06 قازان، 2011

ماپىراشتاعى اتىعاي ەلى

286 رەت كورسەتىلدى
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى ءتول تاري­حى­مىزدىڭ تامىرىنا تەرەڭ بويلاپ، وتكەن-كەت­كەنىمىزدى ەلەپ-ەكشەيتىن كەزەڭ. وسىناۋ ۇلكەن ماق­سات-مۇرات تۇرعىسىنان العاندا شاعىن ءبىر اۋىل­دىڭ شەجىرەسىنىڭ ءوزى ۇلكەن مانگە يە بولادى دەپ ويلاي­مىز. ەندەشە، سول اۋىل تۋرالى ءسوز ساباقتايىق. كورىكتى كوكشە وڭىرىندەگى بۋراباي اۋدانىندا كىندىكقاراعاي اتتى اۋىل بار. بۇل ەرتەرەكتە ماپىراشتى جايلاۋى، ماپىراشتاعى اتىعاي ەلى دەپ اتالعان كونە مەكەن. سونىڭ ىشىندە ايتىمبەت بي اۋلەتىنىڭ اۋەلگى قونىستارىنىڭ ءبىرى بولعان. ايتىمبەت ءبيدىڭ ءوزى دە، سەركەش، قىدىر، باقتىباي سىندى اتاقتى باۋىرلارى دا تاريحتان بەلگىلى. ال ءبيدىڭ ءوزى ابىلايعا كەڭەسشى بولىپ، قاناتتاس ءجۇ­رىپ، قاتار قونعان. قا­راۋىل قاناي بيگە ونەگە، جول كورسەتكەن توبە بي. كەزىندە بۇل ءوڭىر ءبيدىڭ قىزىلاعاشتاعى، جامانتۇزداعى، قىلشاقتىداعى اعايىندارىن قوسا العاندا «التى اۋىلناي ايتىمبەت» ەلى دەپ اتالعان. ماپىراشتى جايلاۋى – ابىلاي حاننىڭ قاراشا جۇرتىمەن بىرگە جايلاۋعا شىعىپ، كەڭەس قۇرعان، تۇركىستان، تاشكەنت، جەتىسۋ سياقتى ارتاراپقا ساپارعا شىققاندا اتباسىن تىرەگەن قۇتتى مەكەنى. كەنەسارىنىڭ دا كەزىندە ات شالدىرعان جەرى. وسى جەردەگى ەل اعاسى جانعال باتىر حان كەنەمەن سىيلاس بولعان ادامنىڭ ءبىرى. وسى مەكەندى قاراساي باتىرعا قاتىستى قاسيەتتى ورىنداردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. ماپىراشتى اتاۋى دا سوعان بايلانىستى ايتىلادى. اۋدان اۋماعىندا اسىل قاراعاي، تىلەۋ قاراعاي، قونىس بەيىتى، ماپىراشتى توبەسى (بايبىشە بەيىت) اتاۋلارى كەزدەسەدى. بۇدان ءارى قالۋتانعا قاراي شابىرا، ياعني شاپىرا جايلاۋى سوزىلىپ جاتىر. ال ايىر­تاۋ­داعى قاراساي زيراتى كوپشىلىككە بەلگىلى بولىپ، قاسيەتتى ورىنعا اينالعالى نە زامان؟! بۇل تۋرالى ناقتى تاريحي دەرەكتەردى العا تارتايىق. 1742 جىلى جەتىسۋدىڭ باس باتىرى ناۋرىزباي ورىس ەلشىسى ك.ميللەرگە جولىققاندا، بۇرىن قالماققا بودان بولىپ، ءۇش جىل بۇرىن ولارعا الىم تولەمەي شەگىنىپ كەتكەنىن، قازىر ورتا جۇزبەن بىرگە كوشىپ جۇرگەنىن باياندايدى. 1785 جىلى كاپيتان اندرەەۆ وشاقتى ء(بىر بولىگى بولسا كەرەك)، بايسۋان، قوڭىر­بورىك، قىزىلبورىك، شاپىراشتى، قايشىلى رۋ­لارى­نىڭ ورتا ءجۇزدىڭ ەلىمەن بىرگە جۇرگەنىن جازا­دى. وسى تاقىرىپتاردى ءسوز ەتكەندە، ءبىز 1913 جى­لى سانكت-پەتەربۋرگتە باسىلىپ شىققان رۋميانتسەۆ­­تىڭ «ۆەرنەنسكي ۋەزد» كىتابىنا كوبىرەك دەن قويامىز. مۇندا شاپىراشتى ەلىنە جانە ولارمەن تىعىز ارالاسقان جۇرتقا قاتىستى ناقتى تاريحي دەرەكتەر ايتىلادى: «ۆ وبششينۋ ۆحوديات تري رودوۆىە گرۋپپى: ساۋرۋك، باسپان ي كۋدايبەردي... رودوناچالنيكوۆ كاشكە ي تاناتار. يز پرەجنىح كوچەۆوك پومنيات ۋر. كارا-وتكەل (ۆ اكمولينسكوم ۋەزدە) ي اركا (كاركارالينسكوم ۋەزدە). سيۋدا پريشلي يز كوپالسكوگو ۋەزدا لەت 40 نازاد». «كوندىباي نە پرينادلەجيت داجە ك بولشوي وردە، ا وتنوسيتسيا ك پوتومستۆۋ ارگىن، يز سرەدنەي وردى. وستالنىە گرۋپپى، ساركە، داۋلەت، تاستامبەك ي اجيكە، كاك ي ۆسيا ۆوستوچنو-كاستەكسكايا ۆولوست وتنوسيتسيا ك پوتومستۆۋ چاپراشتى». «ۆ داۆنىە ۆرەمەنا رود كاراساي جيل ۆ پرەدەلاح نىنەشنەي اكمولينسكوي وبلاستي; پو پرەدانيۋ موگيلا كاراسايا ناحوديتسيا نا ۋر. ايرتاۋ ۆ كوكچەتاۆسكوم ۋەزدە. وتسيۋدا «كارساي» پەرەشلي ۆ كوپالسكي ۋەزد نا ۋر. دجونكە (پو بليزوستي وت ۆىسەلكا اراسانسكوگو); س ەتوگو پوسلەدنەگو مەستا پەرەكوچەۆالي ۆ ۆەرنەنسكي ۋەزد...». «پوسلەدني رودوناچالنيك، وبەدينيايۋششي وبششينۋ – اتىگاي، ۆنۋك كاراسايا» دەيدى. بۇل دەرەكتەرگە جان ءبىتىرىپ ايتاتىن بولساق، سول ءبىر تۇستا جەتىسۋدىڭ كوپ ەلى ىلەنىڭ ارعى بەتىندە، جوعارىدا باياندالعانداي قاپال، قاراتال بويىندا قىستاپ شىعاتىن بولعان. ول قىس ايلارىندا قى­تاي­دىڭ، قىرعىزدىڭ، قوقاننىڭ بارىمتا-لاڭىنان قاۋىپسىز جەر بولعان. ال جاز ايلارىندا قازاققا كەڭ جايلاۋ كەرەك ەكەندىگى بەلگىلى. سوندىقتان ولاردىڭ ءبىرازى اياگوز بەن بالقاشتىڭ ورتاسى ارقىلى قارقارالىنى باسىپ ءوتىپ، ارقاعا، قاراوتكەلگە قاراي جايلاۋعا شىعىپ، كەڭ ءورىس تاپقان. مىنەكەي، قاي زاماندا دا، ءتىپتى بەيبىت كەزەڭدە دە قازاق بالاسى توماعا-تۇيىق قالماي، ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. سونىڭ ءبىر كۋاسىندەي، جەتىسۋ جەرىندە ەرتەرەكتە كىرىككەن ارقاباي، نۇراباي، التاي، قارپىق، تەمەش، ءبورىشى، بوگەن­باي، قازىبەك، الشىنباي سياقتى ەسىمدەر كەزدەسسە، ارقا جۇرتىندا قاراساي، قاراشا، قاناي، قويسوي­ماس اتتى ەلاعالارى ۇشىراسادى. بىزگە ءمالىم بول­عان قاراساي باتىرعا قاتىستى تاريحي قۇجات­تاردىڭ ءبىر الۋانى وسىنداي. جەتىسۋ جەرى قالماق باسقىنشىلارىنان ازات ەتىلگەننەن كەيىن دە الاتاۋ مەن كوكشەتاۋدىڭ ارا­سىنداعى بايلانىس ءۇزىل­مەگەن. وسى ەكى ورتادا قىر­عىز ماسەلەسىنىڭ ءتۇ­يى­نىن شەشۋ كەرەك بول­دى. بۇل جورىققا تاعى دا كوكشەتاۋدان ابىلاي جا­ساقتارىنىڭ بارۋىنا تۋرا كەلدى. وعان قوسا، قابانباي، باراق، بەردى­قوجا باتىرلار، جەتىسۋ­دىڭ اتاقتى ەلاعالارى قاۋ­­مەن، ايتەي، كاشكە، قاراش باتىرلار دا بۇ­عان بەلسەنە قاتىستى. ودان قىتايمەن، قىرعىز­بەن، قوقانمەن تەڭ دارەجەدە يىق تىرەسۋگە، قالىڭ نايماننىڭ قابىرعالى سۇلتانى ابىلپەيىزبەن بىردەي دەڭگەيدە بولۋعا ۇلى جۇزگە ابىلايدىڭ قۇزى­رەتى قاجەت بولعانى دا تاريحتان بەلگىلى. جالايىر، البان، سۋان، دۋلات، شاپىراشتى رۋلارىنىڭ بي-باعلاندارىنىڭ سۇراۋىمەن ابىلايدىڭ ءادىل دەگەن بالاسىنىڭ جەتىسۋعا سۇلتان بولىپ سايلانعانىن تاريح راستايدى. وسى ءادىلدىڭ جانە ونىڭ بالا­لارى­نىڭ ارقاسىندا الاتاۋ مەن كوكشەتاۋدىڭ ارا­سىنداعى بايلانىس قايتادان جاندانىپ، دامي تۇسەدى. ەندى كىندىكقاراعاي، ماپىراشتى جەرىنىڭ تۇ­راق­تى قىستاۋعا اينالۋ تاريحىنا توقتالايىق. اتا-بابالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا جانە ەل تاري­حى­نىڭ ناقتى دەرەكتەرى بويىنشا، بۇل اۋىلدىڭ تۇ­راق­تى، مەنشىكتى قونىسقا اينالۋى 1854-1861 جىل­دارعا تۇسپا-تۇس كەلەدى. مۇراعاتتان تابىلعان ناقتى قۇجاتتا (قر ور­تا­لىق مۇراعاتى، 345-قور، 1-تىزبە، 1911- ءىس) اتا­لار­دىڭ كىندىكقاراعاي، ماپىراشتى قويناۋىن­دا قىس­تاۋ تۇرعىزىپ، تۇراقتى قونىس بەلگىلەۋى انىق ايتىلادى: «وبلاستنوە پراۆلەنيە سيبيرسكيح كيرگيزوۆ. 28 وكتيابريا 1954 گودا. №7514. ومسك. كوكچەتاۆسكي وكرۋجنوي پريكاز پري راپورتە وت 25 سەنتيابريا زا №7613... زاسەداتەلەم وت كيرگيز مان­داەۆىم ۋدوستوۆەرەني و پرينادلەجنوستي ۋروچيششا كىندىك-كاراگايا ي ماپراشا، پروسيمىح پود پوسترويكۋ 15 دەرەۆياننىح دوموۆ، باباسان-با­گىشەۆ­سكوي ۆولوستي اۋلنيم ستارشينويۋ تەنالي ەسەن­باەۆىم، بيەم دجمۋكوم كوسۋموۆىم، س رودوۆيچامي ەسەتوم كۋ­سىموۆىم، كۋلوم بايانوۆىم، تلەكوي بايانوۆىم، ەسەنگۋلوم دجاركىنوۆىم، اكاەم باي­گالوۆىم... ۆسەگو ۆ 15 يۋرتاح...». 5-قاراشادا قۇجاتقا گەنەرال-مايور فون فريدريح رۇقسات بەرىپ، قول قويادى. وسى قۇجات بويىنشا كىندىكقاراعاي-ماپىراش­تا قىستاۋ سالۋ 1854 جىلى باستالىپ، 1861 جىل­دارى اياقتالادى. ياعني، بۇل دەرەك بويىنشا كىندىك­قاراعايدىڭ تۇراقتى مەكەنگە اينالۋىنا بيىل 150 جىل تولادى ەكەن. ال ەندى كەڭەس وكىمەتىنىڭ كولحوز­داستىرۋ ناۋقانىنا سايكەس ۇساق اۋىلداردىڭ ورتا­لىق­تاندىرىلىپ، بىرەگەي قونىس قۇرعانى بەلگىلى. ول 1931-1932 جىلدارى جۇرگىزىلدى دەسەك، كىندىك­قاراعاي­عا 80 جىل. بۇعان قوسا اۋىلداعى جالعىز وقۋ ورداسى، مادەنيەت وشاعى بولىپ تابىلاتىن مەكتەپتىڭ قۇرىل­عانىنا دا اعىمداعى جىلى 80 جىل تولىپ وتىر. بۇل ارادا تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە – كىندىكقاراعاي، قىزىلاعاش اۋىلدارى قا­راي­تىن ايماقتا 1861 جىلى مەشىت-مەدرەسە قۇرى­لى­سى باستالىپ، ىسكە قوسىلعان. مۇنى ارحيۆ دەرەكتەرى ايعاقتاپ وتىر. ونى باباسان-باعىس بولىسى­نىڭ جانە كورشى ەلدەردىڭ يگى-جاقسىلارىنىڭ قول­داۋىمەن اقىلباي تىلەپوۆ دەگەن ەلاعاسى ۇيىم­داس­تىرعان كورىنەدى. ءبىلىم باستاۋىنىڭ تاريحىن سول مەدرەسەدەن باستاپ ەسەپتەسەك، وعان دا 150 جىل تولادى ەكەن. بۇل ءبىر كىندىكقاراعاي اۋىلىنا عانا ەمەس، باۋىرلاس بولعان، قاتار قونعان قىزىلاعاش، كەنەسارى، ىنتالى، ۇرىمقاي، كۋلتستان، قوياندى، سارىكول، قاراشىلىك، كورنەكتى، جاڭاجول، جاسىل سياقتى بارلىق كورشى اۋىلدارعا دا قاتىستى، اۋدان كولەمىندە اتاپ وتىلەر ماڭىزدى وقيعا دەپ بىلەمىز.
سوڭعى جاڭالىقتار

ءالتىنساريننىڭ ادامي بولمىسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:01

ۋاقىت جاراتقان ۇلى جىر

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار