ۇلتتىق ءومىرىمىزدىڭ وسىنداي شەشۋشى كەزەڭىندە جالپى تاريحي تاعدىرىمىز بەن رۋحاني تامىرىمىزدى سالىستىرا وتىرىپ تالداپ, ەڭ قيىن كەزەڭدى تاقىرىپ رەتىندە الا وتىرىپ, شىنايى ماعىناسىندا تاريحي كوركەم ويلاۋ دەڭگەيىندە بارىنشا تەرەڭ تالداعان زەرتتەۋ ءافسانالار بار. سونىڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى – شىعارماشىلىق مۇراتىنا تاريحتى ءتامسىل ەتكەن عالىم, جازۋشى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «ۇرانىم – الاش!..» تريلوگياسى. مۇندا قوعامتانۋ عىلىمىنىڭ بارلىعىنا: مەملەكەتتانۋعا, ساياساتتانۋعا, قۇقىقتانۋعا, تاريحتانۋعا, پسيحولوگياعا, فيلوسوفياعا, ادەبيەتتانۋعا, تىلتانۋعا, مادەنيەتتانۋعا, دىنتانۋعا قاتىستى بارلىق ءماندى ماسەلەلەردىڭ وزەكتى تۇيتكىلدەرى مەن تۇيىندەرى عىلىمي نىسانا رەتىندە قويىلىپ, كوركەم وي سارالاۋ تاسىلىمەن تارتىمدى سارالانعان. وعان قازاق قوعامىنىڭ بارلىق قىرتىسىنداعى مۇشەلەرىنىڭ وسى «ۇرانىم – الاش!..» تۋرالى تاتىمدى دا تارتىمدى پىكىرلەر ءبىلدىرۋى دالەل.
جالپى العاندا, عالىم مەن جازۋشىنىڭ بەينەتى مەن زەينەتى ۇنەمى قابىسا بەرمەيدى. كەيدە بەينەتتەنىپ اتقارعان ءىسىنىڭ ساپاسى دا كوڭىلدەن شىقپاي, ەڭبەگى ەش كەتۋى مۇمكىن. ءبىز ونى تاريحي ويلاۋ جۇيەسى مەن كوركەمدىك تالاپ دەڭگەيى دەپ اتاپ ءجۇرمىز عوي. بۇل تۇرعىدان العاندا تۇرسىن جۇرتبايدىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق جولى – بەينەت پەن زەينەتتىڭ جولى. قازىرگى الپىستىڭ ءىشىن القىمداعانداردىڭ ىشىندەگى ەڭبەكقورى دا جانە قالامىنىڭ قۋاتى تايماعانى دا وسى تۇرسىن. «ۇرانىم – الاش!..» سياقتى جانرلىق تۇلعاسى مەن مازمۇنى ءماندى دەرەكتى تۋىندى قازاق ادەبيەتتانۋى مەن تاريحتانۋىندا كەزدەسپەيتىنىن اشىپ ايتقىم كەلەدى. مۇنى بۇل مونوگرافيالىق افسانامەن تانىس ءار زيالى وقىرمان اسىلىق ايتتى دەمەيتىنىنە كۇماندانبايمىن. الاش ارداگەرلەرىنىڭ قيامەتقايىممەن تەڭ كورگەن ازابىنا ارنالعان «ۇرانىم – الاشتان!..» اسقان ءافسانا ازىرشە جوق. مۇمكىن, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە دۇنيەگە كەلۋى مۇمكىن. وعان ۋاقىت پەن بەينەت ىزدەگەن تۇرسىن سياقتى ءارى عالىم, ءارى جازۋشى كەرەك.
تۇرسىن ىسىلعان عالىم-جازۋشى رەتىندە بۇل ءافساناسىندا گۋمانيتارلىق عىلىم سالاسىندا قولدانىستا بار ءادىس-تاسىلدەردىڭ بارلىعىن دامىتا پايدالانىپ: ماسەلەنى قويۋ, ويدى دامىتۋ, پىكىر قورىتۋ, دەرەكتەردى سالىستىرا وتىرىپ, وقيعانىڭ ءمانىن اشۋ ماقساتىندا بايانداۋ ءۇردىسىن بىردە جەدەلدەتىپ, بىردە سوزىپ, بىردە ويدى ءۇزىپ تاستاپ وتىرعان. عىلىمي تەزىدەگى ادەبي تاجىريبەلەر سول قۇپيا قۇجاتتاعى ءاربىر پىكىرگە وقىرماننىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن, ويلانا وقىپ, ۇلتىمىزدى جەگىدەي جەگەن جەگىنىڭ استارىن كەشەگىمەن, بۇگىنمەن, ەرتەڭمەن سالىستىرا قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ورايىندا قولدانىلعان.
بۇل قۇجاتتاردا تاعدىر مەن تاريحتىڭ تالقىسى توعىسقان, قىم-قۋىت قايشىلىقتار مەن قاراما-قارسى كوزقاراستار شارپىسقان, اقىل مەن ارانداتۋ ارالاسقان, تۇلعانى قورلاۋدىڭ, ازاپقا سالۋدىڭ نەشە ءتۇرلi امالدارى قاراستىرىلعان, زورلاپ قويىلعان قولداردىڭ تابى بار, ەڭ اقىرىندا ولاردىڭ كوزiن جويىپ جiبەرگەن ۇكىمدەر ساقتالعان. ولاردىڭ سوڭدارىندا تەرگەۋشiلەردiڭ ايباق-سايباق شيمايى مەن تۇلعالاردىڭ سوڭعى دەمi سiڭگەن جاۋاپتارى قالدى. بۇل مالiمەتتەر – ادامنىڭ, جەكە تۇلعانىڭ قيلى-قيلى جاعدايداعى جان دۇنيەسiن, اقىل-امالىن, مiنەزiن اشىپ بەرەتiن «انت مەزگىلىندەگى» دەرەكتەر. ح.بولعامباەۆتىڭ تۇرمە تەرگەۋشىسىنە: «قىسىم كورسەتۋگە كەلگەندە سەندەردىڭ گەرمانياداعى فاشيستىك تەرگەۋشىلەردەن ەش ايىرماشىلىقتارىڭ جوق», – دەپ جاۋاپ بەرۋىنىڭ ءوزى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءور رۋحىنىڭ تۇرمە تىلسىمىندا دا جاسىماعاندىعىن كورسەتەدى.
وكiنiشكە وراي, اقيقاتتىڭ اق جولى سونشاما تاۋقىمەتكە تولى بولدى. وسى جازالاۋ جىلدارىنىڭ iشiندە ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇسiپ, وشاعىنىڭ وتى ءوشiپ تىندى. ولاردىڭ ايەلدەرi مەن بالالارىنىڭ دەنى ازاپتى جىلداردىڭ تاۋقىمەتiنە توزە الماي – جۇيكە دەرتiنە, سال اۋرۋىنا, وكپە قۇرتىنا, كوك جوتەلگە ۇشىراپ, قۋدالاۋدىڭ قۇرباندىعىنا اينالدى. باسىم كوپشىلىگىنىڭ سوڭىنان ۇرپاق قالمادى. كەيبىر اۋلەتتەر ورىستانىپ, تاتارلانىپ, وزبەكتەنىپ, شەركەشتەنىپ كەتتى. ەڭ ۇلكەن قيانات تا وسى. ايتۋعا دا, جازۋعا دا, مويىنداۋعا دا اۋىر اششى شىندىق. ءار تاراۋدىڭ سوڭىنا ولاردىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى دەرەكتەردى قىسقاشا بايانداپ وتەدى.
ءۇش تومدىق «ۇرانىم – الاش!..» اتتى ەڭبەكتىڭ جالپى سيپاتتاماسىندا كورسەتىلگەن مازمۇندىق قۇرىلىمىنا جۇگىنسەك, بۇل تاريحي ۇشتاعان, ءوزىنىڭ اتىنان-اق كورىنىپ تۇرعانىنداي, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىنەن ەرەكشە ورىن الاتىن, ۇزاق جىلدار بويى حالقىمىزدىڭ ارماندى بەينەسىنە اينالعان الاش ارداگەرلەرىنىڭ جانكەشتى تاعدىرىنا ارنالعان. بۇل تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ومىرلىك تاقىرىبىنىڭ ءبىرى ءارى وتىز جىل بويى تالىقپاي, جالىقپاي جيناعان دەرەكتەرىنىڭ نەگىزىندە ومىرگە كەلگەن, جازىلۋىنىڭ ءوزى ون جىلعا سوزىلعان قيامەتتى ەڭبەگى. سوناۋ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ قيىن كەزەڭىندە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆىندە تاۋەكەلدى كۇي كەشىپ, ساۋساعىنا ءمۇيىز بىتكەنشە كوشىرگەن, كوز مايىن تاۋىسقان تاقىرىبى. الاش ارداگەرلەرىنىڭ 1927-1930 جىلدارداعى, ودان كەيىن 1937-1938 جىلدارداعى جازىقسىز تۇرمەگە جابىلىپ, الدى اتىلىپ, ارتى يت جەككەنگە ايدالعان, وندا دا اجال تىرناعىنان قۇتىلماي, اقىرى قازا تاپقان قۇرباندارىمىزدىڭ تاعدىرى, ولاردىڭ تۇرمەدەگى تەرگەۋلەرى مەن تەرگەۋشىلەردىڭ, جالپى كەڭەستىك جازالاۋ ساياساتىنىڭ قىسىمىنا ۇشىراعان قينالىستارى مەن ارماندارى, قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كورگەن ازاپتى قيامەتى بارىنشا شىنايى ءارى ءدال دەرەكتەرمەن, تۇرمەدەگى جاۋاپتارى مەن حاتتارى ارقىلى ناقتى كورسەتىلگەن.
«جەگى» اتتى ءبىرىنشى كىتاپتىڭ «جەگىلەر جۇيەسى» اتتى ءبىرىنشى بولىمىندە («ەل جەگىسى», «ەر جەگىسى», «جەر جەگىسى», «جان جەگىسى», «جۇيكە جەگىسى» دەگەن تاراۋلارىنىڭ اتتارى اڭعارتىپ تۇرعانىنداي) جالپى وتارلىق جۇيەنىڭ جازالاۋ ساياساتىنىڭ باستى قىلمىستىق ۇستانىمدارى – ەلدى بودانداس-تىرۋ, تۇلعالاردى قۋدالاۋ, جەردى اننەكتسيالاۋ, ازاماتتىق قۇقىقتان ايىرۋ, ءتىل مەن ءدىلدى, ءدىندى جويۋ, تۇرمە قىسىمدارى جەكە-جەكە تالدانىپ, ناقتى دەرەكتەر ارقىلى ولاردىڭ قىلمىستىق ارەكەتتەرى اشكەرەلەنەدى. كەڭەستىك يدەيالوگيالىق قىسىم مەن ساياسي جازالاۋ, ۇلت زيالىلارىن قۋدالاۋ مەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتۋ, ۇلتتىق سانا مەن قۇندىلىقتاردى جويۋ باعىتىنا ارنالعان تۇقىم ءۇزۋ (گەنوتسيدتىك) مەن حالىقتىڭ جادىن ءوشىرۋ, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن رۋحسىزداندىرۋ تۇرعىسىندا «الاش» پارتياسى مەن «الاشوردا» ۇكىمەتى باسشىلارى مەن مۇشەلەرىنىڭ (جيىنى 71 ادام) ۇستىنەن جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ ىستەرىنىڭ بارىسى تالدانا كەلىپ, اۆتور وسى بولىمدە ءبىرتۇتاس الاش يدەياسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن جاسايدى.
ال «جەگى» اتتى ەكىنشى بولىمىندە جەكە-جەكە تۇلعالاردىڭ (مىسالى: «كارى كوسەم» تاراۋىندا – ءا.بوكەيحانوۆتىڭ, «بايبىشە-توقال تراگەدياسىندا» –حالەل عابباسوۆتىڭ, «دالا قاشقىنى» تاراۋىندا» – دىنمۇحامەد ادىلەۆتىڭ, ء«سوز دە اق, ءوزى دە اق» تاراۋىندا – مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ, «بايتۇرسىنوۆ – باياعى بايتۇرسىنوۆ» تاراۋىندا – احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ) تەرگەۋ بارىسىنداعى جاۋاپتارى, كورسەتىلگەن قىسىمدار, وعان بەرىلگەن جاۋاپتىڭ شىندىققا جاناسىمى, تۇرمە پسيحولوگياسى, قىسىم بارىسىندا ولاردىڭ ءوزىن-ءوزى ۇستاۋى, شىعارىلعان ۇكىمنىڭ «قىلمىسقا جاناسىمى» ومىرلىك دەرەكتەرمەن سالىستىرىلا وتىرىپ تالدانادى.
«ۇرانىم – الاش!..» تۇرمە ءافساناسىنىڭ «تەز» اتتى ەكىنشى كىتابىندا – «الاش» پارتياسى مەن «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ ءىرى قايراتكەرلەرى م.تىنىشباەۆ, حالەل جانە جاھانشا دوسمۇحامەدوۆتەر, ج.اقباەۆ, ءا.ەرمەكوۆ, ح.بولعامباەۆ, ج.ايماۋىتوۆ, م.جۇماباەۆ, ق.كەمەڭگەروۆ, ج.كۇدەرين, ا.بايتاسوۆ, م.تۇرعانباەۆ, ي.قاشقىنباەۆ, م.مۇرزين, ءا.ءبايدىلدين سىندى 30 تۇلعا تۋرالى بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز نە قاتە پايىمدالىپ كەلگەن تاريحي وقيعالار – تەرگەۋ دەرەكتەرىمەن, سونداي-اق, ءتىنتۋ كەزىندە تاركىلەنگەن حاتتارمەن, قۇجاتتارمەن سالىستىرىلا وتىرىپ باياندالادى.
«تالقى» اتتى ءۇشىنشى كىتاپ «الاش» پارتياسى مەن «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ 71 قايراتكەرىنىڭ ۇستىنەن 1927-1932 جانە 1937-1938 جىلدارى جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ ىستەرىنىڭ نەگىزىندە جازىلعان «جەگى», «تەز» بولىمدەرىنىڭ زاڭدى جالعاسى جانە قورىتىندى ءافساناسى بولىپ تابىلادى. «تالقىدا» – جازۋشى-عالىم مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قىرىق جىلعا سوزىلعان قۋدالاندى (1917-1961ج.ج.) ءومىرى مەن شىعارماشىلىق تاعدىرى, تۇلعالار تالقىسى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆىندەگى «اسا قۇپيا قۇجاتتارمەن», سيرەك دەرەكتەرمەن, ءوزارا جازىسقان حاتتارمەن جارىستىرىلا تالدانىپ, كەڭەستىك جازالاۋ جۇيەسىنىڭ رۋحاني تاۋەلدىلىككە جۇگىندىرۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن يدەولوگيالىق قىسىم ساياساتىن جۇيەلى تۇردە تالدايدى.
مىنە, «ۇرانىم – الاش!..» تۇرمە ءافساناسىنىڭ اتالىپ كورسەتىلگەن جالپى مازمۇندىق جانە قۇرىلىمدىق سيپاتتاماسىنان-اق بۇل زەرتتەۋ ەڭبەگىنىڭ تاريحي-كوركەم تۇجىرىمدارعا نەگىزدەلگەن, ءدال قازىرگى كۇندەرى مەملەكەتىمىزدىڭ الدىنا قويىلىپ وتىرعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعىتىنىڭ تامىرلارىن اشىپ كورسەتكەنىن اڭعارۋعا بولادى. مۇنداي, ءبىر ادامنىڭ ومىرىنە وزەك تارتقان, تاقىرىبى اۋقىمدى, مازمۇنى تەرەڭ, كولەمدى دە پايىمدى ەڭبەك قوعامدىق عىلىم سالاسىندا جىلدا دۇنيەگە كەلە بەرمەيدى. سوندىقتان دا, «ۇرانىم – الاش!..» تۇرمە ءافساناسى مەملەكەتتىك سىيلىققا تولىق لايىق عىلىمي ەڭبەك دەپ باعالايمىن. بۇل – قازاق قوعامىنداعى اسا ماڭىزدى ورنى بار الاش قوزعالىسىنىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋىنا 100 جىل تولۋىنا وراي كورسەتىلگەن ورىندى قۇرمەتىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ تابىلار ەدى.
سەرىك قيراباەۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
