ەلىمىزدىڭ اگرارلىق ءوندىرىس كەشەنىنىڭ نەگىزگى سالاسى – وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىعىن قازىرگى زاماناۋي عىلىمداعى جاڭالىقتاردى, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ, مىسالعا برازيليا, كانادا, ارگەنتينا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەلەرى نەگىزىندە وركەندەتۋ الەمدىك سۇرانىستارعا ساي كەلەتىن جانە جوعارعى ءونىمدى قامتاماسىز ەتەتىن اۋىلشارۋاشىلىق كەشەندەرىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق بۇل ءۇشىن مال شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى ازىق قورى بولىپ تابىلاتىن شابىندىقتاردى جانە جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت.
قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جۇيەسىن دامىتۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان بىرنەشە ماسەلە بار. بىرىنشىدەن, جايىلىمدىق جەردىڭ دەگراداتسياعا ۇشىراۋى, ياعني قازىرگى كەزدە ول جالپى جايىلىمدىق جەردىڭ 35 پايىزىن قامتيدى. ەكىنشىدەن, جايىلىمدىق جەر جەكە مەنشىككە ۇزاق جىلدارعا جالعا بەرىلىپ, نەگىزىنەن جەكە شارۋاشىلىقتاردىڭ ءتيىمدى پايدالانباۋىندا. ۇشىنشىدەن, جايىلىمدىق ايماقتاردى پايدالانۋدا ۇيىمداستىرۋدىڭ جانە باسقارۋدىڭ عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەلگەن جۇيەسىنىڭ بولماۋى. تورتىنشىدەن, جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر جالپى ەل اۋماعىندا سوڭعى جىلدارى مال شارۋاشىلىعىن جايىلىممەن جانە جەم-شوپپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قارقىندى دامۋىنا بايلانىستى ورىن الىپ وتىر.
وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ جايىلىمدىق القاپتارىنا تۇسەتىن تابيعي-تەحنوگەندىك جۇكتەمەنىڭ شاماسى وتە كوپ بولدى, ياعني ءىرى قارا مالى 9.3 ملن باسقا جانە قوي سانى 33.5 ملن باسقا جەتتى. سوندىقتان, تابيعي جايىلىمداردىڭ قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ايماقتارىندا بىركەلكى ورنالاسپاۋىنىڭ سەبەبىنەن, اسىرەسە وڭتۇستىك ايماقتاعى جايىلىمعا تابيعي-تەحنوگەندىك قىسىم ەكولوگيالىق تۇرعىدا شەكتەلگەن شارتتى مولشەردەن اسىپ كەتكەن جاعدايلار كەزدەسىپ وتىردى. جالپى جاھاندىق اۋا رايىنىڭ وزگەرىسكە تۇسۋىنە بايلانىستى قۇرعاقشىلىق كەزەڭدەردىڭ ءجيى قايتالانۋى, جايىلىمدارداعى مال سانىن رەتتەپ وتىرۋ جۇيەسىنىڭ جوقتىعى جانە ولاردىڭ مالدىڭ تۇياقتارىمەن تاپتالۋى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىندا جايىلىم القاپتارىنىڭ شولەيتتەنۋىنە اكەلدى.
اۋىلدىق مەكەندەردىڭ اينالاسى, راديۋسى 10-15 شاقىرىمعا دەيىن جەكە ادامداردىڭ مال جايىلىمى رەتىندە پايدالانىلادى. بۇل جاعداي اۋىلدىڭ اينالاسىنىڭ جايىلىمدىق جەرلەرىنىڭ شەكتەن تىس تاپتالىپ, تاقىرعا اينالۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا. قازىرگى كەزەڭدە اۋا رايىنىڭ وزگەرۋى, مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى رەفورماسىن ءالى تولىق اياقتاماۋى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ قارقىندى دامۋىنا تولىق مۇمكىندىك بەرمەي وتىر جانە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە.
سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندە كەشەندى مەليوراتيۆتىك, تابيعاتتى قورعاۋ شارالارى, ياعني اگروتەحنيكالىق, فيتومەليوراتيۆتىك, ورمانمەليوراتيۆتىك, سەلەكتسيالىق تاسىلدەر ساپالى مال ونىمدەرىن الۋعا باعىتتالعان جانە قۇرعاقشىلىق ايماقتارداعى جايىلىمداردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بۇل كەشەندى شارالار قۇرعاقشىلىق ايماقتارداعى جايىلىمداردى زاماناۋي باسقارۋدىڭ نەگىزىن قۇرايدى, وزەندەرمەن جانە جەر استى سۋلارىمەن قورەكتەنەتىن جايىلىمدارداعى بۇرىنعى مال سۋعارۋعا ارنالعان قۇرىلىمداردى قالپىنا كەلتىرۋدى قاراستىرادى. بۇل قۇرىلىمداردى ەنەرگيا قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ وزىنەن قامتىلاتىن ەنەرگيا كوزىنەن الىنادى, ياعني جەل مەن كۇن كوزدەرىنەن ەنەرگيا وندىرەتىن قۇرىلعىلار قولدانۋ كوزدەلگەن. كەزىندە ەلىمىز بويىنشا مال جايىلىمدارىندا 300-گە تارتا سكۆاجينالار قازىلدى, ولاردىڭ سۋ اعىمى سەكۋندىنا 1 ليتردەن 20 ليترگە دەيىن, كەيدە سەكۋندىنا 50 ليترگە دەيىن جەتەتىن. كەيدە, سۋ اتقىلاپ اعاتىن سكۆاجينالاردىڭ جانىنان 500 گەكتارعا دەيىن وازيستىك سۋارمالى جايىلىمدار ۇيىمداستىرىلىپ, ول جەرلەرگە مال جەمشوپتەرى ەگىلدى. اۋماعى ۇلكەن مال جايىلىمدارىن سۋلاندىرۋعا سۋ قۇبىرلارى تارتىلدى. سۋ قۇبىرلارىن جۇرگىزگەندە تراسسانىڭ قىسقا دا ءتيىمدى جۇرگىزىلۋىنە, قۇبىر ماتەريالدارىنا, مال سۋ ىشەتىن بەكەتتەردى ءتيىمدى ورنالاستىرۋعا, كوپ كوڭىل ءبولىندى. جەردىڭ يەسىنىڭ وزگەرۋىنە جانە جايىلىمداردىڭ جەكەمەنشىككە بەرىلۋىنە, سۋلاندىرۋ قۇرىلىمدارى مەن قۇدىقتاردى كۇتىپ-باپتاۋعا ارنالعان مەكەمەلەردىڭ جابىلىپ, ماشينالار مەن قوندىرعىلاردى تاراتىپ اكەتۋىنە بايلانىستى قازاقستاندا جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ ماسەلەسى, قۇدىقتار مەن سكۆاجينالاردى, مال سۋعاراتىن قۇرىلىمداردى قالپىنا كەلتىرۋ – قازىرگى كەزدە وتە كۇردەلى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
مال جايىلىمىنداعى سۋلاندىرۋ قۇرىلىمدارى مەن قوندىرعىلارى يەسىز قالدى, سەبەبى, بۇل قۇرىلىمدارعا جاۋاپتى مەكەمەلەر تاراپ كەتكەن. يەسىز قالعان م ۇلىك ۇرلانىپ, بۇزىلعان. سورعىلار قولدى بولعان, ەلەكتر توگى جۇرەتىن سىمدار كەسىلىپ الىنعان, باعاندار قۇلاتىلىپ, ىشىندەگى بىلەكتەمەلەر ۋاتىلعان, مال سۋعارۋعا ارنالعان تەمىربەتوننان سوعىلعان قۇرىلىمدار بۇزىلىپ, تاسىپ اكەتىلگەن.
قازىرگى تاڭدا فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار مەن شارۋا قوجالىقتارى پايدالانىپ وتىرعان مال جايىلىمدارىن زاڭدى تۇردە ءوز اتتارىنا اۋدارماعاندىقتان, مال جايىلىمدارىن سۋلاندىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە ق ۇلىقسىز. بالقاش ايماعىنداعى مال جايىلىمىندا بىردە-ءبىر سۋ قۇبىرى جۇمىس ىستەمەيدى. وسى جاعدايعا بايلانىستى قازىرگى كەزدە اۋىل اينالاسىنداعى جايىلىمعا مال كوپ جايىلىپ, ول ازىپ-توزىپ, تاقىرلانۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. حالىقتىڭ قولدا بار مالىن بۇرىنعىداي جايلاۋعا مۇمكىندىگى جوقتىقتان, مال اۋىل اينالاسىندا 10-15 كم راديۋستاعى ءشوپتى جەپ تاۋىسىپ, تاقىرعا اينالدىردى.
وسىنداي تىعىرىقتى جاعداي بۇكىل قازاقستانداعى جايىلىمدارعا, سۋلاندىرۋ قۇرىلىمدارى مەن قۇرىلعىلارىنا ءتان نارسە. وسىعان بايلانىستى بۇكىل قازاقستانداعى مال جايىلىمدارىنداعى سۋلاندىرۋ قۇرىلىمدارىنا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, جەكە تولقۇجاتتارىن جاساۋ جۇمىستارىن ورىنداۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, قۇدىقتار مەن تىك ۇڭعىلى قۇدىقتاردى سۋ كوتەرەتىن قوندىرعىلارمەن جابدىقتاۋ كەرەك. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, ءبىرىنشى كەزەكتە, تەزىرەك قۇدىقتاردى جوندەپ, تازالاپ, قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بار. ال تىك ۇڭعىلى قۇدىقتاردى جوندەپ قالپىنا كەلتىرۋ قيىنىراق, سەبەبى, بۇلاردى بۇزعان كەزدە سكۆاجينالار جابىلماعان, ىشىنە تاس, تەمىر, بەتون قالدىقتارى تاستالعان.
ۇكىمەت تاراپىنان جايىلىمدىق جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە شارالار قولدانۋدا. جايىلىمدىق جەرلەردەگى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ كەزىندە تابيعي جەمشوپپەن قامتاماسىز ەتۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى مالداردى جايىلىمدارعا جايۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن. ءبىرىنشى كەزەڭدە 10 ملن گەكتار جەردى پايدالانىپ, نەگىزگى جايىلىمداردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلۋدە. وسىعان بايلانىستى سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايىن, شاحتالىق, قۇبىرلىق قۇدىقتاردى قالىپقا كەلتىرۋ مۇمكىندىگىن جانە قارجىلىق تۇرعىدان ۇتىمدىلىعىن انىقتاۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ويتكەنى, بارلىق سۋلاندىرۋ جۇيەلەرى 1991 جىلعا دەيىن تۇرعىزىلعان جانە ولاردىڭ نورماتيۆتىك قىزمەت كورسەتۋ ۋاقىتى ءوتىپ كەتكەن. بۇرىنعى كەزدە سالىنعان, بىراق جايىلىمدارداعى جۇمىس ىستەمەيتىن شاحتالىق جانە قۇبىرلىق قۇدىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋمەن قاتار, جاڭا سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن عيماراتتاردى تۇرعىزۋ كوزدەلمەكشى.
جايىلىمدىق جەرلەردەگى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسى − جايىلىمدىق جەرلەردەگى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ دامۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى. ەت ءوندىرىسىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ, توزعان جايىلىمداردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ولاردى دۇرىس پايدالانۋدى قاراستىرۋمەن قاتار, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋدى قامتيدى. ەل اۋماعىندا ۇلكەن كولەمدە شولەيتتى جەرلەردە جايىلىمدار شوعىرلانعان. بۇل جايىلىمدار كولەمى تمد ەلدەرى جايىلىمدارىنىڭ 60 پايىزىن, ال ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى جايىلىمدارىنىڭ 71 پايىزىن قۇرايدى. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا مال ازىعىنىڭ 75 پايىزىن بەرەتىن تابيعي جايىلىمداردىڭ اۋدانى 188,59 ملن گا قۇرايدى, بۇل مەملەكەت قورىنداعى جەر كولەمىنىڭ 69 پايىزىن قۇرايدى. بارلىق جايىلىمداردىڭ ىشىندەگى جايلاۋلىق جايىلىمدار − 51,6 ملن گا, كۇزدىك جانە كوكتەمدىك – 77,1 ملن گا, قىستاۋلىق − 30 ملن گا, ال جىل بويىنا پايدالاناتىن جايىلىمدار 26,3 ملن گا جايىلىمدى قۇرايدى. مال ازىعى قورى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ قولدانىلۋ قارقىندىلىعىنا بايلانىستى. جايىلىمداردىڭ 77 پايىزى جازىق جەردە, ونىڭ ىشىندە 25 پايىزى قۇمدا, 18 پايىزى تاۋلى جانە قىراتتى جەرلەردە, ويپاتتاردا 5 پايىزى ورنالاسقان.
جايىلىمدارداعى نەگىزگى سۋلاندىرۋ قۇرىلعىلارى − شاحتالى جانە قۇبىرلى قۇدىقتار. قازىرگى كەزدە مال سۋعارۋ بەكەتتەرىندەگى قۇرىلىمداردىڭ كوبىسىنىڭ سۋ جيناۋ رەزەرۆۋارلارى قيراعان, سۋارۋ ناۋلارى, توسەلگەن تاقتالار بۇزىلىپ الىنعان. قۇدىقتار كومىلگەن, سۋالۋ قۇرىلعىلارى بۇزىلعان,تىك ۇڭعىلى قۇدىقتاردا سۋ كوتەرەتىن قۇرىلعىلارى جوق جانە مينەرالدى سۋ كوزدەرى مۇلدەم قولدانىلمايدى.
جالپى, جىلدان جىلعا حالىقتىڭ قولىنداعى مال باسى كوبەيىپ كەلەدى, وسىعان بايلانىستى جازعى جايىلىمدىق جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ وتە قاجەت, ول ءۇشىن جايىلىمدىق جەرلەردى سۋلاندىرۋ قۇرىلىمدارى مەن قۇرىلعىلارىن جوندەۋدەن وتكىزىپ, جايىلىمداردى قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت.
سوڭعى 20 جىلدا جايىلىمدىق جەرلەردە وسى قۇدىقتار مەن ۇڭعىمالارعا بايلانىستى ينۆەنتاريزاتسيا, سۋدىڭ مينەرالدانۋى جانە تەحنيكالىق جاعدايىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەدى. دۇرىس پايدالانباۋدىڭ سالدارىنان سۋلاندىرۋ قۇرىلعىلارىنىڭ 70 پايىزى ىستەن شىققان.
قازىر بۇل ماسەلەمەن قازۇاۋ عالىمدارى اينالىسۋدا. شاحتالى قۇدىقتاردى, تىك ۇڭعىمالاردى تازارتۋ مەن دەزينفەكتسيالاۋ جانە سۋ كوتەرۋ جابدىقتارىنا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن جاڭا جىلجىمالى قوندىرعىنى تاجىريبەلىك سىناقتان وتكىزىپ وندىرىسكە ەنگىزۋمەن شۇعىلدانامىز. سونىمەن قاتار, وسى سۋ كوتەرۋ قوندىرعىلارى كۇن ساۋلەسىنىڭ جانە جەل كۇشىنىڭ ەنەرگيالارىن قولدانىپ جۇمىس ىستەتىپ, جەكە شارۋاشىلىقتاردى جاعارماي ماسەلەسىنەن بوساتپاقشىمىز. جايىلىمدىق ايماقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن سۋلاندىرۋ قوندىرعىلارىنىڭ قاجەتتى سانىن انىقتاۋ جانە قازاقستاننىڭ جايىلىمدارىن سۋلاندىرۋدىڭ كارتاسىن جاساۋ قاجەت.
تۇيىندەي كەلگەندە, ەلىمىزدەگى جايىلىمداردىڭ ەكولوگيالىق ونىمدىلىگىنىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازىرگى كەزدەگى تابيعاتتى پايدالانۋ سالاسىندا كوپتەپ قولدانىلىپ جۇرگەن گەولوگيالىق اقپاراتتىق جۇيەلىك تەحنولوگيانى پايدالانۋ ارقىلى جايىلىمداردى اۋدانداۋ جانە ولاردىڭ تابيعي ونىمدىلىك جۇيەسىن ەسەپكە الىپ وتىراتىن ارنايى پورتالدىق جۇيەلەر قۇرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ كەرەك دەپ سانايمىز.
تىلەكتەس ەسپولوۆ,
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
رەكتورى, ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك
