ەل ديقاندارى بيىل بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن 25 ميلليون توننا مەجەنى باعىندىرماق
كەشە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق رەجىمدەگى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وندا ەل تىلەگى ەگىن ۇستىنە اۋعان بۇگىنگى شاقتاعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – ەگىن وراعىن ويداعىداي اياقتاۋ جانە بيىلعى بىتىك وسكەن ەگىننىڭ مول استىعىن شىعىنسىز ساقتاۋ شارالارى تالقىلاندى.
وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى وسى ءبىر كوكەيكەستى ماسەلە بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ بايانداما جاسادى. بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى جىلى ديقان قاۋىمىنىڭ الدىندا 16,2 ميلليون گەكتار ءداندى داقىلدار ەگىستىگىنىڭ وراعىن وتكىزۋ مىندەتى قويىلعان بولاتىن. قازىرگى كۇنگە دەيىن رەسپۋبليكامىزدا 12,8 ميلليون گەكتار القاپتىڭ استىعى باستىرىلعان. بۇل بارلىق ءداندى داقىلدار ەگىستىگى كولەمىنىڭ 79 پايىزىن قۇراپ وتىر. استىق ساقتاۋ ورىندارىندا قازىردىڭ وزىندە 20,2 ميلليون توننا استىق جيناقتالدى. ياعني, ورىلعان ەگىننىڭ ءار گەكتارىنان 15,8 تسەنتنەردەن استىق باستىرىلعان. ال ەگىننىڭ ەڭ بىتىك شىققان ايماقتارىندا وراق ناۋقانى ەندى باستالىپ وتىرعاندىقتان الداعى ۋاقىتتا گەكتار شىعىمى بۇدان دا ارتىق بولادى دەپ كۇتىلۋدە. مامانداردىڭ بولجامى بويىنشا, استىقتى وڭىرلەر تاياۋ كۇندەردە وتاننىڭ قۇت قامباسىنا تاعى دا 5 ميلليون توننادان استام ءدان قۇيماق. بۇل بيىل قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن 25 ميلليون توننا استىق باستىرىلادى دەگەن ءسوز.
ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا بيداي مەن ارپا جيناۋ تولىق اياقتالعان. ال باتىس قازاقستان, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان جانە الماتى وبلىستارىندا وراق اياقتالۋعا جاقىن. ەندىگى استىق ءۇشىن كۇرەس ەلىمىزدىڭ ەڭ استىقتى وڭىرلەرىندە جالعاسپاق.
بيىلعى جىلعى وراققا اۋىلشارۋاشىلىق ەڭبەككەرلەرى ەرەكشە دايىندىقپەن كەلدى. وراق ناۋقانى باستالار قارساڭدا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى 98 پايىزدىق دايىندىق ساپىنا قويىلدى. ۇكىمەت شەشىمىمەن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىن ء(اشتو) جەڭىلدىكتى باعا بويىنشا جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ويداعىداي شەشىلىپ, ءاشتو-گە ءاربىر ءليترى 77 تەڭگەدەن 405 مىڭ توننا جانار-جاعار ماي بوساتىلدى. بۇل ورتاشا ساۋدا باعامىنان 15 تەڭگە ءتومەن كورسەتكىش. نەگىزگى استىقتى وبلىستاردا قىركۇيەكتىڭ 3-ءشى ونكۇندىگىندە جانە قازان ايىنىڭ باسىندا وراققا قاتىستى قاۋىرت جۇمىستار ورىن الاتىندىقتان بۇل وڭىرلەرگە بولىنگەن جانار-جاعارماي مولشەرى جەتپەيتىن سىڭايلى. سوندىقتان جاقىندا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن قوسىمشا اقمولا وبلىسىنا 12,7 مىڭ توننا, قوستاناي وبلىسىنا 10,3 مىڭ توننا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا 17,2 مىڭ توننا جەڭىلدىكتى باعامەن جانار-جاعارماي ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سەلەكتورلىق كەڭەس بارىسىندا وسى اتالعان ءوڭىر باسشىلارى بۇل كومەك ءۇشىن پرەمەر-مينيسترگە شىنايى العىستارىن ءبىلدىردى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ديقاندارى ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە جومارت جەر بەرگەن وسى ءبىر مول يگىلىكتى ويداعىداي ىسكە جاراتىپ, رەكوردتىق استىقتى دەر كەزىندە كەپتىرۋ جانە ساقتاۋ بولىپ وتىر. قازىر رەسپۋبليكامىزدا ارنايى ليتسەنزيالارى بار 217 استىق قابىلداۋ پۋنكتتەرى (اقپ) بار. ولاردىڭ قۋاتى 13,6 ميلليون توننا استىق ساقتاۋعا ارنالعان. ونىمەن قوسا اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ قوسىمشا 8,9 ميلليون توننا استىق ساقتاۋعا ارنالعان قويمالارى بار. ياعني, رەسپۋبليكامىزدىڭ قازىر 22,5 ميلليون توننا استىق ساقتاۋ مۇمكىندىگى بار. سونىمەن بىرگە, ءاشتو-لەر اسفالتتالعان الاڭدار مەن ۋاقىتشا استىق ساقتاۋعا لايىقتالعان ارناۋلى ورىنداردا تاعى دا 2,5 ميلليون توننا استىق ساقتاۋعا قابىلەتتى. ياعني, قولدا بار استىق ساقتاۋ قويمالارىن ءتيىمدى پايدالاناتىن بولساق, بيىلعى رەكوردتىق استىقتى ەشبىر شىعىنسىز الداعى جىلدارعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تولىق جەتەدى.
نەگىزگى استىقتى وڭىرلەردەگى اقپ-لاردى بوساتۋ ماقساتىندا بيىلعى وراق قارساڭىندا 500 مىڭ توننا تاۋارلى استىقتى سولتۇستىك وڭىرلەردەن ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە تاسىمالداۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە اقمولا وبلىسىنان 151,4 مىڭ توننا, قوستاناي وبىلىسىنان 165,5 مىڭ توننا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان 183,1 مىڭ توننا استىق تاسىمالداۋ كوزدەلىنگەن. 27 قىركۇيەككە دەيىنگى دەرەك بويىنشا 174,7 مىڭ توننا استىق باسقا وڭىرلەرگە اۋىستىرىلعان.
ەلىمىزدىڭ ىشكى قاجەتىن تولىق وتەۋ ءۇشىن 9 ميلليون توننا استىق قاجەت. ولاي بولاتىن بولسا, ەلىمىزدىڭ بيىلعى ەكسپورتتىق الەۋەتى 10 ميلليون توننادان اسىپ جىعىلايىن دەپ تۇر. «قازاقستان تەمىر جولى» اق-تىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 2010-2011 ماركەتينگتىك جىلى, ياعني 2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن 2011 جىلدىڭ 1 ءشىلدەسىنە دەيىن استىققا شاققانداعى ۇن ەكسپورتىن قوسىپ ەسەپتەگەندە, 6 ميلليون توننا استىق ەكسپورتتالعان. ال بيىلعى ماركەتينگتىك جىلدا 972 مىڭ توننا استىق ەكسپورتتالدى. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ بيىلعى بىتىك ەگىنىنەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە, اۋعانستانعا جانە يرانعا 6 ميلليون توننا استىق ەكسپورتتالادى. ءۇستىمىزدەگى جىلى استىق ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋ ماقساتىندا «تسەنتر ترانسپورتنىح ۋسلۋگ» اق ارقىلى كولىك شىعىندارى ءۇشىن سۋبسيديا ءبولۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. وسى ماقسات ءۇشىن بيىلعى جىلى «قازاقستان تەمىر جولى» اق جانە باسقا تاسىمالداۋ ۇيىمدارىنا 5 ميلليارد تەڭگە, 2012 جىلى 10 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولۋ قاراستىرىلعان. بۇل رەسەي فەدەراتسياسى جانە قىتاي ارقىلى استىق تاسىمالدايتىن ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ تاسىمال شىعىنىن جابۋعا ارنالعان.
بيىلعى جىلى «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق تاراپىنان استىق تاسىمالداۋعا ارنالعان ۆاگوندار بولۋدە كىدىرىس بولعان جوق. قازىر «قازاقستان تەمىر جولى» اق قاراماعىندا استىق تاسىمالدايتىن 5219 ۆاگون بار. بۇل ۆاگوندار ايىنا 400-500 مىڭ توننا استىق تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق بيىلعىداي رەكوردتىق استىق الىنعان جىلى بۇل كولەم دە ازدىق ەتكەلى وتىر. وسىعان وراي «قازاقستان تەمىر جولى» اق رەسەي فەدەراتسياسىنا 5 مىڭ بىرلىككە دەيىن استىق تاسيتىن ۆاگونداردى جالعا الماق. قازىرگە دەيىن 700 ۆاگون ەلىمىزگە كەلىپ جەتتى.
بيىل «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» ۇك» اق ءاشتو-لەردى قولداۋ ماقساتىمەن 5 ميلليون توننا استىق ساتىپ الۋدى كوزدەپ وتىر. كوممەرتسيالىق ماقساتتا ساتىپ الىناتىن بۇل استىقتىڭ ءاربىر تونناسى 25 مىڭ تەڭگەدەن اينالماق. بۇل شاعىن جانە ورتا تاۋار ءوندىرۋشىلەردى قولداۋعا ارنالعان ءتيىمدى شارا بولىپ تابىلادى. 2011 جىلدىڭ 27 قىركۇيەگىنە دەيىن كورپوراتسيا 1,3 ميلليون توننا استىق ساتىپ الۋ باعدارلاماسىنا 32,4 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولدى.
2012 جىلدىڭ كوكتەمگى ەگىسى ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا 2,3 ميلليون توننا تۇقىم قاجەت بولسا, 26 قىركۇيەكتەگى دەرەك بويىنشا ءاشتو-لەر 2 ميلليون توننا تۇقىمدى قامباعا قۇيعان. ۇستىمىزدەگى جىلعى 23 قىركۇيەكتەگى مالىمەت بويىنشا, ەلىمىزدە 16,4 ميلليون توننا ءشوپ دايىندالعان. بۇل 2010 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 2 ميلليون تونناعا ارتىق. بيىل اۋىلشارۋاشىلىق ەڭبەككەرلەرى 1,5 جىلدىق جەم-ءشوپ قورىن دايىنداۋدى كوزدەپ وتىر.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
