– مۇقاي اسان ۇلى, قىرعىزستان وسىدان ءبىر جارىم جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولىپ قابىلداندى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, وسى ارالىقتا قانداي ناتيجەلى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلدى؟
– قىرعىزستان ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ ورنى بولەك. ءبىز ءۇشىن اتالعان وداققا مۇشەلىككە ءوتۋدىڭ وزىندىك ماڭىزى بار ەدى. ناقتىلاي ايتقاندا, بۇل بىرلەستىك اياسىندا ەكونوميكالىق تەپە-تەڭدىك ساياساتى ساقتالادى, سونداي-اق, ءوزارا بايلانىستاردا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى مەن ءداستۇرلى مورالدىق جانە مادەني قۇندىلىقتارى, قوعامىمىزدىڭ تاريحي اسپەكتىلەرى بارىنشا ەسكەرىلەدى.
وداق اياسىندا قابىلدانعان شارتتار مەن كەلىسىمدەردىڭ, ءتۇرلى شەشىمدەردىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن مىندەتتى بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن جوعارى دەڭگەيلى قۇجاتتار قابىلدانۋدا. مۇنداي قۇجاتتاردى دايىنداۋدا, ونى قابىلداۋدا قىرعىزستان وزگە مۇشە ەلدەرمەن بىردەي قۇقىققا يە. ياعني, قىرعىزستاننىڭ كەلىسىمىنسىز ەاەو-نىڭ بىردە-ءبىر قۇجاتى زاڭدى بولىپ ەسەپتەلمەيدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز وداققا قابىلدانباي تۇرعان كەزدە دە مۇشە مەملەكەتتەر –ارمەنيا, بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەيمەن ءتۇرلى سالادا تىعىز بايلانىستا بولىپ كەلگەن. دەگەنمەن, ءوزارا قارىم-قاتىناستار تەڭگەرىمدى جاعدايدا جۇرگىزىلۋى ءتيىس بولاتىن. ەندى, مىنە, بۇل قاتىناستار وداققا ورتاق ەرەجەلەرگە سايكەس تەڭ قۇقىقتا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ەاەو – تەك ميلليونداعان ادامداردىڭ نارىعى عانا ەمەس, ول جوعارى باسەكەلەستىك الاڭى. ونىڭ تالاپتارىن ەڭسەرۋ ءۇشىن بۇكىل قوعامنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگى قاجەت.
جالپى, ەاەو اياسىندا كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەر اتقارىلۋدا. قىرعىزستان وداققا تولىققاندى مۇشە بولعان تۇستا ءبىرىنشى كەزەكتە قازاق-قىرعىز شەكاراسىنداعى كەدەندىك باقىلاۋ جويىلدى. ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز وزدەرىنىڭ جۇكتەرىن وداق اۋماعىندا ەركىن الىپ جۇرە الاتىن بولدى. اسىرەسە, قازاقستان مەن رەسەيدە جۇمىس ىستەيتىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن بۇل وتە ىڭعايلى بولىپ تۇر.
بۇل سۇراعىڭىزعا قايتارعان جاۋابىمدى قورىتىندىلار بولسام, قىرعىزستان وزگە مۇشە مەملەكەتتەر سەكىلدى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇمكىندىكتەرىن بىرتىندەپ پايدالانىپ كەلەدى. ەاەو ەلدەرىنىڭ بارلىعى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ يگىلىكتەرىن كورىپ وتىر.
– ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردى ىسكە اسىرۋ ورتاق كەدەن ساياساتىن جۇرگىزۋدەن باستاۋ الدى. دەگەنمەن, مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا اتالعان سالا بويىنشا قاتىناستاردى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ ارەكەتى بايقالۋدا. نەگىزىندە, وتكەن جىلداردا وسى ماسەلەگە قاتىستى قانداي تابىستارعا قول جەتكىزىلدى؟
– كەدەندىك رەتتەۋ, بۇل – ينتەگراتسيا ءۇشىن وتە ماڭىزدى. اتالعان سالانىڭ جۇمىسىن ىلگەرىلەتۋ باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. بىرلەستىكتى قالىپتاستىرۋ بارىسىندا ورتاق نارىقتا تاۋارلاردى وتكىزۋ بويىنشا 23 كەدەرگى انىقتالدى. قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ باسىم بولىگى جويىلدى.
وتكەن جىلى كوميسسيانىڭ كەدەندىك بلوگى ءتيىستى راسىمدەردى وڭايلاتۋ جانە جەدەلدەتۋ باعىتىنداعى 70 ءنورماتيۆتى اكت دايىندادى. بۇعان قوسا, تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىن دەكلاراتسيالاۋ بويىنشا تالاپ ەتىلەتىن اقپاراتتار سانىن ازايتۋعا قاتىستى بىرقاتار جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلدى. سونداي-اق, بىلتىر ەاەو ەلدەرىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنە بايلانىستى ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىن ىسكە اسىرۋدىڭ دايىندىق كەزەڭى اياقتالدى.
وداقتىڭ ساۋدا سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەسى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن اقپارات الماسۋ باعىتىنداعى كەلىسىم ازىرلەنۋدە. ءبىز قىتايلىق ارىپتەستەرىمىزبەن تاۋار جانە كولىك قۇرالدارى تۋرالى اقپارات الماسۋعا كەلىستىك. مۇنداي ماسەلەدە اقپارات الماسۋ ۇلتتىق رەتتەۋىشتەر اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتادى ءارى سىرتقى ەكونوميكا سالاسىندا قىزمەت ەتەتىندەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى.
بۇدان بولەك, ۆەتناممەن ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىم اياسىندا كەدەندىك اقپارات الماسۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر باستالدى.
بىلتىر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا مەن دۇنيەجۇزىلىك كەدەن ۇيىمى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل بىزگە كەدەن سالاسىنداعى حالىقارالىق وزىق تاجىريبەلەردى زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل بارلىق قادامدار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنەن وتكەنىن, سونداي-اق, الەمدىك ەكونوميكالىق قوعامداستىق الدىندا كۇشتى, سەنىمدى, ۇزاق مەرزىمدى ويىنشى رەتىندە مويىندالعانىن بىلدىرەدى.
ارينە, بىرلەستىكتىڭ 2016 جىلعى باستى جەتىستىگى رەتىندە كەدەن كودەكسىن ازىرلەۋ جۇمىستارىنىڭ اياقتالعانىن ايتۋعا بولادى. كەدەن كودەكسى – ەاەو-نى قۇرۋ جونىندەگى شارتتان كەيىنگى ماڭىزدى قۇجات. ول وداققا مۇشە ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى مەن بيزنەس-قوعامداستىقتاردىڭ وكىلدەرى قاتىستىرىلا وتىرىپ, ىجداھاتتىلىقپەن دايىندالعان اۋقىمدى قۇجات بولىپ تابىلادى.
– مۇقاي اسان ۇلى, اتالعان كەدەن كودەكسىنىڭ نەگىزگى جاڭالىقتارىنا توقتالا كەتسەڭىز.
– ەاەو-نىڭ بۇل جاڭا كەدەن كودەكسى تولىقتاي ەلەكتروندى تەحنولوگياعا سايكەستەندىرىلگەن. قاعازباستىلىق ماسەلەسى بولمايدى. تاۋارلاردى دەكلاراتسيالاۋدا ازاماتتار ءتيىستى ورىنعا كەلىپ اۋرە-سارساڭعا تۇسپەيدى.
ءبىز جاڭا كەدەن كودەكسىن سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت جۇيەسىندەگى ء«بىر تەرەزە» قاعيداتتارىنا نەگىزدەدىك. بۇل ەاەو اۋماعىندا بيزنەس ىستەرىن تسيفرلىق ادىسپەن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى جوبا بولىپ سانالادى. تاۋارلار دەكلاراتسياسىن تىركەۋ, تاۋاردى وتكىزۋ تۋرالى شەشىمدەر اۆتوماتتى رەجىمدە, ينسپەكتوردىڭ قاتىسۋىنسىز جۇزەگە اسىرىلادى. قوسىمشا تەكسەرۋ جۇمىستارى دا ادامداردىڭ قاتىسۋىنسىز, ياعني كومپيۋتەر ارقىلى جۇرگىزىلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۋاقىتتى ۇنەمدەۋگە, ادامدار تاراپىنان جىبەرىلىپ جاتاتىن كەيبىر قاتەلىكتەردى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تسيفرلىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلە تۇزىلگەن جاڭا كودەكستىڭ ارقاسىندا تاۋارلاردى وتكىزۋ ۋاقىتى التى ەسەگە قىسقارادى. بۇل – جاي عانا ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس. جاڭا كودەكس تالابى بويىنشا تاۋار دەكلاراتسيالىق تىركەۋدەن وتكەن ساتتەن باستاپ 4 ساعاتتىڭ ىشىندە ءوز باعىتىمەن جىبەرىلۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, بۇل جاڭا كەدەن كودەكسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى رەتىندە ۋاكىلەتتى ەكونوميكالىق وپەراتور (ۋەو) مارتەبەسىنىڭ ناقتىلانا تۇسكەنىن ايتۋعا بولادى. بۇل بيزنەس ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. تاسىمالداناتىن تاۋارلاردى باقىلاۋدىڭ جوعارى ستاندارتتارىن ۇستانۋ ىسىندە وپەراتور ايتارلىقتاي ارتىقشىلىقتارعا يە بولادى. ۋاكىلەتتى ەكونوميكالىق وپەراتور ينستيتۋتى مەملەكەتپەن سەنىمدى ارىپتەس بولا الادى.
– ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا ءوز قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قانداي ۇستانىمدارعا كوبىرەك نازار اۋدارادى؟
– كوميسسيا ءوز جۇمىسىن اشىق جۇرگىزەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كوميسسياعا دەگەن سەنىمدىلىكتى كۇشەيتەدى. نەگىزىندە, وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بيزنەسمەندەرى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەرگە تولىق قاتىسا الادى. ناقتىلاي ايتقاندا, بيزنەس-قوعامداستىقتاردىڭ ۋاكىلەتتى وكىلدەرى كوميسسيا تاراپىنان جاريالاناتىن بارلىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەيتىن جۇمىس جانە ساراپتامالىق توپتاردىڭ تولىق مۇشەلەرى بولىپ تابىلادى.
سونىمەن قاتار, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا مينيسترلەرىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتتەر جۇمىس ىستەيدى. ءبىز بۇل كوميتەتتەردى بيزنەس ىسىندە كەزدەسكەن قيىندىقتاردى ءادىل ءارى اشىق تالقىلاپ, ولاردىڭ زاڭدىق تۇرعىدا شەشىمىن تابۋىنا جول اشۋ ماقساتىندا قۇردىق. كەدەندىك بلوكتا كەدەندىك رەتتەۋ جانە ەاەو-نىڭ كەدەندىك شەكاراسىنداعى باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعى جونىندەگى ەكى كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەت جۇمىس ىستەيدى.
قورىتا ايتقاندا, كوميسسيا ۇسىنعان شەشىمدەردىڭ جوبالارىنا قاتىستى قانداي دا ءبىر ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتسا, ول جوبا قايتا قاراۋعا جىبەرىلەدى. بۇل ورايدا بىردە-ءبىر شەشىم بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ كەلىسىمىنسىز قابىلدانبايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
