىلا الماي جۇرگەندەر كانت, گەگەل, ت.ب. (ەۋروپا ۇمىتا باستاعان) فيلوسوفتار ءىلىمىنىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ, جاڭا زامانعا تىڭ, جاڭا فيلوسوفيالىق رەفلەكسيا قاجەتتىلىگىن تۇسىنبەي جۇرگەندەردى اداسۋشىلار, ياعني شيماي فيلوسوفتار دەۋدەن وزگە ايتارىم جوق.
* * *
ءسابي شيمايىنا قايتا ورالساق, اق قاعازدىڭ بەتىندە كولبەۋ-كولبەۋ سىزبالار پايدا بولعانىن كورەمىز. وسى سىزبالاردى ساقتاپ قويۋ قاجەت. ول سىزبالار ءسابيدىڭ كەلەشەك تاعدىرىنىڭ سيمۆولدارى. الدە, باسقاداي كوزقاراس بار ما, قادىرلى وقىرمان!
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك, جازۋشى
