ءىس باسىنداعى توراعا كۇردەلى ىستەر ۇستىندە

جەكسەنبى كۇنى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, مەملەكەتتىك حات­شى ­­– سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­داباەۆ بريۋسسەل قالاسىنا كەلدى. ول مۇندا ەۋرووداق پەن ەقىۇ ارا­سىن­دا مينيسترلەر دەڭگەيىندە سەيسەنبى كۇنى بولاتىن ءبىر­لەس­كەن وتىرىسقا قاتىسادى جانە ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزەدى. جاقسىباي سامرات — بريۋسسەلدەن. توراعالىقتىڭ باسىمدىقتارىمەن تانىستىردى قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگى ەلىمىزدىڭ ەقىۇ توراعالىعى قىز­مە­تىنە كىرىسۋ قۇرمەتىنە ار­نالعان سالتاناتتى قا­بىلداۋ جاسادى, دەپ حابارلادى قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگى. ءىس باسىنداعى توراعا كۇردەلى ىستەر ۇستىندە ەۋرووداقتىڭ شتاب-پاتەرى بەلگيانىڭ استاناسى بريۋسسەل قالاسىندا ورنالاسقان. ەۋرو­پا­نىڭ باتىس بولىگىندە جاتقان وسى شاعىن ەل دە الەمدىك پروبلە­ما­لار­دىڭ شەشىلۋىنە بەلسەنە قاتى­سا­تىن بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. بيىلعى قىس ەۋروپالىق مەم­لە­كەتتەردى دە قىسىپ تۇر دەپ سۋىت حابارلار ءجيى بەرىلگەنىمەن, مۇن­داعى اۋا رايى قاي كەزدەگىسىندەي قوڭىرجاي كۇيىندە ەكەن. كۇن رايى بارىنشا بۇلتتى بولىپ, تۇمان باسىپ, جاڭبىر سەبەزگىلەپ تۇرسا دا اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى پليۋس ەكى گرادۋس. جۇرت جۇقا كيىم­دەرىمەن جالاڭباس شاۋىپ ءجۇر. سۋىعى سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن 30 گرادۋستان تۇسپەي قويعان استا­نا­دان كەلگەندەرگە بۇل ءجايت اسا قى­زىق­تى كورىندى. ءسويتىپ, بەل­گيا استاناسى ءارى ەۋرووداقتىڭ ور­تالىعى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىن­دا­عى جاڭا توراعاسىن جىلى كۇن رايى­مەن قارسى الدى. وسىعان لايىق ساياسي ماسەلەلەر دە جىلى­شى­راي­لى بولا ما دەگەن ءۇمىت بار. جالپى, ونى الداعى كۇندەر كورسەتەدى. ەۋرووداق ەقىۇ-نىڭ جاڭا توراعاسىنان كوپ نارسەنىڭ شە­شى­لۋىنە ىقپال ەتۋىنەن ءۇمىتتى. اسىرە­سە, وداقتىڭ رەسەي فەدەرا­تسيا­سى­مەن اراداعى كەلىسپەۋشى­لىك­تە­رىن رەتتەۋگە اتسالىسىپ, ىقپال ەتە مە دەگەن ويدىڭ  كوپتىگى ايقىن. ويتكەنى, قازاقستاندى رەسەيدىڭ ەڭ جاقىن ارىپتەسى ءارى  دوس مەملەكەتى ەكەنىن بارلىق الەم جاقسى بىلەدى. جالپى, ەۋرو­وداق رەسەيدىڭ دنەستر جاعالاۋى مەن گرۋزيانىڭ اۋماعىن­داعى ءاس­كەري بازالارىنىڭ ساقتال­عانىنا نارازى. اسىرەسە, رەسەيدىڭ گرۋ­زيا­نىڭ ىشكى  كيكىلجىڭدەرىنە ارا­لا­سىپ, ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسە­تيانى بىرجاقتى تانىعانىن قاتتى سىناۋدا. ال ەكونومي­كا­لىق سا­لادا ەۋروپالىق اۆياكوم­پا­نيا­لاردىڭ ءترانسسىبىر باعىتى بوي­ىن­شا رەسەيدىڭ اۋماعىنان ۇشقانى ءۇشىن وتەماقى الاتى­نى­نا قار­سىلىق بىلدىرۋدە. ارينە, ايتا بەرسە مۇنداي پروبلەمالار كوپ. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى جاڭا توراعاسىنا دەگەن ۇلكەن كو­ڭىل ءبولۋ مۇنىمەن عانا شەكتەل­مەي­تىنى بەلگىلى. ەۋرووداقتى قا­زاقستاننىڭ توراعالىققا كىرى­سەر­دەگى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ۇندەۋى دە قاتتى قىزىقتىرۋدا. كەشە مەملەكەتتىك حاتشى – سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­داباەۆ “ەۋراكتيۆ” اتتى بە­دەلدى ەۋروپالىق جاڭالىقتار اگەنتتىگىنە سۇحبات بەرگەن ەدى. وندا جۋرناليستەردى قازاقستان­دىق ۇندەۋدىڭ مازمۇنى مەن ماڭىزى قىزىقتىراتىنى كورىنىپ تۇردى. ويتكەنى وسى تۇرعىداعى سۇراقتار كوپ بولدى. كەشە تۇستەن كەيىن مەم­لە­كەت­تىك حاتشى – سىرتقى ىستەر مي­نيسترى  ەۋروپالىق ينۆەستي­تسيا­لىق بانكتىڭ پرەزيدەنتى ف.ماينشتادپەن دا كەزدەستى. كەز­دەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى قا­رىم-قاتىناستاردىڭ پەرسپەك­تي­ۆا­لى م­اسەلەلەرى تالقىلاندى. ودان كەيىن قانات بايمىرزا ۇلى اتاقتى “ينتەرنەشنل گەرالد تريبيۋن” گازەتىنە دە سۇحبات بەردى. مۇندا دا جۋرناليستەردى قازاق­ستان توراعالىعىنىڭ باعىتتارى, استانا قالاسىنا شاقىرىلىپ وتىرعان ءسامميتتىڭ تاقىرىبى تۋرالى ءبىرشاما سۇراقتار قىزىقتىراتىنى كورىندى. كەشە كەشكە مەملەكەتتىك حات­شى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ پرەزي­دەنتى ج.م.بارروزۋمەن دە كەز­دەس­تى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ كەيبىر وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ايتا كەتەتىن ءجايت, وسى كۇن­دە­رى بريۋسسەلدە ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ باس حات­شىسى تايىر مانسۇروۆ باستا­عان دەلەگاتسيا قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي اراسىندا قۇرىلعان كەدەن وداعىنىڭ بۇۇ شەڭبەرىندە تىركەلۋ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدى. ەرتەڭ ەقىۇ نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەۋرووداقپەن بىرلەسكەن وتىرىسقا قاتىسادى. توراعالىقتىڭ باسىمدىقتارىمەن تانىستىردى قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگى ەلىمىزدىڭ ەقىۇ توراعالىعى قىز­مە­تىنە كىرىسۋ قۇرمەتىنە ار­نالعان سالتاناتتى قا­بىلداۋ جاسادى, دەپ حابارلادى قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگى. قابىلداۋعا اقش حەلسينكي كوميسسياسىنىڭ تەڭ توراعالارى, سەناتور بەندجامين كاردين مەن كونگرەسسمەن ەلسي حاستينگس, اقش-تىڭ ىقپالدى كونگرەس­سمەن­دەرى ەني فالەوماۆاەگا, دارەلل ايسا, دانا روراباحەر, روبەرت ادەرحولت, مەدلين بور­داللو, سون­داي-اق باراك وباما اكىمشى­لى­گىنىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسى­نىڭ, مەملەكەتتىك دەپار­تا­مەنت پەن ۆيتسە-پرەزيدەنت وفي­سى­نىڭ وكىلدەرى, ۆاشينگتوندا ءتىر­كەلگەن ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەل­دەر­دىڭ ەلشىلەرى جانە امەريكالىق ساراپشىلار مەن قۇقىق قورعاۋ­شىلار قاتىستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۆە­نا­دا 2010 جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا ءوت­كەن ۇيىم تۇراقتى كەڭەسىنىڭ وتى­رىسىندا توراعالىق ەتۋدىڭ باعدار­لا­ماسىمەن تانىستىرعان بولاتىن. سونىمەن قاتار, قا­زاقستان پرەزي­دەنتى تىكەلەي ەفير ارقىلى ۇندەۋ جاساپ, ۇيىمعا توراعالىق ەتۋدىڭ باسىم باعىت­تارىن جاريا ەتكەن ەدى. ەلباسى ۇندەۋىندە ەلىمىزدىڭ ۇيىم ايا­سىندا جۇزەگە اسىراتىن اۋقىمدى شارالاردى اتاعان-دى. كەزدەسۋدى قازاقستاننىڭ اقش-تاعى توتەنشە جانە وكى­لەتتى ەلشىسى ەرلان ىدىرىسوۆ اشىپ, قاتىسۋ­شىلاردى ەلبا­سى­نىڭ ءۇن­دەۋىندە كورسەتىلگەن ماسەلەلەرمەن تانىس­تىردى جانە قازاقستان پرە­زي­دەنتىنىڭ ۇندەۋى­نە سايكەس بولا­شاق ءۇشىن ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتىپ,  ىنتىماق­تاستىقتى دا­مىتۋعا شاقىردى. سونىمەن قاتار, ەلشى ۇيىمنىڭ ۇرانى بو­لىپ تابىلاتىن ء“تورت ت” – “ترا­ست” (سەنىم), “ترا­ديشن” ء(داستۇر), “ترانسپارەنسي” (اشىق­تىق) جانە “تولەرانس” ء(تو­زىمدىلىك) ۇعىم­دارىنان تۇسىنىك بەر­دى. اقش اكىمشىلىگىن قازاقستان پرە­زي­دەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ باستاما­سى­نا بايلانىستى ۇيىم سامميتىنە دايىندىق جۇمىستارىن بىرلەسىپ جۇرگىزۋگە شاقىردى. اقش مەملەكەتتىك حاتشى­سى­نىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا بويىنشا كومەكشىسى روبەرت بلەيك ءوزىنىڭ جاۋاپ سوزىندە قا­زاق­ستان­نىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى بارى­سىنداعى جوسپارىن رەسمي ۆا­شينگ­تون قولداعانىن اتاپ ءوتتى. رو­بەرت بلەيكتىڭ اتاپ وتۋىنشە, قا­زاقستان حالىقارالىق قاۋى­پ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋدە كوش­باسشى رە­تىن­دە تانىلدى, ەكونو­ميكالىق رە­فورمالاردى ءساتتى جۇزەگە اسىر­دى. بۇل قازاق­ستان­نىڭ “ور­تالىق ازيا­نىڭ ەكونو­ميكالىق دامۋى­نىڭ قوزعالت­قىشى” بولۋىنا ءمۇم­كىندىك بەردى. ونىڭ سوزىنە قارا­عان­دا, بۇگىندە قازاقستان ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزىپ, وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىگىن نىعايتىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە دەموكراتيالىق قوعامدى دامىتۋ بارىسىندا دا ويداعىداي جەتىس­تىكتەرگە جەتتى. سونىڭ ناتيجە­سىندە قازاقستان ورتالىق ازيادا كوشباسشى رولىنە يە بولدى. ال ەلدىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعالىق ەتۋى قازاقستاننىڭ ەۋرازيا جۇرەگى رەتىندەگى ۇستانى­مىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەدى. امەريكالىق ديپلومات, سون­داي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تىماقتاستىق ۇيىمىن ۆەنادان شىعىسقا قاراي باسقارعان ال­عاش­قى مەملەكەت ەكەندىگىن دە اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى ول قا­زاقستان ەقىۇ توراعاسى رەتىندە وڭىرلىك ۇستانىمداردى نىعايتۋ ارقىلى رەسەي مەن وڭتۇستىك ازيانى جانە باتىس ەۋروپا مەن شىعىس ازيانى جالعاستىراتىن ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭ­عىرتۋشى ەل بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا روبەرت بلەيك اقش پەن قا­زاقستان ەقىۇ اياسىندا بەيبىت­شىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا, ەكونو­مي­كانى دامىتىپ, ەلدەردى وركەن­دە­تۋدە بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيتىندىگىن مالىمدەدى. اقش قازاقستاندى سەنىمدى ارىپتەس دەپ بىلەتىنىن, ەكى ەل اراسىندا ءتۇرلى سالالارداعى ىن­تىماقتاستىق قار­قىندى دامىپ كەلە جاتقاندىعىن, جاڭا مىڭجىل­دىقتا ەقىۇ-نىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن­دىگىنە نىق سەنىمدى ەكەن­دى­گىن اتادى. قازاقستان باستامالارىن قولدايدى بەرن قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ءراپىل جوشىباەۆتىڭ شۆەيتساريالىق ءسىم جانە ءىىم باسشىلىعىمەن كەزدەسۋلەرى ءوتتى, دەپ حابارلادى قر ءسىم-ءىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەكى ەلدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالا­لارداعى ىنتىماقتاستىق جايى مەن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى, سونداي-اق شۆەيتساريانىڭ ەۋروپا وداعىنا توراعالىعى ماسەلەلەرى ءسوز بولدى. سونىمەن قاتار, ناۋرىز ايىنىڭ باسىنا جوسپارلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ شۆەيتسارياعا رەسمي ساپارىنا دايىندىق جايى مەن كۇن ءتارتىبى تالقىلاندى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار الداعى ساپار بارىسىندا تاراپتاردىڭ  بىرقاتار ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول قويۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى شۆەيتساريا جاعى قازاقستاندى ەقىۇ-نىڭ توراعاسى لاۋازىمىنا  كىرىسۋىمەن قۇتتىقتاپ, ءتور­اعا­لىق شەڭبەرىندە استانانىڭ بارلىق باستا­مالارىن ءوز تاراپتارىنان قولدايتىندىقتارىنا سەندىردى. ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋعا دا ۇمتىلايىق ۆيكتور جامۋلدينوۆ, ادىلەت پولكوۆنيگى,  قاج كوميتەتىنىڭ پاۆلودار وبلىسى  بويىنشا باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى. اعىمداعى جىل – قازاق تا­ريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازى­لا­تىن ەرەكشە جىل. مۇنداي تۇ­جى­رىم جاساۋعا تولىق نەگىز بار, سە­بەبى, بيىل ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا التى الاش توراعالىق ەتۋدە. قۇرامىنا 56 مەملەكەت كىرەتىن, الەم­دىك بەدەلى بار ۇيىمعا باس­شى­لىق ەتۋ ەلىمىزگە ۇلكەن جاۋاپ­كەر­شىلىك جۇكتەي­تىنى انىق. وسى ور­اي­دا ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى شەشىمدەرى مەن قاۋىپسىزدىكتى قام­تۋ قۇرالدا­رى­نىڭ ءبىرى – ەكولو­گيا­لىق قاۋىپ­سىز­دىك ەكەنىن ەسكەرسەك, ارال تەڭىزى, “سەمەي پوليگونى” سياقتى قازاق­ستاننىڭ ىشكى ومىرىندەگى ساياسي ماڭىزى بار كوپتەگەن تۇيتكىل­دەر­دىڭ رەتتەلۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر. اسىرەسە, بۇل – شەكارا بويىن قيىپ وتەتىن تەڭىز­دەر توڭىرەگىندەگى ەكونوميكالىق ءھام ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى مەم­لەكەتىمىزدىڭ پايداسىنا قاراي ۇيلەستىرە شەشۋگە جول اشاتىن ماڭىزدى شاق. باستى باعىتتاردىڭ بىرەگەيى رەتىندە بەلگىلەنگەن ساياسي-اسكەري ولشەمدەردى الىپ قارايتىن بول­ساق, قاۋىپسىزدىك پەن سەنىمدىلىك قا­رىم-قاتىناستارىن قۇرۋ باعىتتا­رى سان-سالالى. بۇل ورايدا, يگى باس­تامانىڭ كەڭ ءورىس الۋىنا قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قوسار ۇلەسى ايرىقشا ەكەنى كۇمانسىز. مەنىڭ ويىمشا, اتالمىش با­عىتقا سۇيەنە وتىرىپ, گەر­ما­نيانىڭ قازاق­ستان­داعى جىلىندا وسى ەلدەر ارا­سىن­داعى پەنيتەن­تسيار­لىق (قىلمىستىق) جۇيەدە ءوزارا تاجىريبە الماسۋ شارالا­رىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت. مۇنداي قا­دام قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى (قاج) قىزمەتىنىڭ كەمەلدەنۋىنە جاڭاشا سەرپىن بەرەرى انىق. بۇلاي پايىمداۋ سەبەبىم, گەرمانيا – زاڭ بۇزۋشىلىق سيرەك كەز­دەسەتىن دامىعان, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبىرى, ال بۇل سول ەلدە قىل­مىستىق الەم­دەگى يە­رار­حيالىق توپتىڭ جوق­تىعىن اڭعارتادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قا­زاق­ستان توراعالىعى كەزىندە ەقىۇ-نىڭ اعىمدىق قىزمەتىنە جەتەكشىلىك ەتەدى. دىنارالىق جانە ۇلتارالىق ىمىرالاس­تىق­تى نىعاي­تۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن جۇيەلەپ, “باسقا شاۋىپ, توسكە ورلەپ” تۇر­عان داعدارىستان شىعۋدىڭ ۇتىمدى امالدارىن حالىقارالىق ارەنادا مويىنداتۋ جانە ونى الەمدىك ءتا­جى­ريبەگە ەنگىزۋ – ەلدىڭ بەتكە ۇستار تۇلعالارىنىڭ باستى مىندەتى.