قازاق ەلى وسىعان دەيىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىقتى ابىرويمەن وتكىزىپ, ەندى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق جاساۋدا. كەشە ەلوردامىز استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا يىۇ اياسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ ءۇشىنشى يسلام كونفەرەنتسياسى ءوتتى. بۇل القالى باسقوسۋعا 400-دەن استام دەلەگات, ونىڭ ىشىندە يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە 57 ەل, بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمدار, سونداي-اق باقىلاۋشى ەلدەردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. وسى ايتۋلى ءىس-شارانىڭ ماقساتىنا كەلەر بولساق, ۇيىمعا مۇشە مۇسىلمان مەملەكەتتەرى اراسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جانە نىعايتۋ. 2009 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى تەھراندا وتكەن وسىنداي كونفەرەنتسيانىڭ قارارىن ورىنداۋ.
كونفەرەنتسيا مۇسىلماندىق ءراسىممەن قاسيەتتى قۇران وقۋمەن باستالدى. بۇعان دەيىن توراعالىق ەتىپ كەلگەن يران ەلىنىڭ دەلەگاتسيا جەتەكشىسى نەماتتي پەيمان وتكەن 2 جىل ىشىندەگى اتقارىلعان جۇمىستارعا جان-جاقتى توقتالدى. ودان كەيىن ول يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ يسلام كونفەرەنتسياسىنا توراعالىقتى قازاقستانعا سالتاناتتى تۇردە تاپسىردى. ونىڭ ءتورايىمى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ساليدات قايىربەكوۆا بولدى.
كونفەرەنتسيانىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ق.ساۋداباەۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى م.اشىمباەۆ, پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى ە.ورىنباەۆ, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.قازىحانوۆ قاتىستى.
العاشقى ءسوزدى مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆ الدى. ول استانا ءتورىندە ءوتىپ وتىرعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاي كەلە, ءبۇگىنگى باسقوسۋدىڭ يسلام ەلدەرى ءۇشىن ءمانى مەن ماڭىزى زور ەكەنىن ايتتى. سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ باس قالاسى استانا وسىنداي حالىقارالىق جيىنداردىڭ, فورۋمدار مەن كەزدەسۋلەردىڭ باستى الاڭىنا اينالىپ كەلەدى. وتكەن جولى قازاقستان الەمدەگى اسا بەدەلدى دە بەلگىلى حالىقارالىق ۇيىم ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق جاساپ, ونى ابىرويمەن جوعارى دەڭگەيدە اتقارىپ شىقتى. وسى وزدەرىڭىز وتىرعان ءمارتەبەلى زالدا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ ءسامميتى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن بيىك دارەجەدە وتكىزىلىپ, كۇللى الەم استاناعا كوز تىكتى. مەملەكەتتىك حاتشى ودان ءارى سول جيىندا ءتورتكۇل دۇنيەگە ەرەكشە سەرپىلىس اكەلگەن استانا دەكلاراتسياسى قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى.
– ەندى قازاقستان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا ءتوراعالىق جاساۋدا. وسىعان وراي الەم ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا بارىنشا كۇش سالۋدامىز. ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدى ءجۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جوبالار قولعا الىنۋدا. دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىنە ارنالعان ءبۇگىنگى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وسىنىڭ ايقىن دالەلى, دەگەن ق.ساۋداباەۆ. ودان ءارى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان الەۋمەتتىك سالاعا كوڭىل ءبولۋدى باستى باعدار ەتىپ ۇستاپ وتىرعانىن, بۇل ورايدا, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءماسەلەسىن ەڭ باستى ورىنعا قويىپ, ۇنەمى نازار اۋدارىپ, ءۇزدىكسىز قامقورلىق جاساپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى. وسىنىڭ ءناتيجەسىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بولىنگەن قارجى جىل وتكەن سايىن كوبەيتىلىپ, ءوسىپ وتىر.
رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە زامان تالابىنا ساي ەمحانالار مەن اۋرۋحانالار, ەمدەۋ مەكەمەلەرى اشىلىپ, ولار بىلىكتى دە ءبىلىمدى مامان كادرلارمەن تولىعۋ ۇستىندە, دەگەن قانات بەكمىرزا ۇلى ەلباسىنىڭ ارنايى سالەمىن ايتىپ, شىن كوڭىلدەن شىققان قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى.
پرەزيدەنت دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ ءۇشىنشى يسلام كونفەرەنتسياسىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا ارناعان حاتىندا بيىلعى جىلى قازاقستان الەمدەگى بەدەلدى ۇيىمعا – يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, قازاقستان يسلام الەمى ەلدەرى اراسىندا وڭىرلىك جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكا جانە الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جولىندا ءاردايىم ءمۇددەلىلىك تانىتاتىنىنا, بۇگىنگى تاڭدا ەكونوميكاداعى جاھاندانۋ ۇدەرىستەرى, شيەلەنىستى جاعدايلار مەن قورشاعان ورتاداعى احۋالدىڭ وزگەرۋى, حالىقتىڭ كوشى-قونى سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەر دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالدىرىپ وتىرعانىنا, دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسى ءاردايىم جاھاندىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەتىنىنە توقتالادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرى حالىقارالىق ماڭىزعا يە بولۋدا جانە ولاردى بىرلەسىپ قانا شەشە الامىز. بۇگىنگى كونفەرەنتسيادا جالپى ادامزاتتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ پروبلەمالارىن قاراستىرۋدى ۇسىنامىز.
ءبىز انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, سپيد ىندەتىنىڭ الدىن الۋ, تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس سالاسىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىعىمىزدى ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. كونفەرەنتسيا سىندارلى پىكىر الماسۋ جاعدايىندا وتەتىنىنە جانە ونىڭ قورىتىندىلارى ءتيىستى مەجەدەن كورىنىپ, بولاشاقتاعى باسىم باعىتتار مەن بىرلەسكەن ءىس-شارالاردىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن ايقىنداپ بەرەتىنىنە كامىل سەنەمىن. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ جۇمىسىنا تولىمدى تابىس, ورتاق شەشىمدەر تىلەيمىن, دەيدى پرەزيدەنت قۇتتىقتاۋ حاتىنىڭ تۇيىنىندە.
يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى باس حاتشىسى ە.يحسانوعلىنىڭ حاتىمەن ونىڭ ورىنباسارى ابدۋل مويز بۋحاري تانىستىردى. تاۋەلسىز قازاق ەلىنە دەگەن وزدەرىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىن ءبىلدىرىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىنداي القالى جيىن وتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋعىزعانىنا العىستارىن بىلدىرگەن حاتتا يسلام ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرا بەرۋ ماسەلەسىن العا تارتىپتى, ادام دەنساۋلىعى قاشاندا باستى كورسەتكىش بولاتىنىن, ونىڭ الدىن الۋ جولدارىن بۇكىل جۇرت بولىپ قاراستىرۋ جاعىن, بۇل ءۇشىن يسلام اكادەمياسىمەن كۇش بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن ايتا كەلىپ, تەوريانى تاجىريبەدە جۇزەگە اسىرۋ ءماسەلەسىن دە قوزعاپتى. اسىرەسە, الەم جۇرتشىلىعىن الاڭداتىپ وتىرعان سپيد, تۋبەركۋلەز, مالياريا كەسەلدەرى قاۋپىنىڭ الدىن الۋ قاجەتتىگىن, بۇل الەم جۇرتشىلىعىنا ورتاق ىندەت ەكەنىن ايتىپ, انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ جولىندا يسلام ەلدەرى ەرەكشە ىنتا تانىتىپ جاتقانىن, بۇعان جاھاندىق قور ارقىلى 51 ەل ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىرعانىن, يۋسايد تا بەلسەندىلىك كورسەتكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. سونداي-اق قازىر جۇقپالى سىرقاتتاردىڭ بەل الىپ وتىرعانىن, بۇعان تۇرعىنداردىڭ 85 پايىزى شالدىعاتىنىن, 2020 جىلعا دەيىن ءبىز وسى كەسەلدىڭ الدىن الىپ, ازايتۋ ءۇشىن بىرلەسە وتىرىپ جان-جاقتى قامتىلعان باعدارلاما جاساۋ قاجەتتىگى دە ايتىلىپتى حاتتا. سول سەكىلدى ۆاكتسينانى جەتكىلىكتى شىعارۋ مەن ونى ەگۋ جۇمىستارىن دا بىرلىكتە قولعا الۋ كەرەكتىگى اتالىپ وتىلگەن.
ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەربول ورىنباەۆ ەلىمىزدەگى مەديتسينا سالاسىنا جاسالىپ جاتقان قامقورلىقتار تۋرالى ايتىپ, وعان بولىنگەن قارجى ەسەلەپ ءوسىپ وتىرعانىن, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ جولىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالارعا توقتالدى. ول سونىمەن قاتار, ەلباسى بەكىتكەن «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا ءار ازامات مەديتسينالىق مەكەمەنى ءوزى تاڭداۋعا, قالاعان دارىگەرلەرىنە قارالۋعا ءمۇمكىندىك العانىن جەتكىزىپ, جەكە ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ كوبەيگەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتىمىزدە ءبىلىم بەرۋ ءىسىن الەمدىك دەڭگەيدە جۇرگىزەتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە مەديتسينا سالاسى بويىنشا ءبىلىم الۋمەن قاتار, زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەتىنىن, ول ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگتە ءتاجىريبە جۇزىندە ىسكە اساتىنىن, وتانىمىزدا 150 تەلەمەديتسينانىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقانىن, ادام ءولىمىنىڭ 12 پايىزعا ازايعانىن العا تارتتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءىسىنىڭ دە ىلگەرى باسىپ وتىرعانىن, بۇل تەك قانا قالادا ەمەس, ءوڭىرلەردە دە قارقىن العانىن جەتكىزدى. تۋبەركۋلەز, وزگە دە كەسەلدەردىڭ الدىن الۋ, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, جۇرتشىلىقتىڭ تالاپ-تىلەگىنە ساي بولۋ جايىن دا نازاردان تىس قالدىرمادى.
بۇدان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ ءسوز الىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا يسلام ەلدەرىنىڭ ەلوردادا باس قوسىپ, وسىنداي القالى جيىن وتكىزۋى ەرەكشە وقيعا ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق ول بۇگىنگى كۇننىڭ باستى ماسەلەسى ادام دەنساۋلىعى بولىپ وتىرعانىن, قاتەرلى دەرتتەردىڭ الدىن الۋ, بالا مەن انا دەنساۋلىعىن ساقتاۋ تۋرالى جان-جاقتى اڭگىمە قوزعادى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ەۋروپا ايماقتىق بيۋروسىنىڭ وڭىرلىك ديرەكتورى جۋججان جاكاب, يسلام ەلدەرى مەن ەۋروپا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا بىرلىكتە جۇمىس ىستەسە, ءوز جەمىسىن بەرەتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ, جاھاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىن قوزعادى. ەۋروپا جۇرتشىلىعىنىڭ اراسىندا اراق پەن تەمەكىنى جويۋ قولعا الىنىپ جاتقانىن, بۇل ادام دەنساۋلىعىنا قاتەر تۋدىراتىنىن ايتا كەلىپ, ادام دەنساۋلىعىن ساقتاۋدىڭ ءبىر ءتيىمدى جولى تاماقتاندىرۋ ءىسىن دۇرىس جولعا قويۋ ماسەلەسىن, سول سەكىلدى قورشاعان ورتانى لاستاماۋ, ەڭ باستىسى, سۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, انا مەن بالانىڭ ءومىرىن ساقتاۋ ءۇشىن, بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگىن جەتكىزىپ, بۇل مىڭجىلدىق مىندەتتەر دەپ بىلەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
كونفەرەنتسيانىڭ كۇن ءتارتىبى مەن باعدارلامالارى بەكىتىلگەن سوڭ, ءىىى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرى يسلام كونفەرەنتسياسىنىڭ ءتورايىمى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ساليدات قايىربەكوۆا بايانداما جاسادى. مينيستردىڭ اتاپ وتكەنىندەي, يسلام الەمى ەلدەرىمەن قاتىناستاردى دامىتۋ قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ ماڭىزدى باسىمدىقتارى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن يسلام ەلدەرى اراسىندا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ءوزارا تۇسىنىستىك بار. ەگەر 2010 جىلى قازاقستان حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم – ەقىۇ-عا توراعالىقتى ويداعىداي اتقارعان بولسا, 2011 جىلى ءبىزدىڭ ەلىمىز تاعى ءبىر حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم – يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىن باسقارىپ وتىر, دەدى مينيستر. وسىنداي جوعارى قۇرمەت بىزدەردەن ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى. بۇل كونفەرەنتسيا وسى جىل اياسىنداعى ەرەكشە ورنى بار حالىقارالىق شارالاردىڭ ءبىرى بولادى دەپ ويلايمىن.
ءسوزىن وسىلاي باستاعان ساليدات قايىربەكوۆا وتكەن كەزەڭدەردە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىنا توقتالدى. ءمينيستردىڭ حاباردار ەتكەنىندەي, سوڭعى 20 جىلدا قازاقستان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جۇيەلى تۇردە دامىتۋعا باسا كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. اتالعان سالانى قارجىلاندىرۋ 10 ەسەگە ءوستى. تەك 2005-2010 جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ جانە رەفورمالاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا بولىنگەن قارجى 4,3 ەسەگە ارتىپ, 566,9 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايتىلىپ, 500-گە جۋىق جاڭا دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى پايدالانۋعا بەرىلدى.
انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ ارقاشان دا قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى نەگىزگى باسىمدىقتارى بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدە ايەلدەر مەن بالالاردى پروفيلاكتيكالىق جاعىنان تەكسەرۋ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ولاردى قاجەتتى ءدارى-دارمەك تۇرلەرىمەن تەگىن قامتاماسىز ەتۋ دۇرىس جولعا قويىلعان. جۇيەلى وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە انا ءولىمى 1,5 ەسەگە, بالا ءولىمى 15 پايىزعا قىسقاردى. مەملەكەت تۇرعىنداردى قاجەتتى بارلىق مەديتسينالىق قىزمەت تۇرلەرىمەن قامتۋ بارىسىندا قارجى اياپ جاتقان جوق. بۇلاردىڭ ءبارى ءتيىستى باعدارلامالار بويىنشا ءجۇزەگە اسىرىلۋدا.
مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا ءتيىمدى كارديولوگيالىق جانە كارديوحيرۋرگيالىق قىزمەت قۇرىلدى, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ساليدات قايىربەكوۆا. تەك 2010 جىلدىڭ وزىندە 10 مىڭعا جۋىق كارديوحيرۋرگيالىق شارا وتكىزىلىپ, 3 مىڭنان استام جۇرەك وپەراتسياسى جاسالدى. بۇل – 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,6 مىڭعا كوپ. وسىنىڭ ارقاسىندا سوڭعى 5 جىلدا قان اينالىمى جۇيەسى اۋرۋىنان قازا بولاتىندار سانى ەداۋىر قىسقاردى. اتالعان اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا جاقىندا استانادا الەمدىك دەڭگەيدەگى جاڭا كارديولوگيالىق ورتالىق اشىلدى. ورتالىقتا ءجۇرەگى سىرقات بولىپ تۋعان ءنارەستەلەرگە وپەراتسيا جاسالاتىن بولادى.
مينيستر بايانداماسىندا سونداي-اق ەلىمىزدە ونكوپاتولوگيالىق اۋرۋدان قايتىس بولۋ دەڭگەيىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەگەنىنە دە توقتالدى. ونىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, ونكوپاتولوگيالىق اۋرۋدان قايتىس بولاتىندار سوڭعى 6 جىل ءىشىندە 18 پايىزعا, جاراقاتتانۋ 26 پايىزعا تومەندەگەن. ەلىمىزدە تۋبەركۋلەز اۋرۋىنان قايتىس بولاتىندار سانى 2 ەسەگە قىسقارعان. بۇعان ەلىمىزدىڭ ايماقتارىندا جاڭادان ىسكە قوسىلعان تۋبەركۋلەزگە قارسى مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ اشىلۋى وڭ اسەر ەتكەن. قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكادا جوعارى تەحنولوگيانى دامىتۋعا بارلىق جاعدايلار جاسالىپ جاتىر. وعان مىسال رەتىندە شەشەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگ قۇرىلعانىن كەلتىردى. اتالعان حولدينگ الەمدىك دەڭگەيدەگى التى ءىرى مەديتسينالىق ورتالىقتى بىرىكتىرەتىن مەديتسينالىق كلاستەر بولىپ تابىلادى.
كونفەرەنتسيا دەلەگاتتارى مەن قاتىسۋشىلارى ساليدات قايىربەكوۆانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋداعى قولعا الىنىپ جاتقان وزگە دە اۋقىمدى جۇمىستار تۋرالى ايتقان ءسوزىن ريزالىق سەزىممەن مۇقيات تىڭدادى. ءمينيستردىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلعان جانە جۇزەگە اسىرىلاتىن ىرگەلى شارالار جونىندە ورتاعا سالعان ءماسەلەلەرى دە قاتىسۋشىلاردى قىزىقتىردى. بۇل باعدارلاما قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتۋعا جانە ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مەديتسينالىق كومەككە قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وزىق مەديتسينالىق جابدىقتار ورناتىلعان كوشپەلى مەديتسينالىق كەشەندەر ساتىپ الىنعان.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ يسلام كونفەرەنتسياسىنا توراعالىق ەتۋشى يىۇ قىزمەتىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى كوپتاراپتى ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋ ماڭىزدى باعىتىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىنە دە نازار اۋدارتتى. ساليدات قايىربەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, كونفەرەنتسيادا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ الداعى ۋاقىتتا ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋدى كوزدەيتىن بىرقاتار قارارلارعا قول قويىلماق. نەگىزىنەن ول – انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىنا, جۇقپالى اۋرۋلارمەن بىرلەسىپ كۇرەسۋگە, حالىقتى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋگە, پوليوميەليتتى جويۋعا, تاعى باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى. ولار جيىننىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار, كونفەرەنتسيادا يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى 2012-2022 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق ءىس-قيمىل باعدارلاماسىنىڭ جوباسى دا تالقىلانادى جانە استانا دەكلاراتسياسى قابىلدانادى.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جۇقپالى اۋرۋ تۇرلەرى – تۋبەركۋلەزبەن, ۆيچ/سپيد-پەن, قۇس تۇماۋىمەن كۇرەس نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. اتالعان جۇقپالى اۋرۋ تۇرلەرىن جوعارى تەحنولوگيالىق جانە جاڭا دياگنوستيكالىق ادىستەردى ەنگىزۋسىز جويۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى مەن ۇيىمدارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ءمينيسترى ۇيىم ەلدەرى اراسىندا اتالعان اۋرۋلار بويىنشا پروفيلاكتيكالىق تاجىريبەلەر الماسۋ جونىندە قازاقستاندىق تاراپتىڭ بىرقاتار ۇسىنىستارىن اتاپ بەردى.
ساليدات قايىربەكوۆانىڭ اتاپ وتۋىنشە, ۆيچ/سپيد-ءتىڭ تارالماۋىنا قارسى ارەكەت ەتۋ, تۋبەركۋلەز اۋرۋىن جانە ودان قايتىس بولاتىنداردى تومەندەتۋ ءۇشىن كوپسەكتورالدى شارالاردى كۇشەيتۋ, ۇكىمەتتەر مەن ءدىن ليدەرلەرىنىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن جەكە سەكتوردىڭ اراسىندا ۇنقاتىسۋ مەن ارىپتەستىك ورناتۋعا ىقپال ەتۋ قاجەت. ۇيىم ەلدەرى پوليوميەليت اۋرۋىنىڭ جاڭا وشاعىنىڭ ورىن الماۋى ءۇشىن قوسىمشا شارالار قابىلداۋ, پوليوميەليتكە قارسى ۆاكتسينالار ءوندىرۋ كولەمىن ەسەلەپ ارتتىرۋ, الداعى ۋاقىتتا ۆاكتسينالارمەن قامتاماسىز ەتۋدە ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر اياسىندا دياگنوستيكالىق قۇرالدار مەن مەديتسينالىق قىزمەتتەر بويىنشا كومەكتەر كورسەتۋ كەرەك.
بايانداماشى يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتە وتىرىپ, مىڭجىلدىق دامۋدىڭ ماقساتى – بالالار ءولىمىن قىسقارتۋعا جانە انانى قورعاۋدى جاقسارتۋعا قول جەتكىزۋ جايىن دا ورتاعا سالدى. ويتكەنى, انا مەن بالا ءولىمىنىڭ كورسەتكىشى ارقىلى ءاربىر ەلدىڭ الەمدىك رەيتينگى انىقتالادى جانە ول نەگىزگى ينديكاتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسىعان بالانىستى قازاقستاندىق تاراپ ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ انالاردى, بالالاردى جانە جاسوسپىرىمدەردى قورعاۋ ءجونىندەگى ساياساتىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ستراتەگياسىنا نەگىزدەپ, ينتەگراتسيالاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. مينيستردىڭ حاباردار ەتۋىنشە, وعان جۇكتىلىك جانە تۋ كەزىندە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, وتباسىن جوسپارلاۋ, جاستار مەن مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا مەديتسينالىق تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, تاعى باسقالار كىرەدى.
بۇگىندە مەديتسينالىق كومەكتەر كورسەتۋدە ءدارى-دارمەكتىڭ جەتكىلىكتى جانە ساپالى بولۋى باستى ماسەلە رەتىندە كۇن ءتارتىبىندە تۇر. بايانداماشى ءسوزى بارىسىندا وسى ماسەلەنى دە كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاساندى ءدارى-دارمەك قۇرالدارىن تاراتۋ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەدى, تۇتىنۋشىلاردىڭ ءدارى-دارمەككە دەگەن سەنىمىن جوعالتادى. وسىعان بايلانىستى ساليدات قايىربەكوۆا ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قاتاڭ شارالار قابىلداپ جاتقانىن, بۇل ءوز ناتيجەسىن بەرە باستاعانىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاندىق تاراپ, دەدى ول وسى ماسەلە تۋرالى, مەملەكەتتەر اراسىندا ساپاسىز ءدارى-دارمەك قۇرالدارىن وندىرۋشىلەرگە دەگەن باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى, ۆاكتسينالار ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋدا ارىپتەستىكتى نىعايتۋدى, سونداي-اق نەگىزگى ءدارى-دارمەك قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەلدەردە فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپتى دامىتۋ جونىندە قوسىمشا شارالار قابىلداۋدى ۇسىنادى.
ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا مينيستر قازاقستاندىق تاراپ ءىىى يسلام كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋشىلارعا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى تۋرالى دەكلاراتسيا دايىنداپ جانە وعان قول قويۋ ءجونىندە باستامامەن شىعاتىنىن دا جەتكىزدى.
تۇستەن كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرى يسلام كونفەرەنتسياسىنىڭ دەلەگاتتارى مەن قوناقتارى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جۇمىس وتىرىستارىن وتكىزدى. بۇل وتىرىستاردا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 2012-2022 جىلدارعا ارنالعان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءىس-قيمىل ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنىڭ جوباسى تالقىلاندى. سونىمەن قاتار, بالالار ءولىمىن ازايتۋ, انا دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جونىندەگى مىڭجىلدىقتى دامىتۋ ماقساتتارىنا جەتۋدە يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ىنتىماقتاستىق تاقىرىپتارى بويىنشا ينتەراكتيۆتى سەسسيا ءوتتى. وندا يۋسايد, سەسريك, يۋنيسەف سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى ءسوز الىپ, ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اراسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا قاتىستى وزەكتى دە وتكىر ءماسەلەلەر ءجونىندە وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
بۇگىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى جۇمىسىن ءارى قاراي جالعاستىرادى. ونداعى وتىرىستاردا ءدارى-دارمەك, ۆاكتسينالار ءوندىرىسى جانە ونىمەن قامتاماسىز ەتۋ جايى, ۆيچ/سپيد-كە, تۋبەركۋلەز بەن بەزگەككە قارسى كۇرەس تۋرالى ماسەلەلەر تالقىلانادى دەپ كۇتىلۋدە.
سۇلەيمەن مامەت,
ءاليسۇلتان قۇلانباي.
* * *
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار لەبىزى
سايد موداسسەر, بانگلادەش دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى: – قازاقستان يسلامدى دامىتۋدا الەمدە ەرەكشە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازاقستان ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قاجەتتى ماتەريالدار مەن رەسۋرستار بەرۋ ارقىلى ۇلكەن كومەك كورسەتتى. قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ كەلە جاتقانىنان بىزدەر جاقسى حاباردارمىز. الەمدەگى كوپتەگەن مەملەكەتتەر دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن دامىتۋلارىندا پروبلەمالار جەتكىلىكتى. ال قازاقستان وزەكتى وسى ماسەلەگە باسا كوڭىل بولە وتىرىپ, وعان جىل سايىن اسا قوماقتى قارجى ءبولىپ وتىرادى. ونىڭ ۇستىنە ەلدە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ تەگىن. ءبىز وسى ساپاردا قازاقستان تارابىمەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى جانە ستۋدەنتتەر الماسۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. جالپى, يسلام ەلدەرىندە حالىقتى مەديتسينالىق مەكەمەلەرمەن, ءدارى-دارمەكپەن, قاجەتتى جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋدە پروبلەمالار دا بارشىلىق. بۇل پروبلەمالاردىڭ ءبارىن بولماسا دا, بىرقاتارىن شەشۋگە وسى كونفەرەنتسيا ىقپال ەتەدى دەگەن نيەتتەمىز. مانسۇر ءال-حۋاسي, ءباا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى: – كونفەرەنتسيادا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بايلانىستى اسا وزەكتى ءارى ەرەكشە ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلانۋدا. بۇل پروبلەمالاردى بىرتىندەپ شەشۋ ءمۇمكىندىكتەرى ورتاعا سالىنىپ جاتىر. جيىننىڭ استانا قالاسىندا ءوتۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بار ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى, قازاقستان جيىرما شاقتى جىلدىڭ ىشىندە ءوزىن الەمدىك قوعامداستىققا جاقسى جاعىنان تانىتا ءبىلدى. قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا, انا مەن بالانى قورعاۋعا مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە قامقورلىق جاسالىپ جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. ونىڭ بارلىعى ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنە بايلانىستى بولسا كەرەك. يسلام الەمى بۇل كونفەرەنتسيادان ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر. سەبەبى, يسلام ەلدەرىندەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا قالىپتاسقان وزەكتى پروبلەمالاردى بىرلەسكەندە عانا شەشۋگە مۇمكىندىك تۋاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا بىزدەر وسىندا جينالىپ وتىرمىز. ول ءۇشىن بارشا مۇسىلمان ەلدەرى ءبىر-بىرىمەن ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتقانى ءجون. ونىڭ نەگىزى قالانا باستاعانى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. تۋرە فاتوماتا, گۆينەيا رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەپارتامەنت ديرەكتورى: – ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا استاناعا كەشە كەلگەن ەدى. استانانىڭ كوركى, قازاقستاندىقتاردىڭ قوناقجايلىلىعى وتە قاتتى ۇنادى. العان اسەرىمىز ەرەكشە. يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ كونفەرەنتسياسى وسىمەن ءۇشىنشى رەت ءوتىپ وتىر. گۆينەيا رەسپۋبليكاسىندا تۇرعىندارعا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدە پروبلەمالار جەتەرلىك. ەلىمىزدە بالا مەن انا دەنساۋلىعىن قورعاۋ اسا قيىن جاعدايدا. اسىرەسە, انالار مەن بالالار ءولىمى كوپ. باسقا دا اۋرۋ تۇرلەرى تىيىلماي وتىر. بۇل ماسەلەلەردى ءسال دە بولسا جاقسارتۋعا وسى حالىقارالىق جيىن وڭ اسەر ەتەدى دەگەن ويدامىن. كونفەرەنتسيادا بارشامىزعا ورتاق وتكىر دە وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانىپ جاتىر. وندا ءبىزدىڭ ەلدىڭ دەلەگاتسيا جەتەكشىسى دە ءسوز الىپ, سول پروبلەمالاردى قاتىسۋشىلار ورتاسىنا سالاتىن بولادى. جەتكەرگەن ارزىقۇلوۆ, قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى: – بۇل كونفەرەنتسيا ەلىمىزدىڭ مەديتسينا سالاسىنداعى ۇلكەن وقيعا دەۋگە بولادى. مەن كامەرۋن رەسپۋبليكاسىنان كەلگەن وكىلدەرمەن پىكىر الماسقاندا كوپ نارسەگە قانىق بولدىم. قازىر جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى ازايماي وتىر. سوعان وراي ءبىز ادام اعزاسىن الماستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز دەگەندە, ولار ەلىڭىزدە مەديتسينا جوعارى دارەجەدە ەكەن دەدى. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي دەپ بىلەمىن. شىنىندا, ءبىزدىڭ وتانىمىزدا مامان دا, قارجى دا ولاردىڭ قۇقىن قورعايتىن زاڭ دا بار. تەك حالىقتىڭ سەنىمى مەن كوزقاراسى جاقسارسا بولعانى. مۇنى ايتىپ وتىرعانداعى سەبەبىم, وزىمىزدە مول مۇمكىندىك بولا تۇرا كەي ازاماتتارىمىز كوپ جاعدايدا سىرتتاعى ەلدەردىڭ ەمىنە ۇمتىلاتىنى بار. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز شىعىس پەن باتىس ارا-جىگىندەگى التىن كوپىر سەكىلدى. سوندىقتان دا ءبىز شىعىستىڭ دا, باتىستىڭ دا مىقتى جەتىستىكتەرىن وزىمىزگە پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك. ال مىنا جيىن ۇستىندە بولاتىن پىكىر الماسۋلار تەوريالىق جانە تاجىريبەلىك جاعىنان دا بەرەرى مول دەپ بىلەمىن. اقىلداسىپ ىستەگەن ءىس ادامزاتقا قاشاندا جەتىستىك اكەلەدى. ال مەديتسينا بويىنشا, بۇل جيىن ادام ءومىرىن ۇزارتۋعا, ۇرپاق دەنساۋلىعىنىڭ بولاشاقتا مىقتى بولۋىنا كەڭ جول اشادى. حاميس حۋسەين الي, يراك رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى: – مەن قازاق ەلىنىڭ استاناسىندا ءبىرىنشى رەت بولىپ وتىرمىن. بۇل وتە قۋانىشتى جاعداي. ال مىنا ءىس-شاراعا كەلەتىن بولساق, مەملەكەتتەر اراسىنداعى, اسىرەسە دەنساۋلىق سالاسى بويىنشا بايلانىستى نىعايتۋعا ەرەكشە سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە ەش كۇمانىم جوق. تاۋەلسىزدىگىن الىپ, سونىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرعان مەملەكەتتە وسىنداي حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ ءوتۋىن مەن قۇبىلىس دەپ سانايمىن. قازىر يراك ەلى وتپەلى كەزەڭدە تۇر. كوپتەگەن ءىس-شارالاردى, زاڭ جوبالارىن, قۇقىقتىق نورمالاردى ىسكە اسىرۋ جاعى قاراستىرىلۋدا. ول بىرتە-بىرتە جەتىلدىرىلە بەرەتىن بولادى. يراكتا ادام رەسۋرسى وتە جوعارى. بىراق, ەل اۋماعىندا بولعان سوعىس مەملەكەتىمىزدى ءبىرشاما ارتقا شەگىندىرىپ تاستادى. كوپتەگەن قيىندىقتار بار. ءبىز سول قيىندىقتاردى دوستارىمىزبەن بىرلەسە وتىرىپ, شەشۋگە تىرىسامىز. قازاقستان ەلىمەن, قازاقستان ازاماتتارىمەن ءبىرىنشى رەت جۇزدەسىپ وتىرمىن. ءبىز وزگە دە الەم ەلدەرىمەن, ونىڭ ىشىندە قازاقستانمەن دە قارىم-قاتىناس جاساۋعا, بىرلىكتە جۇمىس ىستەۋگە ىنتالىمىز. وسى كۇندەرى يراكتاعى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە ۇلكەن ۇردىستەر ءجۇرىپ جاتىر. الاپات سوعىس ازاماتتارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزدى. اسىرەسە, ىسىك اۋرۋلارى كوبەيىپ كەتكەنى بايقالادى. مىنە, وسىنىڭ ءبارىن بۇكىل اق نيەتتى ازاماتتارمەن بىرلىكتە جولعا قويۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. --------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
