06 قازان، 2011

ءۇنى سۇلۋ ءۇريا قازاقتىڭ العاشقى كاسىبي ءانشىسى ەدى

415 رەت كورسەتىلدى
قازاق حالقىنىڭ ونەرى مەن مادەنيەتى حح عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى ءوزىنىڭ كاسىبي شىعارماشىلىق قالىپتاسۋى مەن دامۋى جولىندا زور جاڭالىقتارىمەن ەستە قالدى. وسى كەزدە ونەر جولىن باستاعان تۇل­عالار تاريحي قالىپتاسۋ مەن قاتار ونەر وردا­سىنىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە اتسالىسسا، سونداي تا­لانت­تى ونەرپاز تۇل­عالاردىڭ ءبىرى ءۇريا (ۇلبوسىن) التىكقىزى (الىپقىزى دەپ تە جازىلعان) تۇردىقۇلوۆا ەدى. قازاق كاسىبي ساحنا ونەرىنىڭ، ۇلتتىق وپەرا تەاترى­نىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، تابي­عاتىندا سيرەك كەزدەسەتىن تومەنگى كونترالتو داۋى­سىنىڭ يەسى بولعان ءانشى داۋى­سى قازاق تەاترى ساحناسىندا قايتا­لان­باس بوياۋى­مەن تىڭدارمان ەسىندە قالدى. قازاق كاسىبي تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋ­شىلاردىڭ ءبىرى، العاشىندا دراما تەاترى­نىڭ اكتريساسى، كەيىن وپەرا تەاترى ساح­ناسىندا تولىمدى وبرازدارىمەن تانىلعان ءۇ.تۇردىقۇلوۆا وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سى، سارىاعاش اۋدانى، قاپلانبەك اۋىلىندا 1911 جىلى 7 تامىزدا قاراپايىم وتبا­سىندا دۇنيەگە كەلدى. ءانشىنىڭ ءدال قاي كۇنى تۋىلعانىن ءالى دە بولسا انىقتاۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستار بار. وسى كەزەڭ جايلى ەستەلىگىندە ءانشى: «ءبىزدىڭ ءۇي وسى كۇنگى شىمكەنت وبلىسى، سارى­اعاش اۋدانى، «كوممۋنيزم» كەڭشارى­نىڭ «ماتىبۇلاق» شاعىن اۋىلىندا تۇرا­تىن­بىز. اكەي دە، شەشەي دە «قوي اۋزىنان ءشوپ المايتىن» مومىن ادامدار ەدى. كەدەي، كەم­باعال بولساق تا اكەي مارقۇم قىز دەپ كەمسىتىپ، مەنى بەتىمنەن قاققان جان ەمەس ەدى» دەيدى. ءۇريانىڭ جاستىق شاعى عاسىر باسىن­داعى ۇلكەن دۇربەلەڭگە تولى اۋمالى-توك­پەلى كەزەڭگە ساي كەلدى. ونى ۇلكەن ونەرگە قاراي يكەمدەپ، باعىت-باعدار بەرۋدە قامقور اعالارى كوپ بولعان. توڭكەرىس ەكپىنى جاستايىنان ەتى ءتىرى ءۇريانى بولىپ جاتقان وزگەرىستەردەن شەت قالدىرمايدى. جاستار­دىڭ جارقىن بولاشاققا دەگەن ۇمتىلىسى الدىمەن وقۋ-بىلىمگە دەگەن ىنتاسىنان كورىنىس بەرەدى. «اكەدەن ەرتە جەتىم قالعان مەن 1922 جىلى تاشكەنت قالاسىنان ءبىر-اق شىقتىم. ول كەز تۇرمىستىڭ ەڭ اۋىر جىلى بولاتىن. اشتىق، جالاڭاشتىقتىڭ كەڭ ەتەك العان كەزى. «كيرگيزينپروس» دەپ اتالاتىن وقۋ ورنىنىڭ دايارلىق كۋرسىندا وقيمىن. وقۋدان قول بوساي قالسا، ويىن-ساۋىقتان قالمايمىن. ماقتانعانىم ەمەس، كەمەلىمە كەلمەسەم دە اندەردى ءبىر سىدىرعى جاقسى ايتۋشى ەدىم. مەنىڭ ونەرگە دەگەن ىنتالى­لىعىمدى بىردەن بايقاعان اقىن وتەباي تۇرمانجانوۆ، جۇسىپبەك ارىستانوۆ، اسىرە­سە قازاق سوۆەت ونەرىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى­لاردىڭ ءبىرى، جەزتاڭداي ءانشى قۇرمانبەك جانداربەكوۆ ينستيتۋت جانىنداعى ۇيىم­داس­تىرىلعان حورعا بىردەن قابىلدادى. شىركىن، جاستىق شاقتىڭ قىزىعى بىتكەن بە، مەن وسى حوردىڭ بەلدى مۇشەسى بولدىم دا قالدىم»، – دەيدى ول ودان ءارى. تاشكەنت قالاسى سول كەزدەگى وقۋ-بىلىمگە ۇمتىلعان قازاق جاستارىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن، رۋحاني ورتالىق بولاتىن. ولارعا جاڭا ءومىردىڭ ءورىسى مەن توسكەيىنە بەيىمدەلۋىنە باعىت-باعدار بەرگەن ەرەكشە تۇلعالار­دىڭ ءبىرى – عاني مۇراتباەۆ اينالاسىنا بەلسەندى جاستاردى تارتىپ، قولىنان كەلگەنشە جول سىلتەدى. سول ع.مۇراتباەۆتىڭ شاپاعاتى جاس ۇرياعا دا ءتيىپ، اعا كومەگىنىڭ ارقاسىن­دا ول قازاق جاستارىنىڭ جۇلدىزدى شوعىرى ءبىلىم العان تاشكەنت قالاسىندا اشىلعان حالىق اعارتۋ ينستيتۋتى دايىندىق كۋرسى­نا تىڭداۋشى بولىپ قابىلدانادى. وسى ينستيتۋتتا وقي ءجۇرىپ ول ءوزىنىڭ ومىرىنە سەرىك ەتكەن ۇلكەن ونەر ايدىنىنا جولداما الادى. ينستيتۋت قابىرعاسىندا ونەرپاز جاستار ۇيىرمەسىنىڭ كۇشىمەن دايىندالعان اتالمىش كەشتەردە جاس ءانشى ءۇريا ق.جانداربەكوۆپەن بىرگە كونتسەرتتىك باعدارلامالارعا قاتى­سادى. ءوزىنىڭ تۇڭعىش ساحنالىق ءرولىن سومداپ، ءبىرجان سالمەن ءسوز سايىستىراتىن اقىن سارانى ورىنداۋىمەن كاسىبي ساحناعا جولداما الىپ، تەاتر ويىنىنىڭ كورىگىن قىزدى­رادى. بۇل كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىندە جۇرگەن تالانتتى جاستاردىڭ بويىنان كورى­نىس بەرگەن العاشقى ونەر ۇشقىنى بولاتىن. ءۇريانىڭ ۇلكەن ونەرگە، كاسىبي انشىلىك جولىنا تۇسۋىنە سەبەپكەر بولعان قازاقتىڭ ءبىرتۋار ءانشىسى امىرە قاشاۋباەۆ ەدى. ول جايلى ءانشى بىلاي دەيدى: «1925 جىلدىڭ جاز ايى ەدى. پاريج ساپارىنان قايتىپ كەلە جاتقان امىرە قاشاۋباەۆ مەنىڭ اندەرىمدى تىڭداپ وتىردى دا: – قاراعىم تابيعي داۋى­سىڭ كورىكتى، ءساندى ەكەن. مەنىڭ اعالىق اقى­لىم، وسى تابيعات بەرگەن داۋىستى ءالى دە بولسا شىڭداي ءتۇسۋ كەرەك، ول ءۇشىن وقۋ، ۇيرەنۋ كەرەك، – دەدى. جاقسى، ابزال اعانىڭ وسى ءسوزى مەنىڭ ومىرىمە ۇلكەن جولداما بولدى. قالعان ءومىرىم­دى سوۆەت ونەرىنە قال-قادەرىمشە تولىق باعىشتادىم». وسىلاي باستالعان انشىلىك عۇمىر ءۇريانى تالاي اسۋلارعا الىپ شىعادى. 1926-1930-جىلدار ارالىعىندا ماسكەۋ­دەگى ستالين اتىنداعى شىعىس ەڭبەكشى­لەرىنىڭ كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقي­دى. ءانشى داۋىسىنا، ونىڭ كۇشى مەن بوياۋى­نا، دياپازونىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن ۇستاز­دار قاۋىمى تالانتتى جاستى كاسىبي ءانشى­لىككە باۋلۋ كەرەك دەپ شەشەدى. وسى ساپارىندا وعان ماسكەۋ كونسەرۆاتوريا­سىنىڭ انشىلەر دايارلايتىن فاكۋلتەتىنە جولداما بەرىلەدى. ول وسى جولى وقۋعا ءتۇسىپ، 1931-1933-جىلدار ارالىعىندا ءان كلاسىندا وقيدى. بۇل تاريحي دەرەككە سۇيەنسەك، قازاق كاسىبي انشىلىك مەكتەبىندە جانە مۋزىكالىق تەاتر تاريحىندا ماسكەۋ كونسەرۆاتوريا­سىنان ءبىلىم الىپ، ۇلتتىق وپەرا تەاترىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان قازاقتىڭ العاشقى كاسىبي ءانشىسى دە وسى ءۇريا تۇردىقۇلوۆا بولعاندىعىن كورەمىز. 1933 جىلى قازاق كسر حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ شاقىرۋىمەن ءۇ.تۇردى­قۇلوۆا الماتىعا كەلىپ، مۋزىكالىق-دراما تەاترىنان ءانشى-اكتريسا بولىپ ورنالاسادى. سول جىلدارى تەاتر ترۋپپاسىنا كەلىپ قوسىلعان ءبىر توپ تالانتتى جاستار: ق.بايسەيىتوۆ، م.ەرجانوۆ، ك.بايسەيىتوۆا جانە تاعى باسقالارمەن بىرگە ول ءوزىنىڭ كاسىبي ساحنا­داعى جۇمىسىن باستايدى. ءسويتىپ، ول تەاتر ساحناسىندا ن.گوگولدىڭ «ۇيلەنۋ» كومەديا­سىنداعى فەكلا يۆانوۆنانىڭ ءرولىن ورىن­دايدى. وسى تەكتەس كومەديالىق سارىن­داعى ءرول­دەرىمەن جالعاساتىن اكتريسانىڭ دراما تەاترداعى جۇمىسى اكتەرلىك ءوسۋ مەكتەبى بولدى. 1931 جىلى 1 قاراشادا قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتى «قازاق دراما تەاترىنىڭ حال-جايى مەن ونىڭ مىندەتتەرى» جايلى قاۋلى قابىلداعاننان كەيىن، ساحنا ونەرىن وركەندە­تۋدىڭ ءبىراز اۋقىمدى ءىس-شارالارى بەلگىلەندى. وسى قاۋلىعا سايكەس 1932 جىلى الماتى قالاسىندا قازاق دراما تەاترى جانىنان تۇڭعىش مۋزىكالىق دراما تەحنيكۋمى بوي كوتەردى. قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتى مۋزىكالىق تەحنيكۋم نەگىزىندە 1933 جىلعى 8 قىركۇيەكتە «ۇلت ونەرىن دامىتۋ شارالارى» جايلى ارنايى قاۋلى شىعاردى. وسىنداي دايىندىق ءىس-شارالاردان كەيىن مۋزىكالىق تەاتر ءوزىنىڭ العاشقى قويىلىمىنا م.اۋە­زوۆتىڭ «ايمان – شولپان» كومەدياسىن تاڭدا­دى. سپەكتاكلدىڭ مۋزىكالىق نومىرلەرىنىڭ توپتامالارىن جاساعان ي.ۆ.كوتسىك بولاتىن. مىنە، 1934 جىلى 13 قاڭتاردا تۇساۋى كەسىلگەن «ايمان – شولپان» قويىلىمىندا الىپتار توبى قۇرامىندا ءۇريا دا العاشقى پارتياسىن ورىندادى. بۇل اكتەرلەر قۇرامى جايلى ق.جانداربەكوۆ بىلاي دەپ جازادى: «ايمان – ك.بايسەيىتوۆا، شولپان – ايناش ەرجانوۆا، تەڭگە – جانبيكە شانينا جانە ءۇريا تۇر­دىقۇلوۆا، ءانشى – امىرە قاشاۋباەۆ، الىبەك – جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ، ارىستان – قانابەك بايسەيىتوۆ، جاراس – ەلۋباي ومىرزاقوۆ پەن ماناربەك ەرجانوۆ، مامان – دۇيسەنبەك ەركىنبەكوۆ، جانتىق – اقىن يسا بايزاقوۆ پەن قۋان لەكەروۆ، كوتىبار – قۇرمانبەك جانداربەكوۆ، كەرنەيشى وزبەك – مۇسابەكوۆ» (ق.جانداربەكوۆ. كورگەندەرىم مەن كوڭىلدەگىلەرىم. – الماتى. «ونەر» 1989). ال بۇل ەسىمدەردىڭ كەيىننەن تەاتر تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلعانى وزىمىزگە بەلگىلى. ءانشىنىڭ شىعارماشىلىق ءوسۋ جولى قازاق مۋزىكالىق تەاترىنىڭ العاشقى ءتاي-ءتاي باسقان قادامدارىمەن ءبىر ارنادا قاتار ءورىل­دى. ءۇ.تۇردىقۇلوۆا ساحنادا جاساعان وبرازدا­رى ارقىلى ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ جان-دۇنيەسى مەن كەلبەتىن اشىپ كورسەتۋگە تىرىسادى. ول – ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «قىز جىبەك» وپەراسىن­داعى تولەگەننىڭ اناسىنىڭ بەينەسىن دە سومدايدى. وپەرا تەاترىنىڭ تاريحىن جازعان ن.لۆوۆ ءوزىنىڭ زەرتتەۋ وچەركىندە ءانشىنىڭ ساحناداعى ويىنى تۋرالى: «يناچە وتنوسيتسيا ك تۋلەگەنۋ ەگو مات. ۋزناۆ، چتو سىن، ۆوپرەكي ۆولە وتتسا، ۆسە جە ۋەزجاەت ك سۆوەي ۆوزيۋبلەننوي، ونا س گلۋبوكوي توسكوي پروۆوجاەت ەگو، كاك بۋدتو پرەدچۋۆستۆۋيا نەدوبرۋيۋ رازۆيازكۋ. ۋريا تۋردۋكۋلوۆا س بولشيم چۋۆستۆوم پەرەداۆالا ماتەرينسكۋيۋ ترەۆوگۋ ۆ پرونيكنوۆەننوي پەسنە، پوستروەننوي كاك ستاريننوە پريچيتانيە كازاحسكوي جەنششينى» (ن.لۆوۆ «كازاحسكي تەاتر» وچەرك يستوري. گوسۋدارستۆەننوە يزداتەلستۆو «يسكۋسستۆو»، موسكۆا. 1961) دەگەن جولدار قالدىرعان. وسى وپەرادا ول كەلەسى كەيىپكەر ءدۇريا­نىڭ پارتياسىن دا وزىندىك قولتاڭباسىمەن ايشىقتاپ بەرە الدى. ءسويتىپ، ءار ءسوزدى ءىلىپ الىپ كەتەتىن جەڭىل ازىلگە قۇرىلعان ەتى ءتىرى جىبەكتىڭ جەڭگەسىنىڭ كەلبەتىن اشىپ كورسەتتى. وڭتايىنا كەلسە وڭدىرمايتىن كوكجال بەكەجانمەن تارتىنباي ءسوز تالاستىراتىن، جۇزىنە كۇن ساۋلەسىن تۇسىرمەي ۇكىلەپ وتىرعان جىبەك ءۇشىن تولەگەندەي سىپايى جىگىتتىڭ وڭدى جۇپ بولارىن ارىدەن بايقاپ، جاقىن تارتا سويلە­گەندە اكتريسا حالقىمىزدىڭ جول-جورالعىسى مەن سالت-ءداستۇرىن تەرەڭنەن بىلەتىن جەڭگەنىڭ كەيپىندە بارلىق شەبەرلىك قىرلارىمەن كورىنەدى. كەيىنىرەك ءانشى وپەرا تەاترىنان قول ءۇزىپ كەتكەننەن كەيىن دە انالىق پارتياسىن ورىن­داۋعا قايتا اينالىپ سوعادى. بۇل 1968 جىلعى «قىز جىبەك» وپەراسىنىڭ مىڭىنشى قويى­لى­مىن تويلاۋ كەزىندە بولدى. ساحنادا تەاتر­دىڭ ءۇش بۋىن وكىلدەرى ونەر كورسەتىپ، ارقاي­سىسى وزدەرىنىڭ ماحاببات جىرىن جىرلادى. بۇل مادەني ءىس-شارا جايلى ق.بايسەيىتوۆ: «قىز جىبەكتى» العاش قويعاندار تۇگەل باس قوستىق، تەك ارامىزدا كۇلاش پەن ماناربەك قانا جوق. ... كوبىمىز ءان ايتۋدان الىستاپ كەتكەمىز، داۋىس قالاي بولادى دەپ قورقىپ تا ءجۇرمىز. اسىرەسە، قاپيزا مەن ءۇريا كوبىرەك قورقىڭقىرادى. مەن دە ەلۋىنشى جىلداردان كەيىن ءان سالماي، تەك رەجيسسەرلىقپەن كەتكەم،  دەي كەلە: «ەكىنشى اكتىدە ءۇريا شىقتى. داۋىسى دا ادەمى ساقتالعان ەكەن، تولەگەننىڭ اناسى بولىپ اڭىراعاندا، زالدا جىلاماعان ادام قالمادى. زالداعى مىڭ ءتۇرلى ادام مىڭ ءتۇرلى مۇڭىن، مىڭ قۋانىشىن ەسكە الىپ وتىرعان بولۋى كەرەك. ءبىرى ك ۇلىپ وتىرسا، ءبىرى جىلايدى، ءبىرى قول سوعادى، توي داستارقانىن­دا وتىرعان سەكىلدى مارە-سارە» (ق.بايسەيىتوۆ. قۇشتار كوڭىل. الماتى، «جازۋشى»، 1977) – دەپ ەرەكشە سەزىممەن تەبىرەنە جازادى. بۇل قازاقتىڭ ءۇرياداي ءانشىسىنىڭ تەاتردان قول ۇزگەنىنە ارادا 18 جىل وتسە دە ءۇنىنىڭ وزىندىك بوياۋى مەن ۆوكالدىق بابىن جوعالتپاعانىن، داۋىسىنىڭ سىرى كەتپەگەنىن انىق كورسەتەدى. ءۇ.تۇردىقۇلوۆا ورىنداعان كەلەسى سۇبەلى پارتيالارىنىڭ ءبىرى – ب.ءمايليننىڭ ليبرەت­تو­سى نەگىزىندە ە.برۋسيلوۆسكي جازعان «جال­بىر» وپەراسىنداعى سۇگىر بايدىڭ ادۋىن بايبىشەسى ناعيما بەينەسى بولاتىن. ن.لۆوۆ ءوزىنىڭ اتالمىش ەڭبەگىندە «ستارشايا جەنا سۋگۋرا ناگيما (ەە يگرالا ۋ.تۋردىكۋلوۆا)، گوريا زلوبوي ي رەۆنوستيۋ، يزدەۆاەتسيا ناد حاديشوي، سحۆاتىۆاەت نوج ي وترەزاەت ەي پولوۆينۋ كوسى. پو پونياتيام توگو ۆرەمەني ەتو بىلو ساموە تياجەلوە وسكوربلەنيە دليا جەنششينى» (ن.لۆوۆ «كازاحسكي تەاتر» وچەرك يستوري. گوسۋدارستۆەننوە يزداتەلستۆو. – موسكۆا. «يسكۋسستۆو»، 1961) دەيدى. بايبىشەنىڭ وسى جاسا­عان ارەكەتىنەن كەيىنگى مۇڭعا باتقان حادي­شانىڭ مۇشكىل ءحالىن قاپەرىنە دە ىلمەيتىن ناعيما – ءۇ.تۇردىقۇلوۆا قاسارىسقاننىڭ ۇستىنە قاسارىسا ءھام قىتىمىرلانا ءتۇسىپ، حاديشا الىپ كەلگەن شەلەكتەگى سۋدى ەدەنگە ادەيى توگىپ تاستايدى. توقالعا «قولىڭنان كەلسە امالىڭدى ىستەپ باق، كورىپ الۋعا مەن دايىنمىن» دەگەندەي قيعىلىقتى سالادى. ءۇ.تۇردىقۇلوۆا مۋزىكالىق تەاتر رەپەرتۋا­رىنداعى م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان – شولپانىندا» – تەڭگەنى، ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «قىز جىبەگىندە» – انالىقتى، جىبەكتىڭ جەڭگەسى، ءدۇريانى، «جالبىردا» – قامقانى، «ەر تارعىندا» – اقجۇنىستى، پ.­ي.­چاي­كوۆ­سكيدىڭ «ەۆگەني ونەگينىندە» – نيانيانى، دج.ءپۋچچينيدىڭ «چيو-چيو-سانىندا» – سۋزۋكيدى، ج.بيزەنىڭ «كارمەنىندە» – كارمەندى، «تەرەڭ كولدە» – ناتاشانى، «بەكەتتە» – شىن-ا­سىلدى، «التىن استىقتا» – تانانى، «گۆارديا العادا» – اجاردى ت.ب. مۋزىكالىق بەينەلەردى ساحنا تورىنە الىپ شىقتى. ءانشىنىڭ اشىق تا ادەمى داۋىسى وزىندىك قايتالانباس اۋەنىمەن كورەرمەن قاۋىمدى ءتانتى ەتتى. العاشقى جىلدارى كومپوزيتورلار ي.كوتسىك پەن ە.برۋسيلوۆسكي پارتيالاردى تەاتر­دا بار انشىلەردىڭ داۋىس تابيعاتىنا ىڭعاي­لاپ جازعان. «ايمان-شولپان»، «قىز جىبەك»، «جالبىر»، شىعارمالارىن جازۋ ۇستىندە ءانشى­لەردىڭ ءوزىن سوپرانو الدە مەتستسو-سوپرانو، تەنور نەمەسە باس-باريتون دەپ ءبولىپ-جارىپ جاتپاعان. ال «ەر تارعىن» جىرىن تەاتر ساحناسىنا ىڭعايلاپ جازا باستاعاندا كومپوزيتور ەركە دە ءور مىنەزدى، حاننىڭ قىزى اقجۇنىس­كە كەلگەندە ويلانادى. پارتيا قايسى انشىگە قولايلى بولادى دەگەندە كومپوزيتور داۋىس ەرەكشەلىگىنە ساي كەلەتىن ءانشى ءۇ.تۇردى­قۇلوۆانى تاڭدايدى. ەر تارعىننىڭ سۇيىكتىسى داناعا جوعارى سوپرانو داۋىستى بەرە وتىرىپ، اقجۇنىس پارتياسىن ءاۋ باستان وزىندىك بوياۋى مول ۇرياعا ارناپ جازادى. «ەر تارعىن» اتتى ماقالادا ك.ماقاشەۆ: «تۇردىقۇلوۆا ءۇريا اقجۇنىستىڭ ءرولىن جۇرت­شى­لىقتىڭ نازارىن اۋدارارلىق ەتىپ شىعار­دى. ول اقجۇنىستىڭ وپاسىز، سىيقىر، ەكى جۇزدىلىك مىنەزىن، قيمىلىن، ىشكى دۇنيەسىن، حاراكتەرلىك مىنەزدەرىن جەرىنە جەتكىزىپ بەينەلەدى. ءۇريانىڭ اسەرلى ويىنىنان ار-نامىستان ايىرىلعان سيقىر، حان قىزىنىڭ بەينەسى كورىنىپ، بەت-پەردەسى اشىلادى. ءۇريا سوڭعى كورىنىستەردە ايتىلاتىن اريالاردى اسقان شەبەرلىكپەن ورىندادى. ونىڭ ويىنى تەاتردىڭ داڭقىن شىعارىپ، اتىن ءبىر بەلەسكە كوتەرىپ تاستادى» (ك.ماقاشەۆ «ەر تار­عىن». «سوتسياليستىك قۇرىلىس»، گۋرەۆ وبلىس­تىق گازەتى. 1949 ج.)،  – دەيدى. ءۇ.تۇردىقۇلوۆانىڭ اقجۇنىسى ەر مىنەزدى، قۋلىعىنان گورى كەسەك ارەكەتكە باراتىن، ايلا-شارعىسىنا قۇرىق بويلامايتىن قۇبىلمالى بەينە بولىپ شىققان. وتكەن عاسىردىڭ 40-50-جىلدارى وپەرا تەاترىنىڭ قازاق ترۋپپاسى الەمدىك جانە كەڭەستىك حالىقتاردىڭ ۇزدىك وپەرا تۋىندى­لارىن تولىققاندى ساحنالاۋدى قولعا الا باستادى. سول كەزدەگى انشىلەردىڭ ورىنداۋ­شىلىق شەبەرلىگى مەن داۋىس مۇمكىندىگى ءالى دە بولسا تولىسا قويماعانمەن تەاتردىڭ كاسىبي ءوسۋ جولىنداعى جەتىستىكتەرى جاڭا بەلەستەردى باعىندىرۋعا دايىن بولاتىن. سونداي جاقسى جوبانى يگەرگەن تالانتتى مۋزىكالىق تەاتر رەجيسسەرى ن.ي.ساتس ەستەلىك كىتابىندا: «ديرەكتسيا رەشيلا پورۋچيت ۆام (ن.ي.ساتسقا) پوستاۆيت ۆ كازاحسكوي ترۋپپە «چيو-چيو-سان» پۋچچيني. نا ەتۋ پوستانوۆكۋ بۋدۋت وتپۋششەنى ۆسە نوبحوديمىە سرەدستۆا. ونا زدەس نيكوگدا نە شلا: و پود­بورە يز ستارىح دەكوراتسي ي كوستيۋموۆ نەت رەچي. ۆسە زانوۆو. پەرۆايا ەۆروپەيسكايا وپەرا ۆ يسپولنەني كازاحسكوي ترۋپپى نا كازاحسكوم يازىكە. ۆسە – پو ۆاشەمۋ ۋسموترەنيۋ...»، – دەيدى (ن.ساتس. نوۆەللى موەي جيزني. – موسكۆا، «يسكۋسستۆو». 1984). قازاق ترۋپ­پاسىمەن دايىندالعان بۇل وپەرانى ورىن­داۋعا تەاتردىڭ بارلىق ۇزدىك انشىلەرى جۇمىلدىرىلدى. باسشىلىق تاراپىنان جا­ڭا جۇمىستىڭ ساپالى ءھام ءساتتى بولۋى ءۇشىن كۇش-جىگەردى اياماي بارلىق مۇمكىندىك جاسا­لا­دى. سول قۇرامدا ونەر كورسەتكەن تەاتر انشىلەرى قاتارىندا ءۇ.تۇردىقۇلوۆانىڭ سۋزۋكي رولىنە رەجيسسەردىڭ العاشقىدا سىن كوزبەن قاراعانى ءمالىم. ءانشى رەجيسسەردىڭ كوڭىلىنەن بىردەن شىعا قويماعانىن كورەمىز. تەاتردا وسى جىلدارى تابيعاتىنان تومەنگى داۋىستى كاسىبي ءانشى جالعىز ءۇريا بولعاندىعى وسى جەردە انىق كورىنەدى. ول: «نا رول سۋزۋكي پو گولوسوۆىم داننىم پودحوديلا تولكو ۋريا تۋردۋكۋلوۆا، ۋجە نەمولودايا، نەسكولكو گروموزدكايا جەنششينا. تۋت ۆىبيرات نە پريشلوس. رەشال گولوس ي... ەموتسيونالنوست»، – دەيدى. ءۇريا رەجيسسەردىڭ پارتياعا ويلاستىرعان ميزانستسەنالارىن تولىق ورىنداپ بيىكتەن كورىنەدى. سول كەزدەگى تالانتتى اكتەرلەر شوعىرى: كۇلاش، قۇرمانبەك، قانابەك، شارا، ۇرياعا ءتان تاماشا قاسيەت – ۇيرەنۋدەن جالىقپايتىن. ءانشىنىڭ تەاتر ساحناسىنداعى سۇيەكتى پارتياسى بولعان كارمەنمەن، شىعارماشى­لىق كەزەڭىنىڭ كەلەسى بەلەسى باستالادى. وكىنىشكە قاراي، نە سەبەپتەن ءانشى تەاتردان قول ءۇزىپ كەتكەندىگى تۋرالى ماتەريال جوقتىڭ قاسى. كوز كورگەندەردەن سۇراستىرۋدان دا ەشتەڭە ونبەدى، ناقتىلى دەرەك كوزىن كەزدەستىرە المادىق. ءانشى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق ورتاسىنان قول ءۇزىپ، 1950-1953-جىلدارى قاراعاندى وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترىنا قىزمەتكە اۋىسادى. ارينە، جاڭا ورتا بەلگىلى ءانشىنى قۇشاق جايا قارسى الادى. الايدا ول مۇندا كوپ تۇراقتاماستان، الماتىعا قايتا ورالادى. 1953 جىلدان باستاپ ءانشىنىڭ شىعارما­شىلىق جولى كونتسەرتتىك ەسترادادا جالعا­سادى. 1960 جىلعا دەيىن جامبىل اتىنداعى مەملەكەتتىك فيلارمونيادا، 1960-1972-جىل­دار ارالىعىندا «قازاقكونتسەرت» بىرلەستىگىندە جەكە ءانشى رەتىندە ءارتىس قازاق­ستاننىڭ، باۋىر­لاس رەسپۋبليكالاردىڭ تۇك­پىر-تۇك­پىرىن­دەگى ەلدى-مەكەندەرگە كونتسەرتتىك باعدار­لا­مالارمەن شىعىپ ءجۇردى. ءانشى رەپەر­تۋارىندا كورشىلەس قىرعىز، تۇركىمەن، وزبەك، تاجىك، ورىس، تاتار، ۋكراين، ت.ب. حالىقتاردىڭ اندەرى بولدى. سول كەزدە قالىپ­تاسقان ءداستۇر بويىنشا وداق قۇرا­مىن­داعى حالىقتاردىڭ كەڭ تاراعان اندەرى­مەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ: «وي كوك»، «ءلايلىم»، «بيپىل»، «ەكى جيرەن»، ت.ب. اندەرىن كونتسەرتتىك ەسترادالاردان ءجيى ورىنداپ، سول ارقىلى ءانشى حالقىنا كەڭىنەن تانىلدى. ءانشىنىڭ قازاقستان ونەرى مەن مادەنيە­تىن دامىتۋعا قوسقان ەڭبەگى ۋاقىتىندا ەلەپ-ەسكەرىلىپ، 1936 جىلى ماسكەۋ ونكۇن­دىگى­نەن كەيىن وعان قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتاعى بەرىلسە، 1939 جىلى ول قازاق كسر-ءىنىڭ حالىق ءارتىسى قۇرمەتتى اتاعىنا يە بولدى. تەاتردا قۇرىلعان كونتسەرتتىك بريگادالار قۇرامىندا ءۇ.تۇردىقۇلوۆا قان مايداندا جاۋىنگەرلەر الدىنداعى كونتسەرتتىك باع­دارلامادا باتىرلىق رۋح بەرەتىن سۇيىكتى اندەرىن ايتتى. وسى جانە كەيىنگى جىلدارى جاساعان ەسەلى ەڭبەگىنە وراي ءانشى «قىزىل جۇلدىز»، «قۇرمەت بەلگىسى» جانە «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» وردەن-مەدالدارمەن مارا­پات­­تالدى. الايدا، شىعارماشىلىعى تەاتردا جارقىراي اشىلعان، جەتەكشى پارتيا­لارى­مەن كورىنگەن تالانتتى ءانشىنىڭ قىرىق­قا ەندى تولعان شاعىندا ءومىرىنىڭ كۇرت وزگەرىسكە ۇشىراۋى الىگە دەيىن جۇمباق بولىپ كەلەدى. بۇگىندە بىلەدى دەگەن زامان­داستارى ازايىپ، كوزى تىرىلەرى اشىپ ەشتەڭە ايتا العان جوق. ءانشى 1950 جىلى قاراعان­دى مۋزىكالىق-دراما تەاترىنا، ەكى جىلدان كەيىن جامبىل اتىنداعى مەملەكەتتىك فيلارمونياعا اۋى­سىپ­تى. دەمەك، ءانشىنىڭ ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعىنا بايلانىستى كوپتەگەن دەرەكتەردى، داتالاردى ناقتىلاي ءتۇسۋ قاجەت. ونىڭ تەاتردان كەتۋى، كەزىندە زور ماقتا­نىش­پەن تابىستالعان «حالىق ءارتىسى» اتاعىن مەملەكەتتىڭ قايتارىپ الۋى سياقتى، ت.ب. جەكە باسىنىڭ ماسەلەلەرىن ءۇيىپ-توگىپ شىعار­ماشىلىق جولىنىڭ بولماي قالعانىنا تەلي سالۋ بار دا، كەيبىر فاكتىلەر جايلى ءۇنسىز قالا بەرۋ ءانشىنىڭ ارۋاعىنا، تاريحقا قيانات بولماق. شىندىق­تى اشىپ تالانتتى ءانشىنىڭ ءومىرى مەن تولىق شىعارماشىلىق كەلبەتىن ورنىنا كەلتىرۋ تاۋەلسىز ەلدىڭ كەلەشەك ۇرپاعىنا قاجەت دۇنيە. قازاق كسر-ءىنىڭ حالىق ءارتىسى ءۇريا التىكقىزى تۇردىقۇلوۆا 1973 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى دەربەس زەينەتكەر رەتىندە ەڭبەك دەمالىسىنا شىقتى. 1992 جىلى الماتى قالاسىندا دۇنيە سال­دى. قازاق ساحناسىنىڭ وركەندەۋىنە ءوزىنىڭ جارتى عاسىرلىق عۇمىرىن سارپ ەتكەن تاماشا ءانشى، ەسىمى ۇلتتىڭ ونەرى مەن مادەنيە­تىنىڭ اياققا تۇرۋ، قالىپتاسۋ، دامۋى كەزەڭدە­رىمەن ساباقتاسىپ جاتقان تاعدىردى كوز مايىن تامىزا زەرتتەيتىن ۋاقىت جەتتى. ازىرگە قولعا تۇسكەن از عانا مالىمەت­تەرمەن قازاق كاسىبي انشىلىك ونەرىنىڭ ىرگە­تاسىن قالاعان ونەرپاز تۇلعانىڭ شىعارما­شىلىق پورترەتىن جاساۋعا تىرىستىق. بۇل ءبىزدىڭ اتتارى ۇمىتىلا باستاعان تالانتتى اعا ۇرپاق ءومىرىنىڭ ءبىر پاراسى عانا سەكىلدى. وزگە دە ونەر مەن مادەنيەت مايتالماندارى ءوز حالقىمەن قايتا قاۋىشىپ جاتسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. امانگەلدى مۇقان، م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تەاتر ونەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ونەرتانۋ كانديداتى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ءالتىنساريننىڭ ادامي بولمىسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:01

ۋاقىت جاراتقان ۇلى جىر

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار