ەكسپەديتسيا قۇرامىنداعى ارحەولوگيالىق توپ كەيكى باتىر كوكەمباي ۇلىن 1922 جىلى ساۋىردە (كەيبىر جازبالاردا 1923, 1924 جىلى دەپ تە جازىلعان) جالاۋلى وزەنى بويىنداعى سۇتەمگەننىڭ جاكەنى دەگەن ادامنىڭ ۇيىندە جازالاۋشى قىزىلدار اتىپ كەتكەن دەگەن ورىنعا 8 كۇن بويى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
«باتىردىڭ سۇيەگى قالعان دەگەن جەردى كەيكى تۋرالى كىتاپ جازىپ, ماتەريال جيناعان سەنات دەپۋتاتى سەرىك اقىلبايدىڭ, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى ءشوپتىباي ءبايدىلديننىڭ ايتۋىمەن, كورسەتۋىمەن 2016 جىلى كۇزدە كەلىپ, كورىپ, قازۋدى جوسپارلاپ كەتكەن ەدىك. ەڭ الدىمەن تاريحي وقيعا بولعان جاكەن دەگەن كىسىنىڭ ءۇيىنىڭ ورنىن تاۋىپ, ءۇي ارتىنداعى «سۇيەكتى سۇيرەپ شىعارىپ تاستاعان» جىرانى قازدىق. ءبىز قازبا جۇمىسىن باستاعاندا شوپتىباي اعامىز بىرگە كەلىپ, تاعى دا جول باستادى, كەيكىنىڭ تۋىستارى قويعان بەلگى-شارباقتىڭ استىن سول كىسىنىڭ ايتۋىمەن قازدىق جانە ول كىسىنىڭ اكەسىنەن, اۋىلدىڭ قاريالارىنان ەستىگەن اڭگىمەلەرى جەلىسىمەن توبىلعىلاردىڭ ءتۇبىن, جىراحانانى قازدىق.ارنايى گەورادارمەن ولار مەڭزەگەن, كورسەتكەن ورىنداردى ارتىعىمەن الىپ, تور شارشىلارعا ءبولىپ, ارحەولوگيالىق ادىستەمەلەردى قولدانا وتىرىپ, بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. ۋاقىت وتكەن سايىن جەر بەدەرىنىڭ وزگەرەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, جىرالاردى ەكى جاعىنان دا ارتىعىمەن الىپ وتىرىپ, گەورادارمەن سكانەرگە تۇسىردىك, بارلادىق. ءبىز تەك جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى ءشوپتىباي ءبايدىلديننىڭ ايتۋى بويىنشا عانا ەمەس, كەيكى تۋرالى اقپاراتتاردى 90-شى جىلداردان بەرى جيناستىرعان, كوزكورگەن اقساقالداردى جازىپ العان جۋرناليست ماقسۇتبەك سۇيلەيمەننىڭ كورسەتۋىمەن دە قازبا جۇمىستارىن جالعاستىردىق, ارحەولوگيا تىلىمەن ايتقاندا, توپىراقتىڭ ماتەريك قاباتىنا دەيىن قازدىق.
وكىنىشكە قاراي, ەشقانداي سۇيەك تابىلعان جوق, مال سۇيەگى, تۇرمىستا قولدانىلعان ساماۋرىننىڭ شۇمەگى, مال ءجۇنىن قىرقاتىن قىرىقتىقتىڭ بولىكتەرى سەكىلدى زاتتار كەزدەستى» دەيدى قازبا جۇمىستارىن باسقارعان ارحەولوگ, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندەگى ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ۇلان ۇمىتقاليەۆ.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەرلان سىدىقوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى اقىلداسا كەلە, قازبا جۇمىستارىن توقتاتۋدى بۇيىردى.
«كەڭەس وكىمەتى 20-شى جىلداردان كەيىن ورنىعىپ, ءوزىنىڭ بولشەۆيكتىك يدەولوگياسىن جۇرگىزە باستادى, ياعني قىزىل تەررور باستالدى. اقتاردىڭ سوڭىنا, مەنشەۆيكتەردىڭ, الاشورداشىلاردىڭ سوڭىنا ءتۇستى, باي-ماناپتاردى قۋعىندادى, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قاتىسقانداردىڭ ءسوڭىنا تۇستى, ولاردىڭ جانە ولاردىڭ ءۇرىم-بۇتاقتارىن زەرتتەۋ ءۇشىن نكۆد-عا تاپسىرما بەرىلدى. ءبارى قۇپيا تىزىمگە الىندى, ولاردىڭ نە نارسەمەن اينالىساتىنى قاداعالانۋدا بولدى.كەيكىنىڭ سۇيەگى جەرلەنگەن جەرگە وسىنداعى تۋعان-تۋىستارى, جەرگىلىكتى حالىق بارىپ, قۇران وقىپ, ونىڭ ىسىن ەسكە الماۋى, حالىقتىڭ كوكەيىنەن كەيكىنى جويۋ, ونى كىساپىر ەتىپ كورسەتۋ ۇشىن مۇردەنى قۇپيا تۇردە ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە قازىپ الىپ, جوق قىپ جىبەرۋ ۇشىن تاپسىرما بەرىلۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل ميعا قونىمدى نارسە. ويتكەنى كوممۋنيستىك باسشىلىق كەزىندە نكۆد-دا وسىنداي جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلگەنى جونىندە فاكتىلەر بار» دەيدى ەرلان باتتاش ۇلى.
وسىمەن كەيكىنى ءولتىردى دەگەن وقيعا ورنىنان ونىڭ سۇيەگى تابىلماعاندىقتان, قازبا جۇمىستارى توقتاتىلدى. قازىر امانگەلدى اۋدانىنداعى تاستى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى جەردە, ۇلى جولدىڭ بويىندا كەيكىنىڭ باس سۇيەگى, ەگەر تابىلا قالعانداي بولسا سۇيەگىمەن قوسا, تابىلماعان جاعدايدا باتىردىڭ قانى تامعان جەردىڭ توپىراعى بىرگە قايتا جەرلەنەتىن كەسەنەنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, باتىردىڭ سۇيەگىن قايتا جەرلەۋ ءراسىمى اياسىنداعى شارالار وتەتىن ارقالىق قالاسىندا دا دايىندىق جۇمىستارى قىزا تۇسكەن.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي-ارقالىق- امانگەلدى-قوستاناي
