– ەلشى مىرزا, قازاقستان مەن قىتاي مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى اراسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ جىلىنا بىرنەشە رەت ءوتىپ ءجۇر. ەكى ەل اراسىندا وسىنداي ساياسي سىندارلى كەزدەسۋلەر مەن ۇنقاتىسۋلاردىڭ ءجيى ءوتۋى ەكىجاقتى بايلانىستارعا وڭ اسەر ەتەتىنى تۇسىنىكتى. ەگەر ناقتىلاي تۇسسەك, نە قوسىپ-الار ەدىڭىز؟
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان الەم ەلدەرىمەن پراگماتيكالىق جانە كونسترۋكتيۆتى بايلانىستار ورناتتى. سول ەلدەردىڭ ءبىرى قىتاي ءبىزدىڭ جاقىن كورشىمىز جانە ستراتەگيالىق ارىپتەسىمىز بولىپ تابىلادى.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن تابۋى ءوزارا سەنىمدى كۇشەيتتى, ەلارالىق بايلانىستاردى جوعارى دەڭگەيگە كوتەردى.
ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ۇيلەستىرۋدە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءجيى كەزدەسىپ تۇرۋىنىڭ ءمانى زور. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ تۇراقتى كەزدەسۋلەرى مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ قارقىنىن جوعارى دەڭگەيدە ساقتاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2015 جىلى قحر كوشباسشىسى قازاقستان پرەزيدەنتىن ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قۇرمەتىنە بەيجىڭگە, 2016 جىلى قىركۇيەك ايىندا حانچجوۋ قالاسىندا وتكەن G20 سامميتىنە, ال 2017 جىلى مامىر ايىندا بەيجىڭدەگى ء«بىر جول – ءبىر بەلدەۋ» حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىنا شاقىردى.
– بيىل قازاقستان مەن قحر اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا 25 جىل تولدى. وسى ورايدا, ەلارالىق بايلانىستاردى قانداي فورمۋلامەن ايشىقتار ەدىڭىز؟
– وتكەن 25 جىلداعى قازاقستان-قىتاي ديپلوماتيالىق قاتىناستارىن باسقا مەملەكەتتەر ءۇشىن ۇلگى رەتىندە ۇسىنۋعا بولادى. ەكى ەل اراسىندا رەتتەلمەگەن ساياسي تۇسىنبەستىك بولعان جوق. ۇستىمىزدەگى جىلى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارىمىز, جاھاندىق-قارجىلىق داعدارىستىڭ كەرى ىقپالىنا قاراماستان, وڭ وسىمگە بەت بۇردى. مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى بايلانىستارىمىز, مەنىڭ ويىمشا, ءبىر-ءبىرىمىزدى جاقىننان تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى بايلانىستى ودان ءارى نىعايتا تۇسەدى.
– قحر توراعاسىنىڭ قازاقستانعا بۇل جولعى ساپارىنان نە كۇتەمىز؟
– كحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ بۇل ساپارى – سوڭعى ءتورت جىلداعى ءۇشىنشى ساپار. ول استاناعا العاش رەت 2013 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا كەلدى. سول كەزدە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە جىبەك جولىنىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا سەبەپكەر بولعان تاريحي ۇسىنىسىن ايتتى. قازىر سول كەزدە ايتىلعان يدەيا ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» دەگەن اتاۋمەن الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرىنەن قولداۋعا يە بولىپ وتىر.
بۇل جولعى ساپار ىنتىماقتاستىقتىڭ ەكىجاقتى جانە كوپ قىرلى بايلانىستارىن كەڭ قامتۋىمەن ەرەكشەلەنەتىنى انىق. مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ الداعى كەزدەسۋىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق, كولىكتىك-ترانزيتتىك, ەنەرگەتيكالىق, قارجىلىق-ينۆەستيتسيالىق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر تالقىلانادى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق, جاھاندىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى دە نازاردان تىس قالمايدى دەپ ويلايمىن.
بۇۇ, اوسشك, شىۇ سيياقتى حالىقارالىق جانە ايماقتىق قۇرىلىمدار اياسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەسى دە وسى جولعى كەزدەسۋدىڭ جەكە-دارا تارماعى بولۋى مۇمكىن. بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە قازاقستان مەن قىتاي سايكەسىنشە تۇراقتى ەمەس جانە تۇراقتى مۇشە مارتەبەسىنە يە ەكەنىن بەلگىلى. ودان وزگە, قحر قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان اوسشك-گە توراعا بولىپ تابىلادى. شىۇ-داعى توراعالىق استانا سامميتىنەن سوڭ قازاقستاننان قىتايعا وتەدى. كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا بىرقاتار قۇجاتقا قول قويىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
– قازاقستان مەن قحر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى – جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى. بۇل ۇسىنىس بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بىرلەسكەن جوبالارى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– قحر توراعاسى استانانى 2013 جىلى جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىن قۇرۋ يدەياسىن ىلگەرىلەتۋشى ورىن رەتىندە تەككە تاڭداپ العان جوق. قازاقستان تەڭىزگە تىكەلەي شىعاتىن جولى جوق ءىرى ەل بولسا دا, ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ورنى گەوگرافيالىق جانە گەوستراتەگيالىق جاعىنان وتە ءتيىمدى. ورنالاسۋى جاعىنان ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى التىن كوپىر.
«نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كولىكتىك-ترانزيتتىك الەۋەتىن كوتەرەتىن ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرىپ وتىر. «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى مەن جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ ءتۇيىسۋى قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان قىتاي – قازاقستان – رەسەي – ەۋروپا «جاڭا ەۋرازيالىق قۇرلىقتىق كوپىرى», «ترانسكاسپي باعىتى» (قازاقستان – زاكاۆكازە – ەۋروپا) جانە قىتاي – قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران – پارسى شىعاناعى تەمىر جول دالىزدەرىن تولىققاندى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«قازاقستان تەمىر جولى» ۇق» اق-تىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2016 جىلى قازاقستاننان قىتايعا تەمىر جول مەن جيىرما فۋتتى ەكۆيۆالەنت بويىنشا (جفە) 200 مىڭ كونتەينەر وتكەن. ەڭ قارقىندى ءوسىم قحر – ەۋروپا – قحر باعىتىندا بايقالۋدا – 104,5 مىڭ كونتەينەر جفە, 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كوپ. 2017 جىلدىڭ ءتورت ايىنىڭ ىشىندە اتالعان باعىت بويىنشا 46 مىڭ كونتەينەر تاسىمالدانىپ, بىلتىرعى جىلدىڭ وسى كەزەڭدەگى كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا 2,5 ەسە ءوسىم بايقالادى.
ەلباسى ءوزىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا 2020 جىلعا دەيىن كونتەينەر تاسىمالىنىڭ جىلدىق كولەمىن 2 ملن دانا جفە-عا كوتەرۋ, ودان تۇسەتىن جىلدىق تابىستى 4 ملرد اقش دوللارىنا جەتكىزۋ مىندەتىن قويدى. قازىرگى تاڭدا قازاق جەرى ارقىلى جۇرەتىن جۇك پويىزدارىنىڭ باعىتتارىن كوبەيتۋ, ليانيۋنگان پورتىندا (قىتايدىڭ تسزيانسۋ ولكەسىندە) ورنالاسقان قازاقستان-قىتاي تەرمينالىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ, الەمدەگى ەڭ مىقتى «COSCO Shipping» تەڭىز تاسىمالى كورپوراتسياسىنىڭ «قورعاس-شىعىس قاقپاسى» اەا-عا قۇرىلتايشى رەتىندە تارتىلۋى بۇل ماقساتتىڭ ىسكەرلىك سيپاتقا ويىسا باستاعانىن كورسەتەدى.
– يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق سالادا ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن قانداي مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلىپ جاتىر؟
– قازىرگى ۋاقىتتا ەكى مەملەكەت اراسىندا قۇنى 28 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن 51 جوبا بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بۇل جوبالار مۇناي حيمياسى, مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, ينفراقۇرىلىمدىق قۇرىلىس, كوممۋنيكاتسيا, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن قۇرال-جابدىقتارىن شىعارۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وندەۋ سالالارىن قامتيدى.
قازىر كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندە اتالعان باعدارلاما بويىنشا قىتايدان قازاقستانعا ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي ەمەس, ەسكى زاۋىتتار مەن فابريكالار كوشىرىلەدى ەكەن دەگەن كۇمان بار. شىندىعىنا كەلەتىن بولساق, بۇلاردىڭ بارلىعى – زاماناۋي جاڭا كاسىپورىندار. مەنىڭ ويىمشا, مۇنداي قاتە پىكىردىڭ قالىپتاسۋىنا «كاسىپورىنداردى كوشىرۋ» دەگەن تەرميننىڭ پايدالانۋىنا بايلانىستى بولۋ مۇمكىن. قىتايدا «كاسىپورىنداردى كوشىرۋ» دەگەن ءسوز تىركەسى سانى قىتايدىڭ ءوز قاجەتتىلىگىنەن اسىپ كەتكەن جەرگىلىكتى كاسىپورىنداردى شەت ەلگە شىعارۋعا كومەكتەسۋ شارالارىن بىلدىرەدى.
قازاقستاندا 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ, كەرىسىنشە, جوعارى قوسالقى قۇنى بار ءونىم شىعاراتىن كاسىپورىنداردىڭ قاجەتتىلىگى سەزىلۋدە. سوندىقتان دا, مەنىڭ ويىمشا, وسى باعىتتاعى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى زور.
– ءۇشىنشى جاڭعىرۋ – ەلىمىزدە سەرپىن العان جاڭا باعىت. ونىڭ قازاقستان-قىتاي ىنتىماقتاستىعىنا تيگىزەر اسەرى جايلى پىكىرىڭىز قانداي؟
– ءۇشىنشى جاڭعىرۋ قازاقستان-قىتاي ىنتىماقتاستىعىنا تەك وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن. مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا ايقىنداعان جاڭعىرۋدىڭ باسىم باعىتتارى قازىر قحر-دا جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن ۇندەسەدى.
وعان مىسالدى الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. «ەكونوميكانى تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋدى جەدەلدەتۋ» باسىمدىعى قىتايدىڭ يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىمەن ۇيلەسەدى. بۇرىن قىتاي بارشا ءۇشىن ءونىمىن ەكسپورتقا شىعارۋعا باعىتتاعان «الەمدىك فابريكا» رەتىندە قابىلدانسا, قازىر ول وندىرىسكە ەنگىزىلىپ جاتقان عىلىمي تالدامالار مەن نوۋ-حاۋلاردى پاتەنتتەۋ بويىنشا الەمدە كوشباسشى ورىنعا يە. قحر ەكونوميكاسىنىڭ 50 پايىزدىق ءوسىمى ء«ۇشىنشى يندۋسترياعا», ياعني قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا تيەسىلى.
جالپى, قىتايمەن تاجىريبە الماسۋ ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋىنىڭ ناتيجەلى بولۋى ءۇشىن قاجەت دەپ ويلايمىن. قحر – تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقان, ءبىزدىڭ ەلمەن بايلانىسىن ستراتەگيالىق دەڭگەيگە كوتەرگەن ەل. بۇگىندە قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ كورسەتكىشىنە الەمدىك قوعامداستىق نازار اۋدارىپ, تاجىريبەسىن ۇدايى زەردەلەۋدە. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەل ماماندارىنىڭ ولاردىڭ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنەرى دە, تاعىلىم الار تۇستارى دا جەتكىلىكتى.
– قحر توراعاسىنىڭ قازاقستانعا ساپارى شىۇ ءسامميتى مەن ەكسپو-2017 كورمەسى اشىلار تۇسقا سايكەس كەلىپ تۇر. قىتايدىڭ بالامالى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى قانداي تاجىريبەسى بىزگە قىزىقتى دەپ ويلايسىز؟
– قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق جانە قازاقستاننىڭ كحر-داعى ەلشىلىگىنىڭ قىتايدىڭ حالىقارالىق ساۋدانى ىنتالاندىرۋ جونىندەگى كوميتەتىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزگەن جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە استانادا وتكەلى وتىرعان حالىقارالىق كورمەگە قىتاي تاراپىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى دايىندىعى قامتاماسىز ەتىلدى.
قىتاي بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەتىن, «جاسىل ەنەرگەتيكانى» دامىتۋ بويىنشا الەمدە الدىڭعى ورىنداردى يەلەنگەن مەملەكەت بولىپ تابىلادى.
قحر-دىڭ حالىقارالىق ساۋدانى ىنتالاندىرۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەكسپو-2017-گە قىتايدىڭ 24 پروۆينتسياسى, اۆتونومدى اۋدانى جانە ورتالىققا تىكەلەي باعىنىشتى قالالارىنان 500-دەي كومپانيا وكىلدەرى قاتىسادى. ولار ەكسپو-داعى الاڭىن قازاقستاندىق كاسىپكەرلەرمەن بايلانىس ورناتۋ ماقساتىندا پايدالانۋعا نيەتتى. ەكسپو ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرگە قىتاي ونىمدەرىنىڭ قىر-سىرىمەن تانىسۋعا, وندىرۋشىلەرمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى بويىنشا تىكەلەي كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى .
قىتايدىڭ نەگىزگى پاۆيلونىنىڭ ۇرانى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى, جاسىل جىبەك جولى». ونىڭ جالپى الاڭى – 1000 شارشى مەتر. زالدى بەزەندىرۋ ءۇشىن ينتەراكتيۆتى 3D-تەحنولوگياسى قولدانىلعان. سونداي-اق, ەنەرگەتيكالىق جيىنتىقتاردىڭ فۋتۋريستىك ۇلگىلەرىنىڭ نۇسقالارى, سونىڭ ىشىندە «جاساندى كۇن», تاعى باسقا ەكسپوناتتار دا قاراستىرىلعان.
2017 جىلدىڭ 5 شىلدەسى قىتاي پاۆيلونىنىڭ ەكسپو-داعى ۇلتتىق كۇنى بولىپ بەلگىلەندى. وندا ءتۇرلى مەرەكەلىك شارالار, سونداي-اق, قازاقستان مەن قحر-دىڭ ەنەرگەتيكالىق جانە تۋريستىك سالاداعى ىنتىماقتاستىق فورۋمدارى وتەدى. قحر پاۆيلونى جۇمىسى كەزىندە, ياعني 10 ماۋسىم مەن 10 قىركۇيەك ارالىعىندا قحر اكىمشىلىك بىرلىكتەرىنىڭ تاقىرىپتىق كۇندەرىنىڭ ءتىزىمى جاسالدى.
بۇدان وزگە, قحر-دىڭ ەكسپو-2017-دەگى ەكىنشى پاۆيلونى «قىتاي اسپازدىق ونەرى مەن مادەنيەتىنە» ارنالماق. ەكى قاباتتان تۇراتىن پاۆيلوننىڭ الاڭى – 1700 شارشى مەتر. ءبىرىنشى قاباتىندا قىتايلىق تاعامداردى ۇسىناتىن اتاقتى برەندتەر بولادى. ال ەكىنشى قاباتتا قىتايدىڭ اسپازدىق مادەنيەتى كورسەتىلەدى. وندا قىتايدىڭ ءاربىر ايماعى ءوزىنىڭ تاعام تۇرلەرىمەن تانىستىرسا, كومپانيالارى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, كەلىسىمشارتتارعا قول قويادى. ەكسپو-داعى «قىتايدىڭ اسپازدىق ونەرى مەن مادەنيەتى» پاۆيلونىندا 8 ءتۇرلى قىتاي تاعامدارىن دايىنداۋ باعىتتارىمەن تانىسۋعا بولادى.
وسى تۇستا قىتاي اسپازدىق ونەرى مەن مادەنيەتى» پاۆيلونىنىڭ قۇرمەتتى باسشىسى رەتىندە ۇلتى قازاق ازامات, قىتايدىڭ حالىقتىق ساياسي-كونسۋلتاتيۆتى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, جازۋشى اقبار ءماجيت اعامىز تاعايىندالعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ استانادا وتكىزىلۋى مەن قىتاي كاسىپكەرلەرىنىڭ وعان قاتىسۋعا ءبىلدىرىپ وتىرعان قۇلشىنىسى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى جانە ايماقارالىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ, كاسىپكەرلەر اراسىندا بايلانىس ورناتۋ, جاسىل تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, مادەني بايلانىستاردى كەڭەيتۋ جانە تۋريستەر تارتۋ, قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى تاتۋ كورشىلىك پەن دوستىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك تۋعىزارى ءسوزسىز.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ساباەۆا,
جۋرناليست, ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
الماتى
