ساۋد ارابياسىندا جۋىردا 20-21 مامىردا وتكەن اقش-يسلام الەمى ءسامميتى اياقتالا سالىسىمەن اراب-پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ اراسىنا جىك ءتۇستى.
پارسى شىعاناعىنداعى اراب مەملەكەتتەرىنىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى (پشامىك) ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر اراسىندا قاتارعا بايلانىستى تەرەڭ ديپلوماتيالىق داعدارىس ورىن الدى. ۇيىمنىڭ بەلدى مۇشەلەرى – ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى جانە باحرەينمەن قوسا ءىرى مەملەكەت مىسىر, سونداي-اق, مالديۆ ارالدارى, سوعىس وتىنا ورانعان ليۆيا مەن يەمەننىڭ ۇكىمەتتەرى قاتارمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستارىن ءۇزىپ, كەيبىرەۋى, ءتىپتى, قۇرلىقتاعى, اۋەدەگى, تەڭىزدەگى بارلىق قاتىناسىن توقتاتتى.
قاتار ازىق-ت ۇلىك سالاسىندا كورشىلەرىنە تاۋەلدى بولعاندىقتان, ساياسي شيەلەنىستىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق سالدارلارى اۋىر بولاتىنى ءسوزسىز. قاتاردىڭ بيرجاسى 5 ماۋسىم كۇنى 8%-عا قۇلدىراعان, ەل حالقى ساۋدا ورتالىقتارىنا اعىلىپ, ازىق-ت ۇلىكتەردى جاپپاي ساتىپ الىپ جاتىر. بۇل شيەلەنىس ايماق ەلدەرىنىڭ مۇناي-گاز ەكسپورتىنا اسەر ەتە قويماس, دەگەنمەن, مۇناي باعاسىنا اسەرى بولاتىنى انىق.
تارقاتىپ ايتار بولساق, ەڭ الدىمەن, باحرەين قاتارعا قاتىستى ەل قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىن شايقالتىپ, ىشكى ىسىنە ارالاستى, تەرروريزمگە قولداۋ كورسەتتى دەگەن مالىمدەمە جاسادى. ءباا قاتارلىق ديپلوماتتارعا ەلدەن شىعۋعا 48 ساعات بەردى. امىرلىكتەردىڭ Etihad Airways, Emirates and Flydubai سياقتى اۋە كومپانيالارى دوحاعا جانە دوحادان ۇشاتىن بارلىق اۋە رەيستەرىن توقتاتتى. شىعاناق ەلدەرى Qatar Airways كومپانياسىنىڭ ۇشاقتارىنا ءوز اۋە كەڭىستىكتەرىن جاپتى. مىسىر اراب رەسپۋبليكاسى قاتاردىڭ وزىنە باعىتتالعان دۇشپاندىق ارەكەتتەرگە بارعانىن باسا ايتتى.
ءباا دوحانىڭ تەررورلىق, ەكسترەميستىك جانە «مۇسىلمان باۋىرلار» سياقتى سەكتانتتىق توپتارعا قولداۋ كورسەتكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. ساۋد ارابياسى قاتاردى ايماقتىڭ تۇراقسىزدىعىنا قىزمەت ەتەتىن «مۇسىلمان باۋىرلار», ءال-كايدا, دايش, اسكەري ميليتسيالار سياقتى زاڭسىز ۇيىمدارعا كومەكتەستى دەپ ايىپتاپ, دوحانىڭ يەمەندەگى اسكەري وپەراتسيالاردان الىستاتىلاتىنىن مالىمدەدى. كۋۆەيت, ومان ەلدەرى ءبىرشاما ۇستامدى كوزقاراس بىلدىرگەنىمەن, يوردانيا كورولى ابدۋللا ءىى حاماس سياقتى راديكالدى توپتاردى قولداعانى ءۇشىن قاتاردى اراب مەملەكەتتەرى ليگاسىنان مۇشەلىكتەن شىعارۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
وسىلايشا, ساۋد ارابياسى باستاعان بىرقاتار اراب ەلدەرىنىڭ كاتارمەن ديپلوماتيالىق جانە ەكونوميكالىق بايلانىستارىن توقتاتۋى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جازالاۋ شاراسىنا ۇقسايدى. سونداي-اق, قاتارعا حاماس پەن حيزبوللا سياقتى, باسقا دا يسلاميستىك توپتارمەن بايلانىسى بار دەگەن ايىپ تاعىلىپ وتىر.
ەندى داعدارىستىڭ باستى سەبەپتەرىنە كەلسەك, 24 مامىر كۇنى قاتار اقپارات اگەنتتىگى قاتار ءامىرى تاميم يبن حاماد ءال-ءتانيدىڭ يراننىڭ جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنتى حاسان رۋحانيمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ قۇتتىقتاعانى, يراننىڭ يسلام الەمىندەگى سالماقتى كۇش ەكەنىن ايتقانى, ونىمەن ساناسۋ كەرەكتىگىن بىلدىرگەنى, اراب ەلدەرىنىڭ يرانعا دۇشپان بولۋىنا ەشقانداي سەبەپ جوق ەكەنى جونىندە مالىمدەمە جاساعانى تۋرالى اقپارات تاراتتى. وندا, سونىمەن قاتار, حاماس پەن حيزبوللا ۇيىمدارىنىڭ زاڭدى ازات ەتۋ قوزعالىستارى, حاماس ۇيىمى پالەستينا حالقىنىڭ زاڭدى وكىلى ەكەندىگى تۋرالى ايتىلعان.
ساۋد ارابياسىنىڭ «رياد», امىرلىكتەردىڭ «Sky News» سياقتى ىقپالدى مەديا الپاۋىتتارى وسىنداي اقپاراتتار لەگىن توقتاۋسىز تاراتتى. بۇل, ءبىر جاعىنان, تاياۋ شىعىستاعى اقپاراتتىق ويىنداردىڭ جارقىن كورىنىسى بولدى. كەيىن قاتاردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مۇنداي قاراما-قايشى ساياسي مالىمدەمەلەردىڭ جاسالماعانىن, حاكەرلەردىڭ اگەنتتىك سايتىنا زاڭسىز كىرىپ, جالعان اقپاراتتى جاريالاعانىن ايتىپ اقتالدى. مۇنداي مالىمدەمەگە قالعان اراب ەلدەرى سەنگىسى كەلمەدى.
ءبىر قىزىعى, بۇل وقيعالار ساۋد ارابياسىنىڭ ەر-رياد قالاسىندا 20-21 مامىر كۇندەرى وتكەن اقش-يسلام الەمى سامميتىنەن كەيىن ورىن الىپ وتىر. سول كەزدەن بەرى شىعاناق ايماعىندا جاڭا ساياسي تەپە-تەڭدىك قالىپتاستى, جاعداي ءبىرشاما وزگەردى. سامميتتە اقش پرەزيدەنتى د.ترامپ ايماقتاعى جاڭا ساياساتىندا ساۋد ارابياسى باستاعان ستراتەگيالىق سەرىكتەستەرىنە سۇيەنەتىنىن, مىندەتتەر مەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىنىڭ ءبىرازى ايماقتاعى وداقتاس ەلدەرگە ارتىلاتىنىن بىلدىرگەنى ءمالىم. سامميت اياسىندا تەررورلىق توپتارمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ ءۇشىن جالپى سوماسى 110 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايتىن اسكەري كەلىسىم-شارتقا قول قويىلعانى بەكەر ەمەس.
يەمەن سوعىسىنان قالتاسى قاعىلىپ, قاجىعان ساۋد ارابياسىنا مورالدىق, اسكەري قولداۋ كورسەتىلۋى ەر-ريادتىڭ ايماقتاعى السىرەگەن ۇستانىمىن ءبىرشاما نىعايتا ءتۇستى. ترامپ پەن وداقتاستارىنىڭ تاياۋ شىعىستاعى بىرلەسكەن ساياساتى اراب ەلدەرى ايماعىندا ساياسي-اسكەري ىقپالىن ارتتىرعان يراندى قىسپاققا الىپ, قورشاپ, مۇمكىندىگىن شەكتەۋگە كەلىپ سايادى. ال قاتار يرانمەن بايلانىسىن بۇزعىسى كەلمەي, ونىمەن قاقتىعىسۋدان ءوزىن اۋلاق ۇستاعىسى كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە, ەكى ەلدىڭ وففشور ايماعىندا ورتاق ءىرى گاز كەن ورنى جانە بار.
بۇل جاعداي ونسىز دا كۇردەلى يران-ساۋد ارابياسى قاتىناستارىن تىعىرىققا تىرەپ, شيەلەنىستىرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال قاتار تاراپى جوعارىدا اتالعان وتكىر مالىمدەمەلەردى شىنىمەن جاساعان بولسا, ەر-رياد ءسامميتىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىن جوققا شىعارعانى بولادى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە سەرىكتەستەرىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ وتىر. ەر-ريادتاعى سامميتتە قاتاردىڭ كەيبىر قارۋلى توپتاردى قولداعانى تىلگە تيەك ەتىلىپ, ەشكىمگە باعىنبايتىن تاۋەلسىز, بىربەتكەي باعىتتا دامىپ بارا جاتقانى ءجيى ايتىلدى. ءارتۇرلى كۇماندى قارۋلى توپتارعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتتى دەگەن ايىپ تاعىلدى. وسىنداي ۇجىمدىق جازالاۋ شارالارى ارقىلى ساۋد ارابياسى باستاعان پشامىك ەلدەرى دوحانى كۇشپەن ءوز ايتقاندارىنا كوندىرگىسى كەلەتىنى بايقالادى.
باحرەين ساياسي-دەموگرافيالىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى پشامىك ەلدەرى اراسىنداعى ەڭ ءالسىز بۋىن بولعاندىقتان, ساۋد ارابياسى ءۇشىن بۇل وتە شەتىن ماسەلە. سەبەبى, وسىنداي ۇردىستەر جيىلەي بەرەتىن بولسا, ايماقتىق ينتەگراتسيالىق ۇيىمنىڭ كەلەشەگىنە بالتا شابىلۋى ابدەن ىقتيمال ەكەنىن ەر-رياد جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. نەگىزى, بۇل ساياسي پروتسەستەردى ساۋد ارابياسى نەمەسە شيعا-سۋنني اراسىنداعى باسەكەلەستىكتەن گورى, يسلاميزم, ساياسي يسلام فاكتورى تۇرعىسىنان تۇسىندىرگەن ءجون.
2011 جىلى كۇللى اراب الەمىن شارپىعان «اراب كوكتەمى» اتتى حالىق كوتەرىلىستەرى ناتيجەسىندە كەيبىر ديكتاتۋرالىق جۇيەلەر كۇيرەپ, ورنىنا تۋنيس, مىسىر, ليۆيا سياقتى ەلدەردە دەموكراتيالىق سايلاۋ جولىمەن بيلىك باسىنا ساياسي يسلام وكىلدەرى كەلگەنى بەلگىلى. اسىرەسە, اراب الەمىندە كەڭ قانات جايعان, وزىندىك دامۋ دوكتريناسى بار, بۇرىننان بەرى اسكەري جۇيە تاراپىنان قىسىم كورىپ كەلگەن ىقپالدى ساياسي-ءدىني ۇيىم – «يحۋان» («مۇسىلمان باۋىرلار») جاماعاتى كۇرت كۇشەيدى. يحۋان ايماقتاعى ءسالافي اعىمىنىڭ باستى يدەولوگيالىق باسەكەلەسى بولىپ تابىلادى. مىسىردا 2012-2013 جىلداردا ۇيىمنىڭ وكىلى مۇحاممەد مۋرسي ەل پرەزيدەنتى بولدى. تۋنيستە دە اتالعان توپتار ساياسي بيلىككە جاقىندادى. يوردانيادا دا ولاردىڭ ىقپالى ارتىپ, سيريا (قارۋلى) وپپوزيتسياسىنىڭ بەلدى كۇشتەرىنىڭ ءبىرىن تولىقتىردى. سول كەزەڭدە كاتارعا اتالعان ساياسي پروتسەستەرگە قارجىلىق قولداۋ كورسەتتى دەگەن ايىپ تاعىلا باستادى. اسىرەسە, ساۋد ارابياسى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مۇنداي وزگەرىستەردىڭ بەلەڭ الىپ, تارالۋىنان سەسكەنىپ, مىسىردا اسكەري-زايىرلى توپتارعا قولداۋ كورسەتكەن. 2014 جىلى قاتار سەرىكتەستەرى قويعان شارتتاردى ورىنداۋعا ۋادە بەرىپ, كەيبىر ارەكەتتەرىنەن باس تارتقان ەدى. بىراق, ودان كەيىن بەلگىلى سەبەپتەرمەن قاتار مەن پشامىك ەلدەرىنىڭ اراسى وڭالا قويعان جوق.
وسىلايشا, سول كەزدەن-اق اراب ەلدەرى يسلاميستەردى قولدايتىن جانە ولارعا قارسى تۇراتىن ەكى توپقا ءبولىندى. ايماق ەلدەرىنىڭ سىرتقى ساياساتى سول توپتاردى قولداپ, قولدامايتىنىنا بايلانىستى انىقتالدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قاتار وسىنداي يسلاميستىك توپتاردى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىن ىلگەرىلەتۋ جانە ىقپالىن ارتتىرۋ ماقساتىندا پايدالانىپ, حالىقارالىق قاقتىعىستاردا دانەكەر ءرولىن اتقاراتىن بەلسەندى ايماقتىق كۇشكە اينالعان. ال مۇنداي كوزقاراستى جوققا شىعاراتىن جەرگىلىكتى ساراپشىلاردى تىڭداساق, ايماقتاعى تەرروريزمدى قولدادى دەگەن ايىپپەن نەمەسە جالامەن بارلىق كىنانى قاتاردىڭ موينىنا ارتۋ ءۇشىن وسىنداي ناۋقان ءجۇرىپ جاتىر-مىس.
اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ر.تيللەرسون تاراپتاردى بىرلىككە شاقىردى. الايدا, اقش ماسەلەگە قاتىستى ايتار ءسوزىن ەر-ريادتا ايتىپ قويعان. سوندىقتان ۆاشينگتون ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, ساۋد ارابياسى ارقىلى ارەكەت ەتۋى ىقتيمال. «ەر-راي ءال-ياۋم» گازەتىندە جاريالانعان ماقالادا ەگەر دوحا ىڭعايعا كەلمەسە, قاتاردا بيلىك اۋىسۋى مۇمكىن ەكەندىگى كولدەنەڭ تارتىلادى. ويتكەنى, كەيبىر تاراپتارعا ساۋد ارابياسى اقش-پەن قالاي جاقسى قارىم-قاتىناستا بولسا, قاتاردىڭ دا سونداي يكەمدى, بەيىمدەلگىش ساياسات ۇستانعانى ءتيىمدى.
قاتارعا حالىقارالىق قىسىم كۇشەيگەندىكتەن, دوحا وزىنە جاقىن ەلدەر – تۇركيامەن, ومانمەن, ءتىپتى يرانمەن جانە رەسەيمەن جاقىنداسادى دەگەندەر دە بار. رەسەي اتالعان ۇيىمنىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋدان ءوزىن الىس ۇستاپ, بەيتاراپ كوزقاراس ءبىلدىردى. رەسەي ساراپشىلارىنىڭ باسىم بولىگى دە وسىنداي پىكىر بىلدىرۋدە. قاتاردا اسكەري بازاسى بار تۇركيا بولسا, تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋعا ءازىر ەكەنىن سەزدىرىپ ۇلگەردى. كەيبىر تۇرىك ساراپشىلارى جاعدايى قيىنداعان كاتارعا كومەك قولىن سوزۋ كەرەك دەسە, ەندى ءبىر بولىگى ارالاسپاۋ كەرەك دەگەندى مەڭزەيدى. كۋۆەيت ارااعايىندىق جاساۋعا نيەت بىلدىرگەنىمەن, ساۋد ارابياسىنىڭ مەدياسى مۇنداي باستاماعا ورىن جوق ەكەنىن جازدى. ءبىرشاما بەيتاراپ ساياسات ۇستاناتىن, يرانمەن جاقسى قارىم-قاتىناستاعى ومان دا بىتىمگەرشىلىك ءرول اتقارعىسى كەلەتىن سەكىلدى.
بۇل وقيعالار سيريا مەن پالەستيناداعى احۋالعا دا ءوز اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. وسى وقيعالاردان كەيىن موسۋل مەن راققادا, ءداير-ءاز-زور ماڭىنداعى شەشۋشى قاقتىعىستاردان كەيىن ساياسي تەپە-تەڭدىك ءبىرشاما وزگەرەدى. سونىمەن بىرگە, يزرايل مەن شىعاناق ەلدەرى جاقىنداسىپ وتىرعان كەزدە قاتاردىڭ پالەستيناداعى «حاماس» ۇيىمىمەن جانە كورشى ەلدەگى باسقا دا ۇيىمدارمەن بايلانىستارىن شەكتەۋ باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى بولۋى ىقتيمال.
وسىلايشا, تاياۋ شىعىستاعى «اراب كوكتەمىمەن» باستالىپ, ليۆيا, يراك, سيريا سوعىسىنا جالعاسقان كەڭ كولەمدى ازامات سوعىسى كەزەڭى سايابىرسىپ, جاڭا گەوساياسي جاعدايداعى اسكەري-ساياسي ديپلوماتيا كەزەڭى باستالدى دەۋگە بولادى.
جانات مومىنقۇلوۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, شىعىستانۋشى
