11-12 قازاندا استانادا قاراعاندى وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتەدى
وركەندەۋ ءورىسى – ءوندىرىس
1943 جىلى الماتىدا وتكەن كەڭەس داۋىرىندەگى العاشقى ايتىسقا قاتىسۋشى اقىنداردىڭ شالىمىن بايقاماق بولىپ ءسابيت مۇقانوۆ: «وبلىستارىڭىزدىڭ سيپاتىن تانىتارلىق جايدى ءبىر اۋىز ولەڭگە سىيدىرا ايتىپ شىعا قويىڭىزدارشى», دەگەندە باسقالارى توسىلىپ قالعاندا قاراعاندىلىق حالىق اقىنى جولدىكەي نۇرماعامبەت ۇلى قولما-قول:
حالقىما قاراعاندىم – قارا سابا,
اتاعى الاتاۋدان الاسا ما,
ەلىمە قارا التىنىن بەرىپ جاتىر,
اقىندار وسىنىما تالاسا ما؟!- دەي جونەلگەندە سابەڭ جارىقتىق ريزا بولىپتى.
سول ايتىلعانداي, ەلىمىز كۇش-قۋاتىنىڭ قارا ساباسىنداي قاراعاندى ايماعى ەكونوميكالىق ورلەۋدىڭ, الەۋمەتتىك جاڭارۋدىڭ جانارتاۋى رەتىندە ءاردايىم ءسۇيىنىشتى ىستەردىڭ قىز-قىز قايناۋىمەن ايان. جاڭعىرۋ لەبى ءتاۋەلسىزدىكتىڭ بيىلعى تورقالى تويى جىلىندا ەرەكشە سەزىلىپ, وسۋدە ەكەنىن وڭىردەگى وركەندى وزگەرىستەر ودان سايىن بايقاتادى. گازەتىمىز ءتىلشىسىنىڭ تىلەگىنە وراي وبلىس اكىمى سەرىك احمەتوۆپەن سىر-سۇحبات اتالعان جايلار تۋرالى ءوربىدى.
– سەرىك نىعمەت ۇلى, بارىنە حالىق سىنشى, باعاعا ءادىل عوي. ولكە ومىرىندەگى جاقسىلىقتار جۇرتشىلىق كوڭىلىنە جاعىپ وتىرعانىن بىلەمىز. اۋىلداعىنىڭ دا, قالاداعىنىڭ دا كوز الدىندا ءوربىپ, ءوتىپ جاتىر. قۋانادى, قولدايدى, سۇيىنەدى.
– بۇل ەلباسىنىڭ حالىققا قامقورلىقتى بارىنشا جاقسارتۋ تاپسىرماسىنا بايلانىستى اتقارىلۋداعى ءىس-شارالار شاپاعاتىنىڭ شۋاعى. ول نۇرىن توگە بەرمەك. ەل ءىشىن ارالاۋ بارىسىندا جادىراڭقى جۇزدەردى كوبىرەك كورگەن سايىن باستى ماقسات باعىتىندا جاساپ جۇرگەن قىزمەتىمىزگە دەگەن جىلى قاباققا ءوزىم دە مارقايىپ, جىگەرلەنىپ قالامىن. بۇدان ارتىق نە مارتەبە بولۋعا ءتيىس.
– ءسىزدىڭ وبلىستى باسقارعانىڭىزعا ەكى جىل بولىپ قالدى. ەڭبەك جولىڭىزعا كوز سالعان جان تەمىرتاۋلىق مەتاللۋرگتەر ورتاسىندا شىڭدالعانىڭىزدى, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جوعارى بۋىندارىندا ىسىلعاندىعىڭىزدى بايقايدى. ءبىر پىكىرلەسكەندە قاراعاندىداي ايماقتى العا باستاۋعا ۇلكەن تولقىنىسپەن كەلگەنىڭىزدى بىلگەن ەدىك. قازىر نە ايتار ەدىڭىز؟
– وتاندىق يندۋستريانىڭ قارا شاڭىراعى ءارى قاجىماس قارا نارى ءوندىرىستى ءوڭىرىمىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا الاتىن ورنى ءبىر توبە ەكەنى بەلگىلى. شىندىعىنا كەلگەندە, جالپى دامۋ دەمى ونىڭ تىنىسىنا قاراي سوعادى دەۋگە بولادى. ونەركاسىپتىڭ تىرەگى كومىر, بولات, مىس وشاقتارى شوعىرلانعان ايماقتىڭ كوشباسشىلىعىن ساقتاۋدىڭ, جاڭعىرتۋدىڭ زور جاۋاپكەرشىلىگىن اقتاي الۋ بيىك سىن كورىنگەنى راس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەنىمى, بىلىكتى ماقساتتاستار قولداۋى, ناقتى مىندەت ءىس-قابىلەتتى جانىپ, جاندىرىپ اكەتكەنىن ايتا الامىن.
– ەندەشە, نەگىزگى اڭگىمەمىزگە كوشەيىك. وڭىردەگى ەڭ وزەكتى ءىس – ءوندىرىستى وركەندەتۋ جايىنا توقتالىپ وتسەڭىز.
– ايماق اتى اتالسا, ارينە, ەڭ الدىمەن الىپ كاسىپورىندار مەن زاۋىتتار ەلەستەيتىنى انىق. جاڭا ەكونوميكالىق جۇيەگە كوشۋدىڭ باستاپقى كەزىندە جاعدايدىڭ قاندايلىق كۇيگە تۇسكەنىن كورگەندەر بولماسا قازىرگىلەرگە سەنگىسىزدەي تارىزدىگى ءبىلىنىپ قالادى. ال, ەشتەڭە توسىننان كەلگەن جوق. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ساليقالى دا كورەگەندى باسشىلىعى ارقاسىندا نارىقتىڭ اۋىر جولى بىرتە-بىرتە جەڭىلدەپ, الدىڭعى قاتارلى ەلدەر ءۇردىسىندەگى ىرگەلى شارۋاشىلىق قالىپتاستى. قالىپتاستىرىلىپ قانا قويماي بۇل كۇندە ءوركەندەۋدى جەدەلدەتۋگە بەت بۇرعانىمىز ءمالىم. وسى باعىتتا وبلىسىمىز قادامىنىڭ نىقتىعى اتاۋعا تۇرارلىق دەر ەدىم. بۇعان مىناداي دەرەكتەر ايعاق. ماسەلەن, 8 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ونەركاسىپ ءوندىرىس كولەمى 870 ميلليارد تەڭگەدەن استى. ايماق ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جونىنەن وڭىرلەر اراسىندا كوش باسىندا. سونىمەن قاتار «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ورىنداۋدا دا ءبىرىنشى ورىندامىز. قازىرگە دەيىن وڭىرلىك بيۋدجەتكە 116,8 ميلليارد تەڭگە كىرىس ءتۇستى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل بىلتىرعى سايكەس مەرزىمدەگى كورسەتكىشتەن 9,3 ميلليارد تەڭگەگە ارتىق.
ءسوز ورايىندا مىناداي جاعدايدى اتاپ وتكىم كەلەدى. وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىن كەن ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ ونەركاسىبى قۇرايتىن ەرەكشەلىكتى ەسكەرە وتىرىپ, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس «بازالىق ونەركاسىپ سالالارىن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداسى» جاسالىپ, سول بويىنشا شيكىزاتتى وڭدەۋ جانە باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر شىعارۋدا وزىق ادىستەر مەن مەن تەحنولوگيالاردى ەندىرۋگە باعىتتالعان وسى زامانعى يندۋستريالىق ءجۇيە قالىپتاستىرىلۋدا. بۇل رەتتە كومىر ونەركاسىبىنە, قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگياعا, كەن وندىرۋگە, مەتالل وڭدەۋ مەن ماشينە جاساۋعا, حيميا جانە فارماتسەۆتيكاعا, قۇرىلىس يندۋسترياسىنا باسىمدىق بەرىلگەن. مىسال ءۇشىن قۇرامىنا 26 كاسىپورىن, 3 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, تەحنوپارك بىرىكتىرىلگەن «قاراعاندى ماشينە جاساۋ كونسورتسيۋمى» قاجەتتى تەحنيكالاردى ءوز كۇشىمەن قۇراستىرىپ شىعارۋدا كوزگە ءتۇسىپ كەلەدى. جالپى العاندا, تۇجىرىمدامانىڭ پورتفەلىندە 100-دەن اسا ينۆەستيتسيالىق جوبالار بار. نەگىزىنەن باسىم باعىتتاردى ىسكە اسىرۋدا عىلىمنىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنا باستى نازار اۋدارىلۋدا.
العا ۇمتىلىسقا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ويداعىداي اتقارىلۋى ۇلكەن ارقاۋ بولۋدا. قاراعاندى وبلىسىنان رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا جالپى قۇنى 282 ميلليارد تەڭگەدەن اسا سومانى قۇرايتىن 45 ينۆەستيتسيالىق جوبا ەنگىزىلدى. ولاردى ءجۇزەگە اسىرۋ 5200 جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وتكەن جىلى 30 ميلليارد تەڭگەگە 9 جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. سولاردىڭ اراسىندا «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ قاراعاندى قۇيۋ-ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ بازاسىندا قۇرىلعان «قازبەلاز» كاسىپورنىن اتاعان ورىندى. وندا الىپ تەحنيكانىڭ قوسالقى ءبولشەكتەرى جاسالىپ, جاڭاسى دا قۇراستىرىلادى. كاسىپورىن جۇمىسىنا, ونىڭ اسا ماڭىزدى جوبا ەكەندىگىنە مەملەكەت باسشىسى مۇندا بولعاندا جوعارى باعا بەردى.
بيىلعى جىلى بارلىعى 24 جوبا ىسكە قوسىلادى. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 46,3 ملرد. تەڭگە سومانى قۇرايتىن 9 جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 15 ينۆەستيتسيالىق جوبا ومىرگە جول تارتادى.
– جوبا دەمەكشى, ولاردىڭ ارقايسىنىڭ وزىندىك ارتىقشىلىقتارىن, ءمان-ماڭىزىن تاراتىپ ايتىپ بەرسەڭىز.
– بارىنە توقتالىپ جاتپاي, باستىلارىن تانىستىرايىن. وسى ورايدا ولاردى جاساۋدا, دايىنداۋدا دامۋدىڭ وڭىرلىك ستراتەگياسىنىڭ باسىم باعىتتارى ەرەكشە نازاردا ۇستالاتىندىعىن اتاۋ كەرەك. ىرگەلى ماسەلەلەرمەن شۇعىلدانۋ مىندەتى العا قويىلىپ وتىرعاندا جانە ونى جۇزەگە اسىرۋعا كۇش-مۇمكىندىك جەتەرلىكتەي ۋاقىتتا ەكونوميكانىڭ بۇگىنگىسىنە عانا ەمەس, ەرتەڭىنە ىقپالى وتە زور ومىرشەڭ جوبالاردىڭ ىرىكتەلىپ ۇسىنىلۋىن, سولاردىڭ تاڭداۋلىلارى قولعا الىنۋىن ءبىرىنشى كەزەكتە قولدايمىز. ايتالىق, تەمىرتاۋداعى «نوردپرومنس» جشس تەمىر-بەتوندى شپالدار شىعارۋدى باستادى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە, كورشى مەملەكەتتەرگە تەمىر جول تارتۋداعى قىزۋ ىستەردى ەسكە الساق, بۇل بۇيىمنىڭ قاندايلىق مانگە يە ەكەندىگىن ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتتىگى بولا قويماس. نەمەسە «كمك پروفيل» كاسىپورنىنىڭ بەدەرلى قاڭىلتىر شىعارۋ ءوندىرىسىن كەڭەيتۋى قانات جايعان قۇرىلىسقا ءوتىمدى ءونىم بولىپ وتىر. سونداي-اق, جوعارى تەحنولوگيالى ينتەراكتيۆتى قۇرال-جابدىقتار جاساۋدىڭ جولعا قويىلۋى وقۋ ورىندارىن, مەكەمەلەردى ينتەراكتيۆتى تاقتامەن, ساندىق مۋلتيمەديالىق پوديۋممەن جاساقتاۋعا مۇمكىندىك اشتى. ايتا كەتەتىن جاعداي, بۇل وتاندىق ءونىمنىڭ قىتايدان ساتىپ الىناتىن جابدىقتان ساپاسى جاعىنان الدەقايدا جوعارى.
تەمىرتاۋ مەتاللۋرگيالىق كومبيناتىندا ورناتىلعان سورتتىق يلەك وندىرىسىنە ارنالعان ازىرلەمەلەردى قۇيۋ ماشينەسى جۇمىسقا جاڭاشا سەرپىن اكەلدى. وسىندا قۋاتى ءۇستەمەلەنۋ ۇستىندەگى № 2 دومنا پەشى شويىن ءوندىرۋدى تاۋلىگىنە 3 مىڭنان 3,7 مىڭ تونناعا, ال جىلىنا 1,3 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزەدى. سارانداعى فەرروقۇيما ءوندىرىسىندە كوكس اۋىستىرعىشتى الۋ ءۇشىن جالىنى شالقىمالى كومىردى بايىتاتىن جانە سۇرىپتايتىن, قۇرعاق بيدايدى كىلەگەيلەۋ, كراحمال سۇيىقتىق جانە قۇرعاق ازىق قوسپالارى قولداناتىن استىق وڭدەۋدىڭ تەرەڭدەتىلگەن, جەرگىلىكتى دارىگەر عالىمدارىمىزدىڭ تىڭعىلىقتى ىزدەنىسى ناتيجەسىندە ءومىرگە كەلگەن, بۇگىندە اتاعى الىسقا تانىمال «ارگلابين» ءدارىسىنىڭ جانە شيپالىق قاسيەتى باعالى باسقا دا فيتوپرەپاراتتار ءوندىرىسى ءتارىزدى جوبالار ماڭىزدىلار قاتارىنا جاتادى. كوڭىلگە قونىمدىلىعى سول, بۇلاردىڭ ءبىرازى ەلىمىزدە العاش رەت وندىرىلە باستاعان ونىمدەر بولىپ تابىلادى. «كازاۆياسپەكتر» جشس مامانداندىرىلعان اۋىل شارۋاشىلىق ۇشاقتارى شىعارىلاتىن كۇن دە جاقىن. مۇنداي مىسالدار جالعاستىرا بەرسە كوپ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شيكىزاتتىق ەمەس سالانى وركەندەتۋگە, ءتول ونىمدەر ءتۇرىن ۇلعايتۋعا, باسەكەلىك قابىلەتىن كۇشەيتۋگە, قوسىلعان قۇنى جوعارى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا تۇعىرىن بەكىتۋ بەلسەندى سيپاتقا ەنگەندىگىن ايتۋعا بولادى.
– وسى اڭگىمە الدىندا جۇرت قۇلاعىن ەلەڭدەتكەن جاعىمدى جاڭالىق ەستىلىپ قالدى. سونى ءبىلۋ وتە قىزىقتى.
– ءيا, ءساتىن سالسا ءوڭىر ءومىرىنىڭ وركەندىلىگىن ودان سايىن ورىستەتەر ۇلكەن ءبىر ءىستى باستاعالى وتىرمىز. ول ويداعى وزەكتى ماقسات ەدى. ۇكىمەتىمىز تاراپىنان قولداۋ تاپقانىنا قۋانىشتىمىز. بۇعان دەيىن قۇرىلعان «مەتاللۋرگيا – مەتالل وڭدەۋ» يندۋستريالىق پاركى نەگىزىندە قاراعاندى اۋماعى «سارىارقا» اتالاتىن ەركىن ەكونوميكالىق ايماققا اينالعالى تۇر. سونىڭ ارقاسىندا ينۆەستيتسيانى مولىنان تارتۋ, ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ, تۇتىنۋ رىنوگى كەڭىستىگىن كەڭەيتۋ كوزدەلەدى. وعان قاتىسۋشىلار رەسەي, قىتاي, ەۋرووداق, ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن تاۋار الماسۋدى, ءوزارا ءتيىمدى ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستاردى جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك الادى.
جۇمىستىڭ باعىتتارىن اتاساق, مەتاللۋرگيا, ماشينە جاساۋ, حيميا ونەركاسىبى, قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسى سالاسىنا باسىمدىق بەرىلەدى. ال بۇل جاعىنان بىزدە قۇلاشتىڭ كەڭ سەرمەلۋىنە جاقسى جاعداي بار. ەلەكتر مەن جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ قۋاتتى كوزى, الىس جەرلەرگە جۇكتەر ارتىلاتىن, تۇسىرىلەتىن ارناۋلى ستانسا, استانا – الماتى, قاراعاندى – ەكاتەرينبۋرگ, قاراعاندى – پاۆلودار اۆتوكولىك جولدارى قولايلى ينفراقۇرىلىم سانالادى. سونىمەن بىرگە, الدىن الا جان-جاقتى تالدانىپ, ابدەن ساراپتالعانداي جەتكىلىكتى ەڭبەك رەسۋرستارى, باي ماتەريالدىق بازا, دايىن بىلىكتى كادر اتالعان ايماققا مىقتى تىرەك. 10 مىڭ ادام جۇمىسقا قامتىلادى. وسىناۋ باستامانىڭ دامۋدىڭ قارىشتى كەزەڭىنە جاڭا قۇتتى قادام جاساتاتىندىعىنا سەنەمىز.
– قازىرگى تاعى ءبىر ماڭىزدى ءىس-شارا ينۆەستيتسيا تارتۋ, يننوۆاتسيا جايى قالاي؟
– ايتىپ وتىرعانىمىزداي, الەۋەتتى ايماعىمىزبەن ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋعا كىم قىزىقپاسىن. بىراق سولاي بولسا دا ينۆەستور دەگەن جۇرت ءار قادامىنا اسا ساق قوي. بەرىدەگىنى ەكشەيدى, ارىدەگىنى ويلايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ولارمەن جۇمىس ىستەي بىلگەندە عانا قىزىعۋشىلىق ارتا تۇسەدى ەمەس پە. سوندىقتان شەتەلدىك, وتاندىق ىسكەر توپتاردى ورتاق ىسكە تارتۋدى كۇشەيتۋ ءاردايىم باستى نازاردا. مەملەكەت تاراپىنان دا كومەك ۇلكەن. بيىل وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 129,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل – بىلتىرعى سايكەس مەرزىممەن سالىستىرعاندا 27 پايىزعا ۇلعايدى دەگەن ءسوز.
ال يننوۆاتسيا ماسەلەسىنە كەلسەك, وبلىستاعى كاسىپورىنداردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا بەلسەندىلىگى كوڭىل تولتىرارلىق دارەجەدە. يننوۆاتسيالىق قىزمەت كورسەتكىشتەرى تۇراقتى تۇردە ءوسۋ ۇستىندە. مۇنى جايدان-جاي اتاپ وتىرعانىم جوق. ماسەلەن, كاسىپورىندارىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىك كورسەتكىشى رەسپۋبليكالىق ورتا دەڭگەيدەن ەداۋىر جوعارى. الداعى ۋاقىتتا قول جەتكىزگەن جەتىستىگىمىزدى ساقتاپ قانا قويماي, ءارى قاراي دا دامىتا بەرۋ – ءبىزدىڭ مەجەلى مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى.
– اڭگىمەمىزدى ءارى ساباقتاعانىمىزدا, جەزقازعان ايماعى تۇرعىندارىن تولعاندىرىپ وتىرعان جايعا توقتالساق دەيمىز. بۇل جاقتاعى جۇرتشىلىق مىس كەنى قورىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ءوڭىردىڭ الداعى تاعدىرىنا الاڭدايدى. ونى شەشۋ جولىندا قانداي شارالار جاسالىپ جاتىر. وسىنى اشىڭقىراپ ايتىڭىزشى.
– وكىنىشكە قاراي, جەر قويناۋى بايلىعى سارقىلىپ بارا جاتقاندىعى بەلگىلى. الايدا جاعداي سونشالىقتى قوبالجيتىنداي ەمەس. وبلىستىق اكىمدىكپەن كەلىسىمگە سايكەس «قازاقمىس» كورپوراتسياسى قيىندىققا تاپ بولماۋدىڭ قامىن كۇنى بۇرىن ويلاستىرۋدا. بىزگە ءمالىم بولعانى ازىرگە يگەرىلە قويماعان كەن ورىندارى بارشىلىق. سولار اشىلادى. بۇل ءبىر دەسەڭىز, سونىمەن قاتار, كۆارتس كەن كوزىنىڭ نەگىزىندە فەرروسيليتسي جانە قۇرامى كەدەي ءسۋلفيدتى كەن وڭدەيتىن گيدرومەتاللۋرگيالىق جاڭا تەحنولوگيا وندىرىستەرى قۇرىلادى. كەزىندە ەلدى مەكەندەر مەن كوممۋنالدىق جەلىلەردىڭ تابانىندا قالعان قىرتىستار قايتادان كادەگە جاراتىلادى.
قازاقستان ۇكىمەتىمەن كەلىسە وتىرىپ جەزقازعان ايماعىن دامىتۋدىڭ 10 جىلعا ارنالعان كەشەندى باعدارلاماسى جاسالعاندىعىن ەرەكشە اتاعىم كەلەدى. 8 بولىمنەن تۇراتىن 43 ءتۇيىندى ماسەلە بەلگىلەنگەن بۇل قۇجاتتا ءوڭىردىڭ مينەرالدىق-شيكىزاتتىق بازاسىن, تاۋ-كەن ونەركاسىبىن جانە مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىستى دامىتۋ, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ اياسىنداعى ىستەردى جەتىلدىرۋ, كولىكتىك ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ, الەۋمەتتىك الەۋەتتى نىعايتۋ, تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ قاراستىرىلعان. وسى باعىتتاعى وڭىرلىك ماڭىزى بار جوبالارعا توقتالا كەتسەك, جىلىنا 10 مىڭ توننا قۇس ەتىن ءوندىرەتىن قۇس فابريكاسى سالىنادى. «يۋتاريا لتد» جشس نەگىزىندە جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى قالىپتاستىرىلادى. سونداي-اق, جەزقازعان – قىزىلوردا, جەزقازعان – ارقالىق اۆتوجولدارىن قالپىنا كەلتىرۋ, جەزقازعاندى كولىكتىك, ترانزيتتىك ورتالىققا اينالدىرۋعا ارنالعان ستراتەگيالىق ماقسات. سونىڭ ارقاسىندا جەرگىلىكتى ەكونوميكا تامىرىنا تىڭ قان جۇگىرىپ, ايماق تىنىس-تىرشىلىگى جارقىراي تۇسەدى.
– جەزقازعاندىقتار كوڭىلىن وسىرەرلىك باعدارلاما ەكەن. ەندىگى ءسوزدى اۋىل شارۋاشىلىعى جاي-كۇيىنە بۇرساق. ءوندىرىسى باسىمىراق ءارى حالىقتىڭ 80 پايىزدان استامى قالا تۇرعىندارى بولىپ وتىرعان ايماقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءماسەلەسى وڭاي ەمەستىگى تۇسىنىكتى دەسەك, وسى ءىستىڭ وڭتايى قالاي تابىلىپ جاتىر؟
– ايماعىمىز الدىمەن ءوندىرىستى ءوڭىر رەتىندە تانىمال بولعانىمەن, اشىعىن ايتقاندا, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ سالماعى وزگە جەرلەردەن ەش كەم ەمەس. ءمۇيىزدى ءىرى قارا, قۇس سانى بويىنشا رەسپۋبليكادا 7-ءشى, قوي مەن ەشكىدەن 6-شى, جىلقىدان 4-ءشى ورىندا كەلەمىز. استىق, كوكونىس, كارتوپ ءوندىرۋدەن قازىرشە بەل ورتادان ورىن الىپ تۇرمىز.
بىزدە وبلىس اگروونەركاسىپ كەشەنىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى جاسالعان. وندا, اسىرەسە, بۇعان دەيىن نازاردان تىس قالىپ كەلگەن ىستەردى ىلگەرىلەتۋگە باسىمدىق بەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, سۋارمالى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە قايتا وركەندەتۋ ەت, ءسۇت, تەرى, ءجۇن ونىمدەرىن وڭدەۋدى ورىستەتۋ, كارتوپ پەن كوكونىستى ۇزاق مەرزىمگە ساقتاۋ سياقتى جۇمىستار اۋقىمى كەڭەيتىلگەن. مىسالى, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدىڭ 25 جاڭا شارۋاشىلىعى قۇرىلادى, قازىرگى 3 بورداقىلاۋ الاڭى 10-عا جەتكىزىلەدى, سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋ ءۇشىن بيىل جازدا 340 گەكتارعا تامشىلاتا سۋعارۋ ءادىسى قولدانىلسا, الداعى جىلداردا 2 مىڭ گەكتاردان اسىرىلادى. سىيىمدىلىعى 86,4 مىڭ توننا جەمىس-جيدەك, 10 مىڭ توننا كارتوپ ساقتاۋ قويماسى سالىنادى. بۇقار جىراۋ, نۇرا اۋداندارىندا مال سويۋ, ەت وڭدەۋدىڭ كەشەندى ورتالىقتارى, قارقارالى اۋدانىندا تەرى مەن ءجۇندى ءبىرىنشى رەتتى وڭدەۋ ورنى جۇمىستى باستادى.
تاعى ءبىر ەرەكشە اتاي كەتەتىن ىلكىمدى ىستەردىڭ ءبىرى – وبلىسىمىزدا «Green Technology» جىلىجايى ىسكە قوسىلدى. اۋماعى 3 گەكتار جەردى الىپ جاتقان الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان جاڭا كاسىپورىن ايماعىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە زور ىقپال ەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار, وسى ماسەلەگە قاتىستى تۇراقتاندىرۋ قورىن قۇرۋ جۇمىستارى باستالدى. ول ءۇشىن وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,5 ميلليارد تەڭگەدەن اسا قارجى ءبولىندى. اۋىلدىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن فيۋچەرستىك كەلىسىم-شارتتار جاسالدى, ولار كۇزگى-قىسقى ماۋسىمدا قولجەتىمدى باعامەن كارتوپ, كوكونىس ونىمدەرىمەن قالا تۇرعىندارىن قامتاماسىز ەتەدى.
جالپى العاندا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ەلباسىنىڭ العا قويعان ەڭ باستى ءمىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, بۇل ماسەلە ۇنەمى ءبىزدىڭ باستى نازارىمىزدا.
– بۇل تۇرعىداعى ءسوز ۇستىندە كۇزگى جيىن-تەرىن جۇمىستارىنىڭ قالاي اياقتالعانىن ءبىلۋدى قالايشا اينالىپ وتەرمىز. كۇز بەرەكەسى كوڭىل تولتىرارلىقتاي ما؟
– حالقىمىزدا «ازعا قاناعات, كوپكە شۇكىر» دەگەن اسىل ناقىل بار عوي. قيىندىق تا بولدى. شۇكىر, مىنە, جاقسىلىقتار جاعى كوبەيىپ كەلەدى. اس اتاسى – ناننان باستاساق, 600 مىڭ توننادان استام التىن ءدان قامباعا قۇيىلدى, ياعني ءونىم دەڭگەيى وتكەن جىلداعىدان 2 ەسەگە اسىپ ءتۇستى. كارتوپ قورى بۇرىن-سوڭدى جينالىپ كورمەگەن 92 مىڭ توننا كولەمىنە جەتتى. وتكەن جىلعا قاراعاندا, 15 مىڭ توننا كوكونىس ارتىق الىندى. وسىنشا ريزىق كوزىن يگىلىككە ۇقساتۋ, ساقتاۋ تۇرعىندارعا ىسىراپسىز جەتكىزۋ جايىن سۇراعالى وتىرعانىڭىزدى سەزىپ وتىرمىن. ول جايعا توقتالار بولسام, شىنىن ايتقاندا, ۇلكەن بايلىقتى كۇتكەن وبلىس ەرتە قامداندى. ليتسەنزياسى بار ءىرى 5 ەلەۆاتور 170 مىڭ توننا استىقتى قابىلداپ السا, وسىعان دايىندالعان باسقا دا كاسىپورىندار قويمالارىن تولتىردى. ۇكىمەت 150 مىڭ تونناسىن ساتىپ الۋعا نيەت ءبىلدىردى. ءبىر بولىگى الدىن الا ۋاعدالاستىق بويىنشا وڭتۇستىك ءوڭىرلەرگە وتكىزىلۋدە. مۇندايدا كەزدەسپەي قويمايتىن ماسەلەلەرگە قوسىمشا شارالار دايىن. كارتوپ پەن كوكونىستى ءوندىرۋشىلەردىڭ بۇگىندە قالالاردا ءوتىپ جاتقان ءداستۇرلى ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەلەرىندە ونىمدەرىن كوبىرەك وتكىزىپ قالۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. قويمالاردا قوماقتى قور ساقتالۋعا قويىلدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت
كەيدە اعايىننىڭ: «ءوز ءونىمىمىز جوق» دەيتىنى بار. نەگە بولماسىن. بار. قاراعاندىدا جەتكىلىكتى. ءبىرازى ەلىمىزدە ءبىرىنشى رەت ءوندىرىلۋدەگى جاڭا ءونىمدەر. ءوتىمدى. الىس-بەرىستەگىلەرگە ايان. ولار مىنالار:
تەمىر-بەتون شپالدارى
تەمىرتاۋداعى «نورد پروم نس» جشس-ءنىڭ بيىل وسى زاتتاردى جاساۋدى يگەرۋى الىس-جاقىنعا تەمىر جول تارتۋدىڭ قىزۋ شاعىنا ءدوپ كەلدى. تابان ارالىعى 1520 ميلليمەتر تەمىر جول ءۇشىن شىعارىلادى. جىلدامدىعى جوعارى جۇك پويىزدارىنىڭ 25 توننا كىندىك ورتاعا تۇسەتىن جۇكتەمەسىنە ءتوزىمدى. يتاليالىق قۇرال-جابدىقتارمەن جاساقتالعان ءوندىرىستىڭ اياق الىسى كۇننەن-كۇنگە ارشىندى.
ينتەراكتيۆتى تاقتا
قازىر وقۋ ورىندارىنداعى ءۇيرەنشىكتى بۇل قۇرالعا ەندى وبلىسقا تاپسىرىس بەرۋگە بولادى. وسىنداي تاقتا مەن ساندىق مۋلتيمەديالىق پوديۋمنىڭ العاشقى ۇلگىلەرى وڭتۇستىككورەيلىك فيرما كومەگىمەن قاراعاندى پوليتەحنيكالىق كوللەدجى جانىنداعى زەرتحانادا دايىندالدى. جاپپاي شىعارۋعا كەلىسىم جاسالدى.
تالشىقتى-وپتيكالىق سىم
ول تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جانە ەلەكترتەحنيكالىق ونىمدەر ءوندىرۋگە بەيىمدەلگەن ساران قالاسىنداعى «قازورتالىقسىم» جشس ءۇشىن ماقتانىشتى ءونىم. «قازاقتەلەكوم», «ترانستەلەكوم», «قازاقستانتەمىرجولى», «قازمۇنايگاز» سياقتى ىرگەلى كومپانيالارمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ ءجانە كورشى مەملەكەتتەردىڭ 400-گە جۋىق كاسىپورنى وسىناۋ سىمنىڭ قۇندىلىعىنا قانىق.
جارىقديودتى شامدار
بۇگىندە الەمدە عيماراتتار, كوشەلەر, جولدار بويى, كوپىرلەر ءۇستى وسى قۇرالدار ارقىلى جارىقتاندىرىلادى. سەنىمدى, ۇنەمدى, ادەمى بۇل شامدارمەن تۇتىنۋشىلاردى بۇدان بىلاي قاراي قامتاماسىز ەتۋدى قاراعاندىداعى جشس دە قولعا الدى. جىلىنا 24 مىڭى شىعارىلادى. ەلەكتر قۋاتىن ۇنەممەن قولدانۋعا پايداسى اسا زور. قىزۋلى شامداردان قىزمەت مەرزىمى 100 ەسە ۇزاق.
ولشەۋ-ەسەپتەۋ كەشەندەرى
ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلۋ مەن جاڭا تەحنولوگياعا كوشكەن زامانىندا اتالعان قۇرالدىڭ ورنى بولەكتىگى ونى تۇتىنۋشى ەلىمىزدەگى ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ كوبىنە ءمالىم. ترەل-58 دەگەن قىسقارتىلعان اتاۋمەن بەلگىلى بۇل زاتتاردى جشس برەندى سانالادى. جاسالۋى وتە كۇردەلى قوندىرعىنىڭ جىلىنا شىعارىلاتىن 500 داناسى كۇنى بۇرىن بەرىلگەن تاپسىرىس بويىنشا دايىندالادى.
گيدراۆليكالىق جابدىق
1 ماشينە جاساۋ زاۋىتى نەگىزگى ءونىمىن تۇتاستاي سىرتقا ەكسپورتتاۋشى بىردەن-ءبىر كاسىپورىن. اتالعان جابدىقتىڭ 90 پايىزى تمد ەلدەرىنىڭ تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە مۇناي-گاز ونەركاسىبىنە, مەتاللۋرگيا, كولىك سالاسىنا جونەلتىلەدى. ونى جاسايتىن پروتوتيپتەۋ كەشەنى ءوندىرىس قۋاتىن ارتتىرا تۇسۋدە.
مىنە, باسقالارىن ايتپاعاندا وسىنداي سۇيەكتى ءونىمدەر وندىرىلەدى قاراعاندىدا. كەشە جوق ەدى, بۇگىن بار, ەرتەڭ ەسەلەنەدى.
قازاقشا وقىپ ءجۇر تالاي ۇلت ۇلانى
بۇل كۇندە مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەتتىڭ جاقسى نىشاندارى كوپتەپ بايقالادى دەسەك, سوعان ايعاق قاراعاندى ايماعىندا دا از كەزدەسپەيدى. سونىڭ ءبىرىن ايتالىق.
قاراعاندىداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان وبلىستىق قازاق-تۇرىك ليتسەيىندە قازاق جەتكىنشەكتەرىمەن بىرگە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارى دا ءبىلىم مەن ءتالىم-تاربيە الىپ, تالاي بيىكتەردى باعىندىرىپ ءجۇر. مۇندا چەشەن, ۋكراين, كورەي, ورىس, وزبەك ۇلاندارى وقيدى. ولاردىڭ اراسىندا وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق ءپان وليمپيادالارى مەن عىلىمي جوبا جارىستارىنا, جىر كەشتەرىنە, بايقاۋلارعا قاتىسىپ, تالانت-قابىلەتتەرىمەن كوزگە تۇسۋشىلەر از ەمەس.
ۇلتى كورەي 11-سىنىپ وقۋشىسى ۆياچەسلاۆ كيم ليتسەي مەرەيىن وسىرۋشىلەردىڭ ءبىرى. بۇدان ەكى جىل بۇرىن «ينفورماتيكا» ءپانى بويىنشا وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق ءپان وليمپيادالارىندا تۇرعىلاس ينفورماتيكتەردەن وق بويى وزىپ, ءى-ورىن يەلەندى. بىلتىر «ەۋرازيالىق كوماندا» قۇرامىندا بولىپ, حالىقارالىق وليمپيادادان ءىىى-ورىنمەن ورالدى. سونىمەن بىرگە, اكادەميك جاۋتىكوۆ اتىنداعى بايقاۋدا ءىى-ورىندى جەڭىپ الدى. ۆياچەسلاۆ ءوز ەتنوسىنىڭ دا ءبىلىمدى جانە تالانتتى جاستارى اراسىندا وتەتىن جارىستارعا قاتىسادى. وبلىستاعى كورەي ەتنومادەني بىرلەستىگى ۇيىمداستىرعان «جاس كوشباسشى» ينتەللەكتۋالدىق سايىسىندا جەڭىمپاز اتاندى. تايلاندتا دا جۇلدەلى ورىننان كورىندى. قازاقشا وقىعاندىقتان, مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن ول ءبىلىمدى سولايشا تەرەڭدەتۋدى ويلايدى.
قۇرداسى الەكسەي شۆىركوۆ تا وزات وقۋشى قاتارىندا. ليتسەيگە قابىلدانعاندا قازاقشا مۇدىرىڭكىرەپ سويلەيتىن ونى قازىر ءتۇر-سيپاتى بولماسا, ءتىلى ورىس بالاسى ەكەنىن بايقاتپايدى. 7-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى بويىنشا رەسپۋبليكالىق «كاتەV» وليمپياداسىندا ءى ورىنعا كوتەرىلىپ, التىننان القا تاقتى. سودان كەيىنگى بايقاۋدا دا قازاق ءتىلى بويىنشا باسەكەلەستەرىنىڭ الدى بولدى. «جارقىن بولاشاق» مەملەكەتتىك ءتىل وليمپياداسىنىڭ «ءتىل ءبىلىمى» عىلىمي جوباسىنا قاتىسۋشىلار ىشىنەن جەكە-دارا وزىپ شىقتى. ۇنەمى ۇيرەنۋ, ىزدەنىس ۇستىندەگى الەكسەي, سونداي-اق «عىلىم جانە ونىڭ قازىرگى الەمدەگى ءرولى» تاقىرىبىندا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي-تاجىربيەلىك كونفەرەنتسيادا قازاقشا بايانداما جاساپ, ماقالاسى جيناقتا جارىق كوردى.
وسى بالالارمەن بىرگە ءبىلىم الۋشى چەشەن ورەنى ءشامىل دجاۆتاەۆ تا قازاقشاعا جەتىك. تۇرىكشە, اعىلشىنشا سويلەي الادى. كوركەم ادەبيەتتى وقۋدى ۇناتاتىن ول, اسىرەسە, قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن جاقسى بىلەدى. قاسىم امانجولوۆتىڭ ولەڭدەرىن ءمانەرلەپ وقۋدان وقۋشىلار اراسىندا ۇيىمداستىرىلعان وبلىستىق بايقاۋدا جۇلدەلى ورىننان كورىندى. بۇل رەتتە ۇستازدارى ايگۇل يگەنوۆا, گۇلزينات ەگىنباەۆالاردىڭ ەڭبەگى اتاۋعا تۇرارلىق. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن «كاتەۇ» وليمپياداسىنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى ءشامىلدىڭ سۋرەت سالۋ قابىلەتى دە كەلەشەگىنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەدى.
يگور پوپوۆيچ تە قازاقشا وقۋدى قالاعان ۇلان. ادام اعزاسىن زەرتتەۋگە قاتتى قىزىعاتىن ول بيولوگيا پانىنەن قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرى اراسىندا ءوتىپ تۇراتىن رەسپۋبليكالىق وليمپيادالاردىڭ تۇراقتى قاتىسۋشىسى ءارى ءاردايىم جەڭىمپازى. ۇستازى ارمان شانينوۆ شاكىرتىنىڭ بىلىكتى بيولوگ بولا الاتىنىنا سەنىم ارتادى.
جوعارىدا اتالعان ۆياچەسلاۆ كيمنىڭ قانداسى ستانيسلاۆ كيمنىڭ دە قازاقشا وقۋ ارقاسىندا ءبىلىم ورىنە ۇمتىلۋعا مۇمكىندىگى كەڭ. دارىگەر اتا-اناسى بۇعان قۋانىشتى. ستاس كىتاپ وقىعاندى, كومپيۋتەردىڭ «قۇلاعىندا ويناۋدى» وتە جاقسى كورەدى. ينفورماتيكادان ەكى جىل قاتارىنان «كاتەV» وليمپياداسىندا الدىڭعى ورىنداردى بەرمەي كەلەدى. سپورتتىق جارىستارعا دا بەلسەنە قاتىسادى.
ۇلى اباي وسيەت ەتكەن عىلىمنىڭ پايداسىن بىلۋگە, ماعجاننىڭ سەنىمىن اقتاۋعا, قاسىمنىڭ باقىتتى ۇرپاق بولارىن ايعاقتاۋعا تالپىنعان قازاق باۋىرلارىنىڭ قاتارىندا وسىنداي ءتىلى ءبىر زامانداستارى بار. مەملەكەتتىك ءتىلدى قۇرمەت ەتكەن ولارعا جارقىن بولاشاق جول اشا ءتۇسىپ كەلەدى.
اقساۋلە مامبەتقىزى.
سۋرەتتە: سولدان وڭعا قاراي: ۆياچەسلاۆ كيم, يگور پوپوۆيچ, ستانيسلاۆ كيم, الەكسەي شۆىركوۆ.
اتاجۇرت – عارىش ايلاعى
جەلبىرەپ كوكتە بايراعى,
جازيرا دالام جاينادى.
عالام مەن جەردى جالعاعان,
اتاجۇرت – عارىش ايلاعى.
ەتەنە مۇندا ەل مەن ەر,
جەرۇيىق وسى سەن كورەر.
كەزدەسەر اقىن ارقالى,
كەزدەسەر ويشىل كەمەڭگەر.
عارىشكەر باتىر وسىندا,
وسىندا كەنشى دوسىم دا.
وسىندا ديقان, قۇرىشكەر,
تورگە شىق, تورلەت, توسىلما.
جىرلايمىن اتاجۇرتىمدى,
ازاتتىق العان ۇلتىمدى.
ەگەمەن بولعان ەركىن ەل,
كەلەشەگىنە ۇمتىلدى.
گۇل جايناپ جەرىم قۇلپىردى,
توسىنە قىردىڭ نۇر تۇندى.
عۇرپىمدى ساقتاپ, داستۇرلەپ,
وياتتىم ۇلتتىق رۋحىمدى.
ۇلىتاۋ – ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى,
جارقىراپ تۇرار جۇلدىزى.
جىلقىسى جەلدەي جۇيتكىسە,
اعىلدى سوندا جىل قۇسى.
سارىارقاما قاراشى,
ورناعان كەنتى, قالاسى.
مىڭعىرعان مالى جاڭاارقا,
استىقتى نۇرا دالاسى.
كۇمىس تاڭ اتسا شىعىستان,
دامەلى جۇرتىم ىرىستان.
كوز تارتىپ ورمان, تاۋلارى, –
قارقارالى ءبىر گۇلستان.
شىعىستان اتسا ك ۇلىپ تاڭ,
ءتاڭىر دەپ كۇندى ءپىر تۇتقان.
جەزقازعان, بالقاش, ساتباەۆ
سارىالا مىستى بالقىتقان.
اعىلىپ جاستار تۇس-تۇستان,
وتجۇرەكتەرى ۇعىسقان.
باتىرداي الىپ تەمىرتاۋ –
سومدالعان بولات, قۇرىشتان.
جايناتىپ قازاق دالاسىن,
قاناتتاندىرعان ەلباسىن.
وتانداس ارداق تۇتادى
كوشباسشى ۇستاحاناسىن!
تابىلماس ايماق جاھاننان,
وركەنى ءوسىپ جاڭارعان.
وڭىرلەر ۇلكەن قۇرمەتپەن,
بۇقار مەن اباي اتانعان.
ريزىقتى بولسىن اتار تاڭ,
مول بولسىن جايعان داستارقان.
قالمايدى شەت پەن اقتوعاي,
اساكوپقار دا قاتاردان.
ريزا بوپ تۇرعىن حالقىنا,
شابىتتان, دوستىم, شالقى دا.
ساۋلەتتى ايماقورداسى –
قۇت قونعان قاراعاندىدا.
مەنىڭ ەكىنشى ءۇيىم
قازىر قازاق قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ ءۇلكەن ءوندىرىس ورتاسىنان تابىلۋى اسا تاڭسىق قۇبىلىس ەمەس قوي. قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەننەن كەيىنگى ەڭبەك جولىم سول سالامەن بىتە قايناسىپ كەلەدى. قاتارداعى ماماننان ىرگەلى كاسىپورىن باسشىسىنا كوتەرىلۋىم قالاعان كاسىپكە, سۇيىكتى ىسكە بەرىكتىكتىڭ ارقاسى شىعار.
بۇل كۇندە ءوڭىر ءوندىرىسى جاڭاشا سيپاتتا, جىلدان-جىلعا وزگەرۋ, وركەندەۋ ۇستىندە دەۋگە بولادى. ءبىزدىڭ زاۋىت تا سونىڭ بەل ورتاسىندا. مۇندا جوندەلەتىن, جاسالاتىن تاۋ-كەن شاحتا جانە مەتاللۋرگيا قۇرال-قوندىرعىلاردى نەگىزىنەن «ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسى كاسىپورىندارى تۇتىنادى. تاپسىرىس كولەمى ءاردايىم اۋقىمدى, ءونىم ساپاسىنا تالاپ قاتاڭ. سوندىقتان وسى ۇدەدەن كورىنۋ جۇمىسقا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى ءارى بيىك سىن. مۇنداي الىپتىڭ سەنىمىن اقتاي الىپ وتىرۋىمىز مىندەتىمىزگە وسال ەمەستىگىمىزدى تانىتسا كەرەك.
كاسىپورىن كۇش-قابىلەتى بۇعان دەيىنگى جىلدارمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم جوعارى. پروكاتتى ونىمدەر, ياكي شۆەللەرلەر, ەلەكترمەن دانەكەرلەنەتىن قۇبىرلار, بەدەرلى قاڭىلتىرلار شىعارۋ بۇرىننان جولعا قويىلسا, ءىرى قورامدى مەتالل قۇرىلعىلارىن دايىنداۋ تسەحىنىڭ دا جۇمىسى قىزدى. بىلتىر تاۋ-كەن شاحتا جابدىقتارىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋدى كەڭەيتۋ ءۇشىن اۋماعى 2825, 28 شارشى مەتر تسەح قوسىمشا اشىلدى. جالپى العاندا, جىلىنا 2311 توننا ستاندارتتى ەمەس قۇرال-جابدىق, 15827 مەتالل بەكىتپە, 3692 توننا مەتالل تارتپا وندىرىلەدى. زاۋىتتىڭ ءوز يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسى بويىنشا الداعى بۇيىم تۇرلەرى كوبەيىپ, كولەمى ارتا تۇسەدى.
بۇگىندە قايدا دا ءوندىرىستى وركەندەتۋگە ءمۇمكىندىك جەتكىلىكتى. سونداي جاعداي بىزدە دە بار. دەمەك, ىرگەلى ىستەردى ىلگەرىلەتە الامىز دەگەن ءسوز. ماقسات تا سول. ايەل ادامعا وندىرىستە, ونىڭ وزىندە باسشى بولىپ ەڭبەكتەنۋ وڭاي مىندەت ەمەستىگىن ءوز باسىمنان بىلەمىن. ءۇي ءىشىمنىڭ ەشتەڭەگە الاڭداتپاۋى ارقاسىندا جۇمىسقا جانىم ايانبايدى. ءوندىرىس ورتاسى – ەكىنشى ۇيىمدەي. ءومىرىمنىڭ قىزىعى مەن شىجىعى سونىڭ تىنىسىنا بايلانىستى.
ماقسات مۇراتبەكوۆا, شاحتينسك ستاندارتتى ەمەس قۇرال-جابدىقتار جانە كىشى مەحانيزاتسيا زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى.
شاحتينسك قالاسى.
اۋىلىما قامقورلىق – اسىل پارىزىم
تىڭ جەرلەردى يگەرۋدىڭ ءارتۇرلى اسەرى بولدى عوي. اۋدانىمىزدا بىرىنەن سوڭ ءبىرى قۇرىلعان كەڭشارلاردىڭ بارلىعى دەرلىك استىق وندىرۋگە بەت بۇرىپ, كۇش-قاراجات الدىمەن سولارعا توگىلدى. شەتكەرى ءوڭىردەگى ءبىزدىڭ جاق اۋماعى ەگىن ەگۋگە قولايسىز سانالعاندىقتان بولار, قوي ءوسىرۋى ساقتالىپ قالدى. سول كەزدە جەتكىنشەك جاستا بولساق تا ماڭايىمىزداعىلارعا قاراعاندا اۋىلىمىزدىڭ كومەك-قولداۋدان سىرت قالعانداي ەكەنىن ۇلكەندەر رەنىشىنەن اڭعاراتىنبىز. ماسەلەن, كىندىك قانىم تامعان بالىقتىكولدەن ىرگەدەگى شەرباكوۆسكيدىڭ بەينەسى نەگە مۇلدەم وزگەشە دەگەن وي جۇرەك قوزعايتىن. نامىس سوندايدا تۋادى ەكەن. وسكەندە اۋىلىمدى كوركەيتۋدى ارماندايتىنمىن.
ارمانىمنىڭ اقتىعىنا وراي تاۋەلسىزدىك تاڭى اتتى. مەرەيلى ماقساتىما قانات ءبىتتى. بۇل ۋاقىتتا ءىس ۇيىمداستىرۋدان اجەپتاۋىر تاجىريبەم بار ەدى. شارۋاشىلىعى كۇيزەلىپ, تۇرعىندارى امالسىز جان-جاققا كوشىپ, جۇرتى عانا قالۋعا اينالعان يزەندى اۋىلىن ءوز ەركىممەن ءومىر كوشىنە قوسۋدى قولعا الدىم.
قازىر كەلۋشىلەر تىنىستاستارىمنىڭ تۇرمىسىنا, مەكەنىمىزدىڭ ءسان-كوركىنە قىزىعادى, ءسۇيسىنەدى. اۋدانداعى, قالابەردى وبلىستاعى ءداۋلەتتى, كەلبەتتى اۋىلداردىڭ ەڭ كورنەكتىسى ەكەنى الىس-جاقىنعا ايان. بىلتىر وبلىستىق اكىمدىكتىڭ ۇلگىلىككە ۇسىنۋىمەن ايماقتاعى اۋىلداردىڭ ات ءۇستىندەگى ازاماتتارى ارنايى كەلىپ تانىستى. ءبارى تاڭدانىپ, تامسانىپ قايتتى.
ءيا, بۇگىندە يزەندىمىزدىڭ اجارى سۇيسىنەرلىكتەي. ءىشى-سىرتى سىڭعىرلاعان مەكتەپ, مادەنيەت ءۇيى, پوشتا, بايلانىس ءبولىمشەلەرى عيماراتتارى, بوكسشى باقتيار ارتاەۆ اتىنداعى سپورت كەشەنى, ينتەرنات, ناۋبايحانا, قىمىزحانا, تويحانا, اتا-انالار ءبۇلدىرشىندەرىن ويناتاتىن, سەيىلتەتىن بالالار الاڭقايى جۇرت كوزايىمى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇلاردىڭ دەنى سەرىكتەستىكتىڭ ءوز قاراجاتىنا سالىندى.
شارۋانىڭ وڭعا باسۋى ودان سايىنعى جاڭارۋلارعا, وزگەرىستەرگە ارقالاندىرادى. وسى كۇزدىڭ بەرەكەلى بولۋى سول ۇمتىلىسقا سونى ۇشقىن ءتۇسىردى. اسىل تۇقىمدى قارعالى قويى كەزىندەگى 3 مىڭنان 12 مىڭعا استى, ەگىننەن بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا, ءونىم ەكى ەسەگە ارتىق جينالدى. وسىعان قوسا, ت ۇلىك تورەسى – جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قولعا الىنىپ جاتىر.
ۇستانعان ماقساتىم ورىندالىپ كەلەدى. اۋىلىما قامقورلىق – اسىل پارىزىم, پەرزەنتتىك بورىشىم. «تامشىدان تەڭىز قۇرالادى» دەگەن ەمەس پە. ەلىمىز ءوركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسۋدان ارتىق نە مارتەبە بولۋعا ءتيىس.
قانات وتارباەۆ, «وتقانجار» جشس جەتەكشىسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۇزدىك مەتسەناتى.
نۇرا اۋدانى.
قاراعاندى ۇشاعى وسىنداي
ەكونوميكالىق الەۋەت ءوستى دەگەن وسى. ءبىر كەزدە مۇمكىندىك كەلمەستەي بولىپ كورىنەتىن ىستەرگە دە قول جەتتى. قاراعاندىدا جاسالعان جەڭىل ۇشاقتاردىڭ اسپانعا سامعايتىن كۇنى دە جاقىنداپ كەلەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا كومەككە بەيىمدەلگەن بۇل تەحنيكانى قۇراستىرۋدى «قازاۆياسپەكتر» جشس ءوز مىندەتىنە العان بولاتىن. قالانىڭ ىرگەسىندەگى جاڭاوزەن ايماعىندا سول ءۇشىن سالىنىپ جاتقان وندىرىستىك عيمارات قۇرىلىسى اياقتالىپ قالدى. ال ۇشاقتاردى سىناقتان وتكىزەتىن ۇشۋ-قونۋ الاڭى دايىن. تاتارستاندا بىلىكتىلىك جەتىلدىرىپ جاتقان جەرگىلىكتى مامانداردىڭ ءبىر توبى ءۇيرەنگەندەرىن ءىس ءجۇزىندە كورسەتۋ ءۇشىن ەلگە ورالۋعا اسىعۋدا.
اتالعان سەرىكتەستىكتىڭ ءوندىرىس جونىندەگى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان سەيفۋلليننىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى ۇشاق ءتاۋەلسىزدىك مەرەكەسى الدىندا كوككە كوتەرىلەدى. سودان كەيىن جوبالىق قۋات ورنىققان بەتتە جىلىنا 26-سىن شىعارۋعا كوشەدى. جۇمىس اۋقىمى ودان سايىن كەڭەيتىلە ءتۇسىپ, توتەنشە جاعدايلاردا قولدانىلاتىن, ءتۋريزمدى دامىتۋعا سەپتىگى تيەتىن تۇرلەرى جاسالا باستايدى. وسى تۋرالى قۇلاقتانعان الىس-جاقىنداعى تۇتىنۋشىلاردان قازىردىڭ وزىندە 100-ىنە تاپسىرىس تۇسكەن. سونىڭ ىشىندە ۋكراينا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ساتىپ الۋعا ىنتالى. مۇنداي سۇرانىستى اقتاپ, ساقتاۋ ءۇشىن ۇشاقتاردى حالىقارالىق تالاپقا ساي شىعارۋ باستى نازاردا ۇستالادى.
بۇل ۇشاقتاردىڭ بولەكشە ءبىر تيىمدىلىگى – باسقارۋعا جەڭىل. وعان كادىمگى اۆتوموبيل جانار- مايىن پايدالانۋعا بولادى. ارناۋلى الاڭسىز-اق تەگىس جەر بەتىنەن كوتەرىلە بەرەدى.
وسىنداي ۇشاق جاساۋعا دا كوتەرىلگەن ءوڭىر ەكونوميكالىق قابىلەتىنىڭ قاينارى ودان سايىن اشىلاتىن ۋاقىت تۋىپ تۇر قازىر.
دەرەك پەن دايەك
* «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا نەسيەلەردى سۋبسيديالاۋ مەن كەپىلدەندىرۋ بويىنشا 14 ملرد.-تان اسا سوماعا 87 جوبا ىسكە اسىرىلادى.
* وتكەن 9 ايدا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 69,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل بىلتىرعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 18,7 پايىزعا ارتىق.
* سوڭعى 10 جىلدا تۇرعىنداردىڭ ورتاشا ايلىق كىرىستەرى 6 ەسەگە ارتتى. كۇنكورىسى ءتومەندەر ۇلەسى 39 پايىزدان 3 پايىزعا تومەندەدى.
* 2006 جىلمەن سالىستىرعاندا ونەركاسىپ جالپى ءونىم كولەمى 2 ەسەگە ءوستى.
الداعى جىلداردا اۋىلدى مەكەندەردى دامىتۋ ءۇشىن 56,8 ملرد. تەڭگە قارجى يگەرىلەدى.
* 500 كاسىپورىن حالىقارالىق ساپا مەنەدجمەنتى سەرتيفيكاتىمەن جۇمىس ىستەيدى.
* ەكى جىلدا 12 بالاباقشا, مەكتەپتەر جانىنان 293 شاعىن ورتالىق, 25 مەكتەپ اشىلدى.
* جىل سوڭىندا ايعاقتى كولەم يندەكسى 105 پايىز بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
* تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە دەيىن قوسىمشا 1350 جۇمىس ورنى اشىلادى.
* سۋارمالى جەرلەر 18,2 مىڭ گەكتارعا كەڭەيتىلەدى.
* 41 مال اسىلداندىرۋ زاۋىتىنىڭ 18-ءى ءمۇيىزدى ءىرى قارانى, 12-ءسى قوي وسىرۋمەن اينالىسادى.
* نۇرا اۋدانىنداعى «قاينار», «پرجەۆال», «ششەرباكوۆ» جشس ارقايسىسى 2-دەن 3 ميلليون پۇتقا دەيىن استىق جينادى.
بەتتەردەگى ماتەريالداردى دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ»
قاراعاندى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ايقىن نەسىپباي.
