بۇعان دەيىن شىققان «بىتىمگەر» كىتابىنىڭ جالعاسى رەتىندە ازىرلەنگەن وسى ەڭبەكتىڭ اۆتورى تاقىرىپقا بايلانىستى وقيعالار تىزبەگى مەن وزگەرىستەردىڭ دامۋ ديناميكاسىن, سيريا داعدارىسىنىڭ العىشارتتارى مەن سەبەپ-سالدارلارىن تىڭ دەرەكتەر نەگىزىندە حرونولوگيالىق تارتىپپەن بايانداعان.
اۆتور قازاقستاننىڭ سيريا ماسەلەسىندە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارلارى شەڭبەرىندە ارەكەت ەتىپ, № 2254 قارارىن باسشىلىققا العانىنا باسا نازار اۋدارعان. اسىرەسە, 2015 جىلى ۆەنادا وتكەن سيريا جونىندەگى 2-ءشى كوپجاقتى مينيسترلەر كەزدەسۋىندە استانانىڭ قارسىلاس تاراپتاردى كەلىسسوزدەر بارىسىندا كوتەرىلگەن باستامانى قولداۋعا شاقىرعانى جانە 2016 جىلى سيريا داعدارىسىن رەتتەۋدىڭ جوسپارىن جاساۋ جونىندە رەسەي مەن اقش اراسىنداعى ۋاعدالاستىققا قولداۋ بىلدىرگەنى ايرىقشا اتاپ وتىلگەن.
سونىمەن قاتار, مۇسىلمان الەمىندەگى تۇراقسىزدىقتىڭ وشاعىنا اينالعان ازاماتتىق سوعىستىڭ گۋمانيتارلىق جاعىنا قازاقستاننىڭ كوبىرەك ءمان بەرگەنى كىتاپتا نازاردان تىس قالماعان. مىسالى, ەلىمىزدىڭ يوردانيا مەن ليۆانداعى سيريالىق بوسقىندارعا, بۇدان بولەك سيريانىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارىنا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتكەنى جاقسى باياندالعان.
جالپى, سيريا جونىندەگى استانا كەلىسسوزدەرىنىڭ نەلىكتەن قازاقستاندا ءوتۋىنىڭ سەبەپتەرى جان-جاقتى تۇسىندىرىلگەن. اتاپ ايتقاندا, 2015 جىلى سيريا زايىرلى وپپوزيتسياسى وكىلدەرىنىڭ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا سيرياارالىق كەلىسسوزدەرگە قوسىلۋ جونىندە كومەك سۇراپ, ءوتىنىش بىلدىرگەنى, يىۇ باس حاتشىسىنىڭ ەلباسىنا سيريا بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ تۋرالى ءوتىنىش ايتقانى, 2015 جىلى استانادا شەتەلدىڭ كورنەكتى مەملەكەتتىك قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن «دانالار كەڭەسىندە» وسىنداي ءوتىنىشتىڭ بولعانى, سول جىلى استانادا ءارتۇرلى سيريالىق توپتاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ەكى راۋندتان تۇراتىن كەزدەسۋلەردىڭ بۇگىنگى سيريا جونىندەگى استانا كەلىسسوزدەرىنە نەگىز بولعانى وقىرماندى جالىقتىرمايتىن, تارتىمدى تىلمەن جەتكىزىلگەن.
2015 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سيريا داعدارىسىنىڭ ورشۋىنە بايلانىستى رەسەي مەن تۇركيا اراسىندا ورىن العان ساياسي شيەلەنىستىڭ ءمان-جايى مەن استارلارىن, قوس الپاۋىت ەلدىڭ ۇستانىمدارىن, كيكىلجىڭنىڭ كۇردەلى سيپاتىن اۆتور ەگجەي-تەگجەيلى بايانداعان. كىتاپتىڭ, اسىرەسە, قىزىقتى اقپاراتتاردى قامتيتىن 3-4-تاراۋلارىندا ن.نازارباەۆتىڭ مەدياتورلىق كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ماسكەۋ مەن انكارا اراسىنداعى شيەلەنىستىڭ رەتتەلە باستاۋى سيرياداعى جاعدايدىڭ اسكەري-ساياسي سيپاتىنىڭ وزگەرۋىنە ايماقتاعى تەرروريزممەن كۇرەسۋ بارىسىنا وڭ اسەر ەتكەنى اشىق ايتىلعان.
بۇدان كەيىن سيرياداعى اسا كۇردەلى داعدارىستان شىعۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ بارىسىندا ۆ.پۋتين مەن ر.ەردوعان سيريا بويىنشا بەيبىت كەلىسسوزدەردى استانادا وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى. 2016 جىلعى 31 جەلتوقساندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە قابىلدانعان قاراردا استاناداعى كەزدەسۋدىڭ بۇۇ قولداۋىنداعى ساياسي ءۇردىستىڭ ماڭىزدى بولىگى ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلگەن. استاناداعى سيريا جونىندەگى بەيبىت كەلىسسوزدەر بۇۇ تاراپىنان قولداۋ تاپقانىن اۆتور ناقتى قۇجاتتار نەگىزىندە كورسەتكەن.
الەمنىڭ بۇقارالىق اقپارات كوزدەرى, اسىرەسە, ءىرى ءارابتىلدى باسىلىمدار استانا قالاسىندا وتەتىن جاڭا سيپاتتاعى كەلىسسوزدەر تۋرالى جارىسا جار سالىپ, ەلوردامىزدىڭ اتىن بۇكىل الەمگە پاش ەتۋى بۇل باتىل باستامانىڭ ءوزىن-ءوزى اقتايتىن جاقسى نىشانى بولدى. اراب ەلدەرىندە, اسىرەسە, سيريالىقتاردا سوڭعى التى جىلدا العاش رەت بەيبىت ءومىردى ورناتۋعا دەگەن ءۇمىت ۇشقىنى پايدا بولدى. سونىمەن, 23-24 قاڭتاردا استانادا وتكەن يران, رەسەي جانە تۇركيانىڭ سيريا جونىندەگى حالىقارالىق كەزدەسۋى قورىتىندىسى بويىنشا بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسالدى. قۇجاتقا سايكەس ءۇش كەپىل بەرۋشى مەملەكەت وق اتۋدى توقتاتۋدى باقىلاۋ, تەررورلىق جانە وپپوزيتسيالىق توپتاردى ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋ جانە تاتۋلاسۋ تەتىكتەرىن بەلگىلەۋ بويىنشا ۇشجاقتى مەحانيزم قۇرۋعا كەلىستى.
كەلىسسوزدەن كەيىن بۇۇ وكىلدەرى بۇۇ قولداۋىمەن بەيبىت كەلىسسوزدەردى قايتا جانداندىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام ەكەنىن جەتكىزدى. بۇۇ ارنايى وكىلى ستەفان دە ميستۋرا كەلىسسوزدىڭ «پايدالى جانە ناتيجەلى» بولعانىن مويىنداسا, شىۇ باس حاتشىسى ر.اليموۆ «قازاقستاننىڭ سيريا بويىنشا اسا كۇردەلى كەزدەسۋدى تابىستى وتكىزۋى ەڭ جوعارى باعاعا لايىق» دەپ مالىمدەدى. قىتاي كەلىسسوزدەن بۇرىن ساياسي رەتتەۋگە باعىتتالعان كۇش-جىگەرلەردى قولدايتىنىن مالىمدەگەن ەدى. تۇركيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى م.چاۆۋشوعلۋ استانا كەزدەسۋى قارسىلاسۋشى تاراپتار اراسىندا سەنىمدى نىعايتۋداعى ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
15-16 اقپان كۇندەرىنە بەلگىلەنگەن استانا كەلىسسوزدەرىندە وق اتۋ رەجىمىن توقتاتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وپەراتيۆتى توپ قۇرۋ ەرەجەسىن قابىلداۋ, ساياسي قادامدار بويىنشا سەنىم شارالارىن نىعايتۋ ماسەلەلەرى قارالدى. بۇل كەلىسسوزگە اراب ەلى – يوردانيانىڭ قوسىلىپ, قاتىسۋشىلار قۇرامىنىڭ كەڭەيۋى ايتۋلى وقيعا بولدى. كەزدەسۋدەن كەيىن يوردانيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى «وڭتۇستىك مايدان» توبىن قوسا العاندا, جاپپاي سوعىس قيمىلدارىن توقتاتۋ جونىندە استانا كەلىسسوزدەرىنە قولداۋ ءبىلدىردى. 2-ءشى جانە 3-ءشى استانا كەلىسسوزدەرىنە ستەفان دە ميستۋرا قاتىسپاعانىنا قاراماستان, بۇۇ ءوز ساراپشىلارىن جىبەرىپ, كەلىسسوزدەر قورىتىندىلارىنا قولداۋ كورسەتتى. جالپى, اقپاندا وتكەن كەلىسسوزدەر بۇرىن استانادا قابىلدانعان شەشىمدەردى پىسىقتاپ, جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەردى. 23 اقپاندا جەنەۆادا وتكەن سيريا كەلىسسوزدەرىندە بۇۇ وكىلى سيرياداعى وق اتۋدى توقتاتۋ استانا ءۇردىسىنىڭ باستى جەتىستىگى ەكەنىن مالىمدەدى.
14-15 ناۋرىزدا استانادا وتكەن 3-ءشى كەلىسسوزدە العاش رەت اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى تاياۋ شىعىس ءبولىمىنىڭ سيريا بويىنشا كۋراتورى م.ماكسۋەل قاتىستى. ناۋرىز سوڭىندا اقش-تىڭ سيرياداعى ماقساتى ب.اسادتى بيلىكتەن كەتىرۋ ەمەس, دايش تەررورلىق ۇيىمىمەن كۇرەسۋ ەكەنىن مالىمدەدى. الايدا, ءساۋىردىڭ باسىندا يدليب وڭىرىندە حيميالىق قارۋ قولدانىلۋى سەبەپتى اقش قارۋلى كۇشتەرى حومس ايماعىنداعى «شايرات» اۋە بازاسىن زىمىرانمەن اتقىلادى. بۇل كۇتپەگەن وقيعا ءوز كەزەگىندە استانا كەلىسسوزدەرىنىڭ دامۋ كەلەشەگىنە بايلانىستى الاڭداۋشىلىقتى ارتتىردى. اتالعان وقيعادان كەيىن مامىر ايىنىڭ باسىندا سيرياداعى ساياسي رەتتەۋ مەن وق اتۋدى توقتاتۋ رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىندا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ بولماعانىن اۆتور اشىق جازدى. كىتاپتا وعان وپپوزيتسيانىڭ الا-قۇلالىعى مەن حالىقارالىق قولداۋشىلاردىڭ ۇستانىمدارى سەبەپ بولعانى ايتىلعان. وسى كەزەڭدە ەلباسى دا بارلىق قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ مۇددەلەرى ەسكەرىلمەيىنشە سيريا ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋىنىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن تەرەڭ ءتۇسىندى.
وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا 3-5 مامىردا استانادا وتكەن 4-ءشى كەلىسسوزدەرگە بۇۇ ارنايى وكىلى س.د.ميستۋرا, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ تاياۋ شىعىس ىستەرى جونىندەگى كومەكشىسى ستيۋارت دجونس جانە سيريانىڭ قارۋلى وپپوزيتسياسى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋى كەلىسسوزدەردىڭ وزەكتىلىگىن ايعاقتادى. ناتيجەسىندە سيرياداعى كۇردەلى ءتورت وڭىردە شيەلەنىستى ازايتۋ (دەەسكالاتسيا) ايماقتارىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل يدەياعا بۇۇ باس حاتشىسى, ساۋد ارابياسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قولداۋ بىلدىرسە, اقش تاراپى زورلىق-زومبىلىقتى ازايتۋ جانە ساياسي رەتتەۋگە قاتىستى ءۇمىت ءبىلدىردى. گەرمانيا دا بۇل كەلىسىم ساياسي رەتتەۋدى جانداندىراتىنىن مالىمدەدى. بۇۇ وكىلى جاعدايدىڭ «دۇرىس باعىتتا ىلگەرىلەپ كەلەتىنىن» ايتتى.
سونىمەن 2017 جىلدىڭ قاڭتار, اقپان, ناۋرىز جانە مامىر ايلارىندا استانا كەلىسسوزدەرىنىڭ كەدەرگىسىز ءوتىپ, استانانىڭ «ازيانىڭ جەنەۆاسىنا» بالانۋى ىلگەرىلەۋشىلىكتىڭ نىشانى بولدى. سيريا ماسەلەسىن اسكەري ەمەس, ساياسي بەيبىت جولمەن رەتتەۋدىڭ بۇكىل ۇردىسىنە ماڭىزدى سەرپىن بەرىپ, قوزعاۋ سالعان جاھاندىق وقيعاعا اينالدى. بۇعان دەيىن 2012, 2014 جانە 2016 جىلداردا وتكىزىلگەن جەنەۆا بەيبىت كەلىسسوزدەرىنىڭ جالعاسۋىنا استانا ءۇردىسى ىقپال ەتتى. 2017 جىلدىڭ اقپان, ناۋرىز جانە مامىر ايلارىندا جەنەۆادا ءۇش رەت كەلىسسوز ءوتتى. الداعى 4-5 شىلدە كۇندەرىنە جوسپارلانعان 5-ءشى استانا كەلىسسوزدەرىنەن كەيىن كەلەسى جەنەۆا كەلىسسوزدەرى وتپەك. وسى رەتتە اۆتوردىڭ استانا پروتسەسى جەنەۆا الاڭىن ء«ولى نۇكتەدەن» قوزعالتتى دەگەن پىكىرى وتە ورىندى ايتىلعان.
وسىلايشا, اتالعان كىتاپ ەلباسىنىڭ سيريا جونىندەگى حالىقارالىق بىتىمگەرلىك قىزمەتى نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ءوزارا سەنىمدىلىكتى نىعايتۋ جونىندەگى سىرتقى ساياسي ۇستانىمىن تۇجىرىمداعان. كىتاپتا استانا كەلىسسوزدەرىنىڭ جالپىعا بەلگىسىز كەيبىر قىرلارى قامتىلعان. ەڭبەكتە ساياسي وقيعالاردى ساراپتاۋمەن قاتار, سيريا كەلىسسوزدەرىنە قاتىستى ماڭىزدى قۇجاتتار ءماتىنى قوسىمشا رەتىندە بەرىلگەن. ەلباسى ىرگەسىن قالىپتاستىرعان مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىندا بۇل كىتاپتىڭ وزىندىك ورنىنىڭ بولارىنا سەنىمىمىز زور. كىتاپتىڭ وزەكتىلىگى مەن مازمۇنى حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى ماماندار, شىعىستانۋشىلار مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ كاسىبي قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزارى انىق.
جانات مومىنقۇلوۆ,
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ساراپشىسى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, شىعىستانۋشى
