تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ايشىقتى بەلگىلەرى

– ءۇنزيلا شاپاققىزى, اڭگى­مەمىزدى مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ تاريحي قابىلدانۋ, قالىپتاسۋ كەزەڭىنەن باستاساق.

– ءيا, قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى ەگە­­مەندىكتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ بەل­­­گىسى. 1990 جىلى 25 قازاندا «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­­لە­كەت­تiك ەگەمەندiگi تۋرالى دەكلار­اتسيا» قابىلداندى. مەم­لە­كەت­تانۋشىلار اتالعان ساياسي-قۇقىقتىق قۇجاتتى «كىشى كونس­تيتۋتسيا» دەپ تە اتايدى. وسى زاڭنىڭ 16-بابىندا «قازاقستان رەس­پۋبليكاسى مەملەكەتتىك ەگە­مەندىگىنىڭ سيمۆولدارى – گەرب, جالاۋ, گيمن – قاسيەتتى بو­لىپ تابىلادى جانە ولاردى قور­لاۋ­دىڭ قاندايى بولسا دا زاڭ­مەن جازالانادى» دەپ جازىل­عان. ال 1991 جىلعى 16 جەل­تو­ق­ساندا قابىلدانعان «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملە­كەت­تىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونس­تيتۋ­تسيالىق زاڭنىڭ 17-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءوز مەملەكەتتىك سيمۆولدارى – ەلتاڭباسى, جالاۋى, ءانۇرانى بار» دەپ كورسەتىلگەن. 

1992 جىلدىڭ باسىندا ەلىمىز­دىڭ جاڭا مەملەكەتتىك نى­شان­دارىن (رامىزدەرىن) دايىن­داۋ جونىندەگى جوعارعى كەڭەس تورال­قاسىنىڭ قاۋلىسى نەگىزىندە جۇمىس توبى قۇرىلدى. قاۋلىعا سايكەس جاساق­تالعان كوميسسيا قۇرامىنا س.ءابدىل­دين, س.زيمانوۆ, س.ءابدىراح­مانوۆ, ە.شايمەردەنوۆ جانە تاعى باسقا تانىمال ادامدار كىردى. ەلتاڭبا, تۋ, ءانۇران جوبالارىنا كونكۋرس جاريالاندى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, مەملەكەتتىك تۋدىڭ كونكۋرسىنا 600 ادام قاتىسىپ, 1200 جوبا ۇسىنىلسا, مەملەكەتتىك ەلتاڭبا بويىنشا 245 جوبا جاسالعان, ال مەملەكەتتىك ءانۇراننىڭ ىرىكتەۋ كونكۋرسىنا 750 جوبا جىبەرىل­گەن دەگەن مالىمەتتەر بەلگىلى. مەم­لەكەتتىك ءانۇرانىمىز ءتول تاري­حى­مىزدا ەكى رەت – 1992, 2006 جىل­دارى قابىلداندى. 

العاشقى ءانۇراننىڭ ءسوزىن اقيىق اقىندار ت.مولدا­عاليەۆ, م.الىمباەۆ, ق.مىرزاليەۆ, ج.دارى­باەۆا جازدى. 2006 جىلى قاڭتاردا «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانۇران رەتىندە رەسمي بەكىتىلدى. ءسوزىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ جانە نۇرسۇلتان نازارباەۆ, ال اۋەنىن ءشامشى قالداياقوۆ جازعان. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى» كونس­تيتۋتسيالىق زاڭدا كوزدەل­گەن رەتتەردە ورىندالاتىن مۋزىكا­لىق-پوەتيكالىق تۋىندى دەپ اي­قىن­دالدى. وسىلايشا قازاقستان پرە­زيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنداعى كاسىپتىك جانە وزگە دە مەرەكەلەر تۋرالى» 1998 جىل­عى 20 قاڭتارداعى №3827 جار­لى­عىنا سايكەس, 4 ماۋسىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى كۇنى بولىپ جاريالاندى. ال 1995 جىلى قابىلدانعان اتا زاڭىمىزدىڭ 9-بابىندا «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملە­كەت­تىك رامىزدەرى – تۋى, ەلتاڭ­با­سى جانە گيمنى بار. ولار­­دىڭ سيپاتتاماسى مەن رەسمي پاي­دا­لانىلۋ ءتارتىبى كونستي­تۋتسيا­لىق زاڭمەن بەلگىلەنەدى» دەپ بەكىتىلگەن. 

1996 جىلى 24 قاڭتاردا «قازاق­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­­لە­كەتتىك نىشاندارى تۋرالى» كونس­­تيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدان­عان ەدى. 2007 جىلى 4 ماۋسىمدا «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­­لە­كەتتىك رامىزدەرى تۋرالى» كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭ قابىلدانۋ ارقىلى الدىڭعى زاڭنىڭ زاڭدى كۇشى جويىلدى. كونستيتۋتسيا­لىق زاڭ مەملەكەتتىك رامىزدەردى پايدا­لانۋ ءتارتىبىن ناقتى بەلگى­­لەپ بەردى. وسىلاي, تاۋەلسىز ەلىمىز­­دىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ كونس­تي­تۋ­تسيالىق-قۇقىقتىق نەگىزى قالىپتاستى. 

– دەمەك, ەلىمىزدىڭ مەملەكەت­تىك تۋى, مەملەكەتتىك ەلتاڭبا­سى جانە مەملەكەتتىك گيمنى­نىڭ سيپاتتاماسى مەملەكەت­تىك رامىزدەر تۋرالى كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭمەن ايقىندالادى, ال ولاردى دايىنداۋ جانە پايدالانۋ ءتارتىبى وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرمەن بەلگى­لەنەدى عوي. ولار قانداي ورىن­داردا پايدالانىلۋى ءتيىس؟

– ەل ۇكىمەتىنىڭ 2007 جىلعى 2 قازانداعى №873 قاۋلىسىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ مەملەكەتتىك تۋىن, مەملە­كەتتىك ەلتاڭباسىن جانە ولار­دىڭ بەي­نەلەرىن, سونداي-اق قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى مەملە­­كەت­تىك گيمنىنىڭ ءماتىنىن پايدا­­لانۋ (ور­ناتۋ, ورنالاستىرۋ) قاعي­دا­لارى» بەكىتىلدى. مەملەكەت­تىك تۋىمىز مىناداي ورىندار­دا مىندەتتى تۇردە كوتەرىلەدى (تىگىلە­دى, ورنالاستىرىلادى): قازاق­ستان پرەزيدەنتى رەزيدەنتسيا­سى­نىڭ, پارلامەنت سەن­اتى مەن ءماجىلىسىنىڭ, ۇكىمەتتىڭ, مينيسترلىكتەردىڭ, ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن ورتالىق ات­قارۋشى ورگانداردىڭ, پرەزي­دەنتكە تىكەلەي باعىناتىن جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ور­گان­داردىڭ, ولاردىڭ ۆەدومستۆو­لارى مەن اۋماقتىق بولىمشە­لەرى­نىڭ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس­تىڭ, جوعارعى سوت پەن جەرگى­لىكتى سوتتاردىڭ, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ, جەرگى­لىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگان­دارى­نىڭ, مەملەكەتتىك ۇيىم­دار­دىڭ عيماراتتارىندا, سون­داي-اق قازاقستان ەلشىلىكتەرىنىڭ, حالىق­ارالىق ۇيىمدارداعى تۇراق­تى وكىلدىكتەرىنىڭ, ساۋدا وكىلدىك­تەرىنىڭ, شەت ەلدەگى باسقا دا رەسمي مەكەمەلەرىنىڭ عيماراتتارىندا جانە سول مەملەكەتتىڭ حاتتامالىق پراكتيكاسىنا سايكەس كولىك قۇرال­دارىندا – ۇدايى;

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ, پارلا­مەنت پالاتالارى توراعا­لارى­نىڭ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ, مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ, كونستي­تۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى­نىڭ, جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ جانە جەرگىلىكتى سوتتار توراعا­لارى­نىڭ, ورتالىق سايلاۋ كوميس­سياسى توراعاسىنىڭ, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلىنىڭ, مينيسترلىكتەردىڭ, ۇكىمەت قۇرا­مىنا كىرمەيتىن ورتالىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ, پرەزيدەنتكە تى­كەلەي باعىناتىن جانە ەسەپ بەرە­تىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ولاردىڭ ۆەدومستۆولارى مەن اۋماقتىق بولىمشەلەرى باسشى­لارى­نىڭ, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار باسشىلارى­نىڭ, قازاقستاننىڭ شەت ەلدەگى مەكەمەلەرى باسشىلارىنىڭ كابي­نەتتەرىندە – ۇدايى;

قازاقستان پارلامەنتى سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ بىرلەسكەن جانە بولەك وتىرىستارى, پارلا­مەنت پالاتالارىنىڭ, ۇكىمەت­تىڭ ۇيلەستىرۋ جانە جۇمىس ورگان­دارى­­نىڭ وتىرىستارى وتەتىن زالداردا, كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ وتى­رىس زالدارىندا, جوعارعى سوت­تىڭ جانە جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ سوت ءماجىلىسى زالدارىندا, ورتا­لىق جانە جەرگىلىكتى وكىلدى جانە ات­قارۋشى ورگانداردىڭ, پرەزي­دەنتكە تىكەلەي باعىناتىن جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگان­دار­­دىڭ القا وتىرىسى زالدارىندا, مەملەكەتتىك جانە ۇكىمەتتىك ناگرا­دالار تاپسىرىلاتىن زالداردا, ەلىمىزدىڭ شەت ەلدەگى مەكەمەلەرىنىڭ قابىلداۋ زالدارىندا, سونداي-اق بالا تۋدى جانە نەكەنى تىركەي­تىن ءۇي-جايلاردا مىندەتتى تۇردە ورنالاستىرىلۋى ءتيىس. 

سول سياقتى, مەملەكەتتىك ەل­تاڭ­بانى ورنالاستىرۋ, مەم­لەكەتتىك ءانۇراندى ورىنداۋ دا جوعارىدا ايتىلىپ وتكەندەي, ۇكىمەتتىڭ 2007 جىلعى 2 قازان­داعى №873 قاۋلىسىمەن بەكىتىل­گەن قاعيدالارعا سايكەس جۇزەگە اسى­رىلادى.

– قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ ازاماتتارى, سونداي-اق, رەسپۋبليكا اۋماعىندا تۇرا­تىن ادامدار مەملەكەتتىك رامىز­دەرى­مىزدى قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى. وسى جاعىنا توقتالىپ وتسەڭىز.

– قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ قولدانىستاعى زاڭنامالارى­نا سايكەس, ەلىمىزدىڭ مەملەكەت­تىك تۋىن, مەملەكەتتىك ەلتاڭبا­سىن جانە مەملەكەتتىك گيمنىن قورلا­عانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشىلىكتى بەلگىلەيتىن ەلىمىز­دىڭ قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 372-بابى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلگەن. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن قۇرمەتتەۋ مىندەتى – مەملەكەتىمىزدىڭ رەسمي رامىزدەرىنە, نىشاندارىنا قۇرمەت كورسەتۋ, قاستەرلەۋ رەس­پۋب­ليكا ازاماتتارىنىڭ كونس­تي­تۋتسيالىق پارىزى ەكەنىن بىل­دىرەدى. وسىعان وراي كونستي­تۋ­­تسيا­نىڭ 40-بابىنىڭ 2-تار­ما­عىندا, 1995 جىلعى 26 جەل­توق­سانداعى «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تۋرا­لى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ­نىڭ 2-بابىندا «رەسپۋبلي­كا­­نىڭ پرە­زيدەنتى – حالىق پەن مەم­­لەكەت­تىك بيلىك بىرلىگى­نىڭ, كونس­تيتۋتسيانىڭ مىزعى­ماستى­عىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىق­تارى مەن بوستاندىق­تارى­نىڭ نىشانى ءارى كەپىلى» دەلىنگەن.

– ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەسىز, پرەزيدەنتتىڭ 1995 جىلعى 29 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتiنiڭ بايراعى جانە ونىڭ ايى­رىم بەلگiلەرiنiڭ رەسمي پايدا­لانىلۋ ءتارتiبi تۋرالى» جار­لىعى شىقتى. قاراپايىم كوپشىلىككە ۇعىنىقتى بولۋ ءۇشىن وسى جارلىقتىڭ نەگىزىن تارقاتىپ بەرسەڭىز.

– ءيا, ول جارلىققا بايلانىس­تى: «1) قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتi بايراعىنىڭ ەتا­لونى ورنالاساتىن جەر قازاقس­تان رەسپۋبليكاسىنىڭ استا­ناسىن­داعى قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى پرەزيدەنتiنiڭ رەزيدەن­تسيا­سىنداعى قىزمەت كابينەتi بولىپ تابىلادى; قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتi­نiڭ بايراعى رەسپۋب­ليكا استا­ناسىنداعى مەملە­كەت باس­شىسى تۇراتىن رەزيدەن­تسيا­دا, ولاردا رەسپۋبليكا پرەزي­دەنتi بولعان ۋاقىتتا باسقا رەزي­دەنتسيالار ۇستiندە, رەسپۋب­ليكا پرەزيدەنتiنiڭ كولiك قۇرال­دارىندا ورناتىلادى.
رەسپۋبليكا پرەزيدەنتiنiڭ ومىراۋ بەلگiسi مەملەكەتتiك مە­كە­مەلەر قۇرمەتiنە, اسكەري پا­راد­تار, شەت مەملەكەتتەر مەن حا­لىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ رەسمي ادام­دارىن قابىلداۋ, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتi اتىنان وتكiزiلەتiن رەسمي قابىلداۋلار, پارلامەنت سەسسياسىن اشۋ, مەملەكەتتiك ناگ­را­دالاردى تاپسىرۋ كەزiندە, سون­داي-اق, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتi سال­تاناتتى كەشتە نەمەسە كون­تسەرتتە قۇرمەتتi قوناق بولعان نە قاتىسقان, رەسمي تەلەۆيزيالىق سۇحبات بەرگەن كەزدە, شەتەلدiك ساپار­لار ۋاقىتىندا قابىلداۋشى تاراپتىڭ حاتتاماسىنا سايكەس تاعىلۋى مۇمكiن دەپ بەلگiلەنسiن» دەپ بەكىتىلگەن.

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2012 جىلعى 31 قازانداعى جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتى بايراعىنىڭ سيپاتتاماسى انىقتالدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن 
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»