قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2017 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە جاريالانىپ, قوعامدا رۋحاني سەرپىلىس تۋعىزعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى ءححى عاسىر تاريحى تورىنەن ورىن الاتىندىعى ءسوزسىز. سەبەبى, جاھاندانۋ قارقىنى ۇدەگەن ۋاقىتتا وزىندىك بولمىستى ساقتاپ, جات مادەنيەتتىڭ جەتەگىندە كەتپەي, الەمدىك دامۋ كوشىنەن قالماۋ باستى پروبلەما بولىپ وتىرعاندىعى دا بەلگىلى. سوندىقتان, «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ تاريحي ماڭىزى زور. ماقالادا مازمۇندالعان يدەيالاردى تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋ ەلىمىزدى بۇگىنگىدەن دە ەڭسەلەندىرە تۇسەتىنى انىق.
رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءتۇيىنى ادام جانىن بايىتۋ مەن قوعامدى دامىتۋعا كەلىپ تىرەلەدى. ءاليحان بوكەيحان ۇلى مادەنيەت ءومىرى − قۇدىرەت ءامىرى دەپ اقيقاتتى تۇيىندەيدى. بۇل ارىدەن تۇسىنگەن ادامعا تەرەڭ ماعىنانى, كەڭ تۇسىنىكتى بىلدىرەدى. ءاربىر ۇلتتىڭ مادەنيەتىن ساقتاۋ ءارى جەتىلدىرۋ ءىسى − ومىرلىك ماڭىزدى ماسەلە. رۋحاني جەتىلۋدىڭ وزەگى − ءدىن, ءتىل, تاريح. وسى ءبىر ىرگەلى تۇسىنىكتەر ادامدى تۇلعالانۋعا جەتەلەيدى. اباي عۇلاماشا ايتقاندا, تولىق ادام ماسەلەسى, ال شاكارىم دانا ۇيرەتكەندەي بارىڭدى, ءنارىڭدى تىرلىكتە بەرگەيسىڭ, ارتىنان قايرىلىپ, قاۋىمعا كەلمەيسىڭ.
تۇركىلىك رۋحاني كەڭىستىككە بويلاساق, بۇحار سياقتى عۇلامالار سالعان رۋحاني سۇرلەۋمەن جۇرەتىن ادامدى قالىپتاستىرۋ ارقىلى ۇلتتىق رۋحتى بيىكتەتەمىز. پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي: «كۇللى جەر ءجۇزى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا وزگەرۋدە. الەمدە باعىتى ءالى ب ۇلىڭعىر, جاڭا تاريحي كەزەڭ باستالدى. كۇن ساناپ وزگەرىپ جاتقان ءدۇبىرلى دۇنيەدە سانا-سەزىمىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق, كوش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمىزدى تەڭەپ, يىق ءتۇيىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. وزگەرۋ ءۇشىن ءوزىمىزدى مىقتاپ قولعا الىپ, زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا ءداۋىردىڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. حح عاسىرداعى باتىستىق جاڭعىرۋ ۇلگىسىنىڭ بۇگىنگى زاماننىڭ بولمىسىنا ساي كەلمەۋىنىڭ سىرى نەدە؟ مەنىڭشە, باستى كەمشىلىگى – ولاردىڭ وزدەرىنە عانا ءتان قالىبى مەن تاجىريبەسىن باسقا حالىقتار مەن وركەنيەتتەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەي, بارىنە جاپپاي ەرىكسىز تاڭۋىندا. اجەپتاۋىر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى. جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنىڭىزدىڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي».
جاھاندانۋ قارماعىنا ىلىنگەن سايىن تاريحي سانامىزدى كۇشەيتۋ ءۇشىن, ءوزىمىزدىڭ, ۇرپاعىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وتكەننىڭ رۋحاني قازىناسىنا تەرەڭ بويلايتىنىمىز دا اقيقات. ارىدەن العاندا حان, باتىر, بي-شەشەن, اقىن-جىراۋ, بەرىدەن قايىرعاندا اباي, شاكارىم, ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ, جۇسىپبەك جانە وزگە دە ۇلتىن سۇيگەن زيالىلاردىڭ رۋحاني قازىناسى − رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ التىن قازىعى. ەڭ باستىسى, ەشكىمگە ۇقسامايتىن رۋحاني سۇرلەۋىمىز بار. ماقسات – سول قازىنامىزدى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ءبىلىم بەرۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن جاستار بويىنا ءسىڭىرۋ.
اسىرەسە, مەكتەپ قابىرعاسىندا العان ءبىلىم ادامنىڭ تۇلعاعا اينالۋ پروتسەسىندە نەگىزگى ءرول اتقارادى. رۋحاني تامىرلارىمىزدى جاستار بويىنا ءسىڭىرۋ ارقىلى رۋحاني جاڭعىرۋ ومىرشەڭ بولماق. ادام ماڭگىلىك بولماعانىمەن, الەۋمەتتىك ءىس پەن الەۋمەتتىك تاجىريبە (رۋحاني تامىر) عاسىرلاردان عاسىرلارعا جالعاسىن تاۋىپ, ماڭگىلىك جوعالمايتىن رۋحاني قۇندىلىققا اينالاتىندىعى اقيقات. مۇنى تاريح ءجۇزى دالەلدەپ وتىر. ءبىر عانا شاكارىم عۇلامانىڭ تاريح قويناۋىنان تامىر تارتقان ار ءىلىمىن مىسال رەتىندە الىپ زەردەلەۋگە دە بولادى. ال ار ءىلىمىن جوعارى ۇستانعاندار − رۋحاني جەتىلگەن جاندار.
ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا حالىق تاربيەسىنىڭ كىلتى اقىلگوي, باتاگوي اقساقالدار مەن كيمەشەك كيگەن اجەلەر بولعان ەدى. اقيقاتىنا كەلگەندە, قازاقتىڭ ءتول تاريحى اۋىزشا تاريحتىڭ ونە بويىندا جاتىر. ال قازاق تاريحىنىڭ ەرەكشەلىگى تاريح تاعىلىمىنىڭ ۇرپاقتان ۇرپاققا اۋىزشا بەرىلۋىمەن سيپاتتالادى. سول اۋىزشا تاريحىمىزدى بىلەتىندەر دە ازايىپ بارا جاتىر. تاريحىمىزدى تۇگەلدەي قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, تولىققاندى زەرتتەۋ رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ تۋرا جولى بولىپ تابىلماقشى.
ۇلتتىڭ مادەني مۇراسى − ۇلت رۋحىنىڭ كورىنىسى. ۇلت مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ دارەجەسىنە قاراي ۇلتتىڭ قاۋىپسىزدىگى دە قورعالماق. مادەنيەت دەگەنىمىز, ادامنىڭ اقىلىمەن, قولىمەن جاسالعان قۇندىلىقتاردىڭ جيىنتىعى عانا ەمەس, ءاربىر ادامنىڭ, ۇلتتىڭ ەسەيۋى, جەتىلۋى, كەمەلدەنۋى, جاسامپازدىق ءىستىڭ, تانىمدىق قابىلەتتىڭ اشىلىپ, جۇزەگە اسۋى. مادەنيەت − تاريح ءورىسى, ياعني ادام اقىل-ويىنىڭ جەمىسى. مادەنيەت ادامدىق نەگىزى, ادامدىقتىڭ سۋبستانتسياسى, تۇلعالانۋ نەگىزى. ويتكەنى, تاريحتىڭ قوزعاۋشى كۇشى − تۇلعالىق ءىس. سوندىقتان دا, ءسوز بەن ءىستىڭ جاراستىعى, تۇلعا مەن قوعامنىڭ ۇيلەسىمدى تىرشىلىگى مادەنيەت وشاعى بولماق. تاريحتىڭ ءمانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن الدىمەن ادام بولمىسىن زەردەلەۋىمىز شارت دەگەن تۇسىنىكتى دە ءجيى كەزدەستىرەمىز.
ۇلت ءىسى قوعام ومىرىندە كىسىلىك كەلبەتتىڭ قالىپتاسىپ, تەرەڭ تامىر جايۋىنا قاتىستى دامىماقشى. سوندىقتان, رۋحاني جەتىلگەن جان عانا رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ, ونى قورعاۋشى عانا ەمەس, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋشى قىزمەتتى اتقارىپ, وتان الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن, ۇلت الدىنداعى ادامدىق پارىزىن ادال ورىندايدى. ءسويتىپ, ءوزىن وزگەلەرگە قادىرلەتە بىلەدى. رۋحاني قۇندىلىقتار تاريح ورىسىندە تۇنىپ تۇر. سوندىقتان دا, تاريحي سانا − تۇلعانى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى اباي عۇلامانىڭ تولىق ادام بولۋ تۇجىرىمداماسىمەن انىقتالادى. ۇلتتىق ءدىلىمىز – بارلىق ماسەلەگە ادامدىق ولشەممەن قاراۋدى ۇيرەتەدى. قازاق حالقى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە ەلىمىزگە تاعدىر تالكەگىمەن كەلگەن ۇلت وكىلدەرىنە ادامدىق ولشەممەن قارادى. تاريحي تاعدىرلار بىرگە ءورىلدى. ناتيجەسىندە, قازاقستاندا ءومىر سۇرەتىن ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تىرشىلىكتەرىن ۇيلەستىرە ءبىلدى. ءبىر-بىرىمىزگە باۋىر باستىق. قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى وزگە ۇلت وكىلدەرىن قازاق حالقىن قۇرمەتتەۋگە جول اشتى.
1995 جىلعى 1 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلىمىزدەگى بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ ۇيىتقىسى ىسپەتتەس. كەز كەلگەن قوعامدا بىرلىك پەن ىنتىماق باستى ورىندا تۇرادى. ىنتىماعى جاراسقان ەلدىڭ بولاشاعى جارقىن. قازاق دالاسىنا قيلى زامانداردا كەلگەن ەتنوستاردىڭ ۇرپاقتارى مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياساتتى ازىرلەۋگە جانە جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسىپ, قازاق حالقىنىڭ ءتىلىن, تاريحىن دارىپتەي وتىرىپ, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىن جانداندىرىپ, رۋحاني دامۋعا جول اشۋدا. رۋحاني دامۋ ارقىلى ەتنوسارالىق كەلىسىم قامتاماسىز ەتىلۋدە.
ۇمبەتحان سارسەمبين,
اقتوبە وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى فيليالىنىڭ جانىنداعى عىلىمي-ساراپتامالىق توبى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
