ەل ىشىندە ەسكىلىكتى اڭگىمەلەر كوپ. ەستە تۇتىپ, ەستەلىك رەتىندە پايدالانۋعا دا بولادى, ارينە. ۇلى دالامىزداعى ءاربىر بەلگىنىڭ, ەسكەرتكىشتىڭ دە ءوزىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرى بار. تاريحي تالاس جەرىندە, تالاس وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا تۇرعان قاراقوجا مەشىتى كوپتىڭ تاڭدانىسىن تۋدىرعان كورنەكتى كەشەن. مەشىت تاريحي دەرەكتەر بويىنشا حح عاسىردىڭ باس كەزىندە ورتاعاسىرلىق بۇحارا جانە سامارقان مەشىتتەرىندەگى ساۋلەت ونەرى ۇلگىسىندە سالىنعان ەكەن. سونداي-اق, كەزىندە رەمپەل باستاعان اتاقتى عالىمدار مۇندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن دا جۇرگىزىپ, اتالعان مەشىت بۇگىندە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن.
ال قاراقوجا مەشىتىنىڭ تاريحى قانداي, نە سەبەپتى بۇلاي اتالدى دەگەن ساۋالىمىزعا سەيىلبەك اۋىلىنىڭ تۋماسى شۇكىرعالي احىم ۇلى جاۋاپ بەردى. اڭگىمەنى ارىدەن تارقاتقان ازامات قاراقوجا مەشىتىنە قاتىستى جايتتاردى مازمۇندادى.
زامانىندا قاراقوجا مەشىتىن جۇپان انا سالۋعا ىقپال ەتكەن ەكەن. ەندى ول كىسى مۇنداي ساۋاپتى ىسكە قالاي بەل بايلادى دەسەك, قازاقتىڭ «باتامەن ەل كوگەرەر» دەگەن اتالى ءسوزىنىڭ تەككە ايتىلماعانىن تۇسىنۋگە بولادى. مالدىبايدىڭ بالاسى كۇدەرى ءجۇز جاستان اسا جاسايدى. سول قاريا ۇلى رايدىڭ ايەلى جۇپان كەلىنىنە باتا بەرگەن. جۇبايىنان جاستاي جەسىر قالسا دا قايسارلىق ۇلگىسىن تانىتىپ, وسى تاريحي نىساندى سالدىرۋعا باسشىلىق جاسايدى. اۋەلى قاينىسى سامبەتبايدى ەرتىپ, تاشكەن بارادى. سول جەردەن ۇستا-شەبەرلەر اكەلىپ, وسى مەشىتتى سالدىرادى. مەشىت قۇرىلىسى اياقتالعان سوڭ, ون ءتورت جاسار قاراقوجانى سول جەرگە يمام ەتىپ تاعايىندايدى. ارينە, سول مەشىتتى سالدىرۋ ءۇشىن جۇرتتان جىلۋ دا جيناعان.
قاراقوجا مەشىتى قازاق دالاسىنداعى جاپپاي تاركىلەۋ, اشارشىلىق, قىزىل قىرعىن كەزەڭدەرىنە دەيىن ەلگە قىزمەت ەتكەن, يمان دارىستەرىن ۇيرەتكەن ورىن. ال ودان كەيىن بۇل تاريحي نىساننىڭ تاعدىرى دا تار جول, تايعاق كەشۋگە تۇسكەن. بۇگىندە قاراقوجا مەشىتىنىڭ ماڭى قالىڭ قورىم. سول جەردەن جۇپان انا دا ماڭگىلىك تىنىس تاپقان. الايدا كىمنىڭ قابىرى قاي جەردە ەكەنى بەلگىسىز. ۋاقىتتىڭ تابىنان زيراتتار تەگىستەلىپ كەتكەن. ال قاراقوجا مەشىتى ساعىمدى دالادا وتكەن عاسىرلاردان سىر شەرتىپ تۇر. ەندى ۇلتتىق جادىگەرلەرىمىزگە ۇلەس بولىپ قوسىلعان قاراقوجا مەشىتىنىڭ تاريحى ۇرپاققا مۇرا بولىپ قالۋعا ءتيىس. ءارى جۇپان انا بەينەسى دە ۇمىتىلماسى ءۇشىن بۇل جەرگە ءبىر بەلگى قاجەت-اق. وسى ويدى ايتقانىمىزدا, شۇكىرعالي احىم ۇلى بۇل جۇمىستى جۋىردا عانا قولعا العانىن جەتكىزدى. «مەن قاراقوجا مەشىتىنىڭ تاريحى تۋرالى بالا كۇنىمدە اكەمنەن ەستىدىم. اكەم احىم دالباي ۇلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ كەلىپ, كەيىننەن توقسان جاستان اسىپ قايتىس بولدى. ول كىسى ەلدىڭ, جەردىڭ تاريحى تۋرالى, اسىرەسە جۇپان انا تۋرالى كوپ ايتاتىن. مۇنداي اڭگىمەلەردى ەستىگەنىمدە, كوز الدىما حالىق قامىن جەگەن دومالاق ەنە, ۇلپان, ايعانىم سياقتى كىسىلەردىڭ بەينەلەرى كەلەتىن. سوندىقتان دا جۇپان انا سىندى كىسىلەردىڭ اتى اتاۋسىز قالماسىن ءارى كەيىنگى ۇرپاقتارى اتا-بابالارىنىڭ ماڭگىلىك مەكەنىن بىلە ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن بارشاسىنا ورتاق بەلگى – ءمارمار تاقتاتاس ورناتۋدى ماقسات ەتىپ, سول ماقساتتى قاسيەتتى رامازان ايىندا قولعا الدىق», دەيدى شۇكىرعالي احىم ۇلى.
قاراقوجا مەشىتى اۋليەاتا وڭىرىنە عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىزگە بەلگىلى تاريحي ورىن. تالاس اڭعارىنان ورىن تەپكەن نىساننىڭ ناقتى تاريحى وسىنداي. بۇل دا ۇلت قۇندىلىعىن قۇرمەت تۇتاتىن ۇرپاققا قاجەت.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
