شارا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ءبىر مينۋتتىق ۇنسىزدىكپەن ەسكە الۋدان باستالدى. وعان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارى مەن ەلىمىزگە بەلگىلى عالىمدار قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا ۇلتتىق مۋزەي ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى اباي ساتىبالدين, «الاش» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى ساعىنباي جۇماعۇلوۆ, «ساكرالدى قازاقستان» عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى بەرىك ابدىعالي, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, «الاش» عزي قىزمەتكەرى قايىربەك كەمەڭگەر, سونداي-اق, ەلىمىزگە بەلگىلى تاريحشى-عالىمدار بولدى.
– قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن بولمىسىنا 1937-1938 جىلدارعى وقيعالار وتە اۋىر تيگەنى انىق. وسى جىلدارى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنا قارسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان كولەمدە قىزىل بولشەۆيكتەر شابۋىل جاسادى. جالعان جالامەن ۇلتىمىزدىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارى ستالين جەندەتتەرىنىڭ قولىنان قازا تاپتى. ۇلتىمىز اسا دارىندى, ءبىلىمدى اسىل تۇلعالارىنان ايىرىلدى. ودان بەرى قانشا ۋاقىت وتسە دە, سول جىلدارعى قايعى-قاسىرەت قازاق حالقىنىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالادى, – دەدى اباي ساتىبالدين.
شارا بارىسىندا قازاق حالقىنىڭ سان ءتۇرلى سوقتىقپالى, سوقپالى كەزەڭنەن ءوتىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتكەنى, ستاليندىك رەپرەسسيا كەزىندە قازاقتىڭ باسشىلىق قىزمەتتەگى ازاماتتارى, قوعام قايراتكەرلەرى, ەڭ تاڭداۋلى اقىن-جازۋشىلارى قازا تاپقانى باياندالدى.
– كەڭەستىك كەزەڭدە تۇتاس توتاليتارلىق جۇيەگە ءتان قىلمىستى قازاق ادەبيەتى ءوز دەڭگەيىندە اشىپ كورسەتە المادى. سەبەبى, بۇكىل ۇلت زيا-
لىلارى «حالىق جاۋى» دەپ اتىلدى, ايداۋعا جىبەرىلدى. ال ءبىز ستاليندىك رەپرەسسيانى وتكەرىپ كەلىپ, قوعامدىق-الەۋمەتتىك ومىرگە ارالاسقان قالامگەرلەر ارقىلى عانا سول جىلدارعى زوبالاڭداردى بىلدىك. ارينە, ولاردىڭ شىعارمالارى تولىق كۇيىندە جەتە قويماعانى دا بەلگىلى. ءبىز مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءاليحان بوكەيحان ۇلى سەكىلدى ۇلت زيالىلارىن جاقسى بىلەمىز. دەگەنمەن, ايماقتاردا مىقتى قىزمەتتەر اتقارعان, قازاق كوميتەتتەرىندە باسشى بولعان تۇلعالار ءومىرى زەرتتەلىپ, ۇرپاققا جەتپەي كەلەدى. وسىنداي ۇلتتىڭ قاسىرەتىن تۇسىندىرەتىن شىعارمالار مەكتەپتەردە كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىسىم بار, – دەدى ساعىنباي جۇماعۇلوۆ.
وتكەن عاسىرعا كوز جۇگىرتەر بولساق, قازاق حالقى سەكىلدى اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن, ءتۇرلى قيىندىقتاردى, قاسىرەتتەردى وتكەرگەن ۇلت نەكەن-ساياق. سول جىلدارى كەڭەستىك قازاقستاننىڭ 118 مىڭ ادامى سوتتالىپ, 25 مىڭى رەپرەسسياعا ۇشىراعان.
– مەنىڭ اكەم تولەۋباي كولحوزدا بريگادير بولىپ جۇمىس ىستەگەن ەكەن. حالىق اش, ىشەرگە اسى جوق. سول كۇزدە ەگىن بىتىك شىعىپ, جوسپاردى مولشەرىنەن ارتىق ورىنداپتى. سودان ءار وتباسى ءۇشىن ەكى شەلەكتەن بيداي بەرۋدى ءجون كورگەن. وسى ءىسى ءۇشىن ونى «حالىق جاۋى» دەپ تانىپ, ون جىلعا قاماۋعا الدى, – دەپ ەسكە الدى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ مەحانيكا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى زەينوللا تولەۋباەۆ.
بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن ازاماتتارىمىز ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس. ولاردىڭ ەرلىگى ەل ەسىندە. شاراعا جينالعان قاۋىم رۋحاني سۋسىنداپ, تاريح قويناۋىن تاعى ءبىر پاراقتاپ قايتتى.
ايان ءابدۋالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
