م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆپەن اڭگىمە
– بيىل ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلعانىنا 50 جىل تولدى. سونىمەن بىرگە م.اۋەزوۆتىڭ قايتىس بولعانىنا ءھام ينستيتۋتقا ۇلى جازۋشىنىڭ ەسىمى بەرىلگەنىنە دە 50 جىل. بۇعان قوسا م.اۋەزوۆ شىعارمالارىنىڭ 50 تومدىق جيناعىن باسىپ شىعارۋ مارەگە جەتتى. بۇل دا ەلدىڭ ادەبي-مادەني ومىرىندەگى ۇلكەن وقيعا. «وسى ءتورت 50-ءدى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا اتاپ وتپەۋگە حاقىمىز جوق. سوندىقتان, مۇحاڭنىڭ تۋعان كۇنىنە ورايلاستىرا, 27-28 قىركۇيەك كۇندەرى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزبەكپىز. جاڭاعى 50 تومدىقتىڭ دا تۇساۋكەسەر ءراسىمى وسى مەرەكەلى كۇندەردە بولادى», دەپ باستادى بىزبەن اڭگىمەسىن ينستيتۋت ديرەكتورى, اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ.
– سەيىت اسقار ۇلى, اۋەلى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن ءوز الدىنا جەكە شاڭىراق كوتەرىپ, ەنشى الىپ شىعۋىنىڭ ەگجەي-تەگجەيىنە توقتالساڭىز.
– اكادەميك ىسمەت كەڭەسباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇحاڭ العاشىندا ءتىل مەن ادەبيەت ينستيتۋتىن ءبولۋ جونىندەگى ۇسىنىس پىكىرلەردى قابىل الماعان كورىنەدى. «ءتىل مەن ادەبيەت ەگىز عوي» دەگەن ءۋاج ايتىپ, ىڭعاي بەرمەپتى. سوسىن ىسمەت اعامىز قۋلىققا كوشىپ, ءبىر كۇنى عىلىمي كەڭەس تالقىلاۋىنا مۇرنىنان ءتىزىپ, تەك ءتىل ماسەلەسىن قويادى. بۇل تەك تىلشىلەرگە عانا قىزىق. دەگەنمەن دە اۋەزوۆ سىر بەرمەي, ءماجىلىستىڭ اياعىنا دەيىن وتىرىپ, ءبىر-ەكى كۇن وتكەسىن عانا: «ءپالى, ىسمەت, وسى ادەبيەت ينستيتۋتىن جەكە وتاۋ ەتىپ شىعارۋ يدەيالارىڭ دۇرىس ەكەن-اۋ», دەپ ماقۇلداعان ويىن ءبىلدىرىپتى.
ارى قاراي مۇحاڭ ادەبيەت ينستيتۋتىن دەربەستەپ قۇرۋدىڭ مۇرىندىعى ءوزى بولادى. قانىش ساتباەۆقا بارىپ ايتىپ, ول كىسىدەن قولداۋ تابادى. ودان سوڭ قوس الىپ قازاقستان باسشىلارىمەن سويلەسىپ, ولاردى كوندىرەدى. سودان كەيىن امانات ارقالاعان قانەكەڭ مەن مۇحاڭ 1961 جىلدىڭ باسىندا ماسكەۋگە بارىپ ءبىر اي جاتىپ, ورتالىق كوميتەت حاتشىلارىنا دەيىن كىرىپ ءجۇرىپ, ءبىرىنشى ساناتتاعى جەكە ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىن اشۋعا رۇقساتتارىن ءبىرجولا الىپ كەلەدى. مامىردا قاۋلى شىققان.
ءبىر عاجابى, م.اۋەزوۆ ينستيتۋتتىڭ بۇكىل قۇرىلىمىن, زەرتتەۋ باعىتتارىن ءوزى انىقتاپ بەرىپ كەتكەن. ينستيتۋت ديرەكتورلىعىنا جاس عالىم ءمۇسىلىم بازارباەۆتى, ورىنباسارى ەتىپ ورازگۇل نۇرماعامبەتوۆانى تاعايىنداتادى. بولىمدەردىڭ جەتەكشىلەرىن دە بەلگىلەپ بەرەدى. ءسويتىپ, احمەت جۇبانوۆ (ونەر), مۇحامەدجان قاراتاەۆ (قازاق سوۆەت فولكلورى), ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ (قازاق سوۆەت ادەبيەتى), ىسقاق دۇيسەنباەۆ (رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى ادەبيەت), ءسال كەيىنىرەك مالىك عابدۋللين (قولجازبا), ت.ب. قازاقتىڭ ماڭدايالدى كوريفەي عالىمدارىنىڭ ءبارى وسىندا شوعىرلانادى. مۇحاڭنىڭ قالاۋىمەن اشىلعان ادەبيەتتەر بايلانىسى ءبولىمىن ەۆگەنيا ليزۋنوۆا باسقارادى. سول كەزدەگى العاشقى عىلىمي كەڭەس قۇرامىندا ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, ميتروفان سيلچەنكو, نينا سميرنوۆا, باسقا دا كورنەكتى عالىمدار بولدى.
وسىلايشا بار ماسەلەنى مۇقيات تياناقتاپ, قايتىپ كەلىپ جۇمىستى جالعاستىرماقشى بولىپ, مۇحاڭ ماسكەۋگە ەمدەلۋگە ءجۇرىپ كەتەدى. وكىنىشكە وراي, بۇل ساپاردىڭ حالقىمىزدى اۋىر قايعىعا دۋشار ەتكەنىن بىلەمىز. ۇلى جازۋشى قايتىس بولعاننان كەيىن ارداقتى ەسىمى ينستيتۋتقا بەرىلدى. اۋەزوۆ ينستيتۋتتىڭ نەگىزىن ءوزى قالادى, رۋحاني اكەسى بولدى. رۋحانيات ورداسىنىڭ مۇحاڭ اتىن العانىن وسى كۇنگە دەيىن ماقتان تۇتامىز.
– ولاي بولسا, ينستيتۋتتىڭ جارتى عاسىرلىق تاريحىندا تالاي تومعا ارقاۋ بولار جارقىن بەتتەر جەتىپ ارتىلاتىن شىعار.
– ينستيتۋت تاريحىن ۇلكەن ەكى كەزەڭگە بولۋگە بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى العاشقى 30 جىل, ياعني 1961 مەن 1991 جىلدار ارالىعى. ەكىنشى كەزەڭ – تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى 20 جىل دەمەك, 1991-دەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن.
ءبىرىنشى كەزەڭدە ءتوتاليتاريزمنىڭ قىسپاعىنا قاراماستان, ينستيتۋت قازاق فولكلورىن, ادەبيەت تاريحىن, ۇلتتىق ونەردى زەرتتەۋدى باستى نىسانادا ۇستادى.
– ول قىسپاق نەدەن كورىندى؟
– قىسپاق دەيتىن سەبەبىم سول, 1947 جىلعى قاڭتار ايىندا قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى «قازاق سسر عىلىم اكادەمياسى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىنداعى ساياسي ورەسكەل قاتەلەر» دەگەن قاھارلى قاۋلى قابىلدادى. سوعان بايلانىستى فولكلورىمىزدى, ادەبيەت تاريحىن, ءان-كۇيىمىزدى دەندەپ زەرتتەگەن بىرقاتار عالىمدار قۋدالاۋعا ۇشىرادى. 1955 جىلعا دەيىن وسى قاۋلىنىڭ ىقپال-ازارى اسا كۇشتى بولدى. ءتىپتى 1951 جىلى ابايعا, 1953 جىلى قازاق ەپوسىنا قاتىستى قاساقانا ۇلكەن ديسكۋسسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, وندا م.اۋەزوۆ, ق.ساتباەۆ, ءا.مارعۇلان, ب.كەنجەباەۆ جانە ت.ب. عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى نەگىزسىز سىنعا الىندى. بارىمىزگە بەلگىلى جاي, اۋەزوۆ, ساتباەۆتار ءماسكەۋدە باس ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بولدى. ە.ىسمايىلوۆ, ق.جۇماليەۆ تاعى باسقالار سوتتالدى. ق.مۇحامەتحانوۆ, ءى.كەڭەسباەۆ سياقتى ءبىر توپ عالىمدار باسقا قالالارعا جەر اۋدارىلدى.
مىنە, وسىنداي قىزىل قىراعىلىق قىسپاعى مەن قىستالاڭىنان, مەحنات تارتقىزار ماشاقاتىنان ۇلتتىق رۋحاني مۇرانى زەرتتەۋدىڭ ءوزى قاۋىپتى, قورقىنىشتى بوپ قالعان ەدى. 1957 جىلى تاعى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ «قازاقتىڭ ادەبي-مۋزىكالىق مۇراسىن زەرتتەۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» قاۋلىسى شىقتى. وندا دا سولاقاي ساياسات جالعاسىن تاۋىپ, ەسكى مۇراعا سىن كوزبەن قاراۋ, لەنيننىڭ ءار ۇلتتىق مادەنيەتتە پرولەتارلىق جانە بۋرجۋازيالىق ەكى ءتۇرلى ءمادەنيەت بولادى دەيتىن قاعيداسىن ۇستانۋ تالاپ ەتىلدى. ءسويتىپ, ءبىز تەك پرولەتارلىق مادەنيەتتى قولدايمىز, پايدالانامىز جانە دامىتامىز دەگەن لەنين سوزدەرى رۋحاني مۇرامىزدى زەرتتەۋدە بۇلجىماس باسشىلىققا الىنۋى ءتيىس بولدى. 1959 جىلى الماتىدا «ادەبي مۇرا جانە ونى زەرتتەۋ» تاقىرىبىندا ۇلكەن كونفەرەنتسيا ءوتىپ, فولكلوردىڭ تەك «حالىقتىق» نۇسقالارىن عانا جيناپ, جاريالاپ, زەرتتەۋ كەرەكتىگى جونىندە نۇسقاۋ بەرىلدى. ال ادەبيەت تاريحىمىزداعى زار زامان اقىندارى كەرتارتپا, تەرىس پيعىلدى, رەاكتسياشىل دەپ جاريالانىپ, ارنايى زەرتتەۋگە تىيىم سالىندى.
مىنە, وسىنداي يدەولوگيالىق قاساڭ دا قاتاڭ قاراۋىلداۋ جاعدايىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ينستيتۋت ءوزىنىڭ مۇرات-ميسسياسىنا ادالدىق تانىتىپ, بارشا ۇلتتىق مۇرامىزدى بارىنشا كەڭىنەن جاريالاپ, زەرتتەۋگە كۇش سالدى. 1958-1959 جىلدارى «الپامىس», «قوبىلاندى», «ەر تارعىن», «قامبار باتىر», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ», «قىز جىبەك», «ايمان-شولپان» جىرلارى جەكە-جەكە كىتاپشا تۇرىندە باسىلىپ شىقتى. سول جىلدارى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگى قارساڭىندا ەپيكالىق جانە باسقا جادىگەر مۇرالارىمىز ورىس تىلىنە اۋدارىلا وتىرىپ, جاريا ەتىلدى.
ءوز الدىنا جەكە شاڭىراق كوتەرگەن 1961 جىلدان باستاپ قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ 3 تومى, باتىرلار جىرىنىڭ 3 تومى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە, سونداي-اق ايتىستىڭ 3 تومى, ءبىر-ءبىر توم ەتىلىپ ماقال-ماتەلدەر, شەشەندىك سوزدەر جارىق كوردى. وسىلارمەن قاتار ادەبيەت تاريحىنا قاتىستى ءماتىندەر, ماسەلەن XVIII-XIX عاسىرلاردا جاساعان اقىنداردىڭ, حح عاسىر باسىنداعى قازاق اقىندارىنىڭ شىعارمالار جيناقتارى, ودان سوڭ «ءۇش عاسىر جىرلايدى» اتتى كوزايىم انتولوگيا تىلەۋقور وقىرمانعا جول تارتتى.
مۇنىڭ سىرتىندا ينستيتۋت عالىمدارى كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. سولاردىڭ ىشىندە تولىمدىلارىنا توقتالساق, التى كىتاپتان تۇراتىن 3 تومدىق «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى», ورىس تىلىندە شىققان «يستوريا كازاحسكوي ليتەراتۋرى» اتتى ءۇش تومدىق ۇلتتىق ادەبيەتتانۋدىڭ الپىسىنشى جىلدارداعى شىڭدالعان شىنايى الەۋەتىن ايقىنداپ بەردى. جەكەلەگەن عالىمداردىڭ كەيبىرىن عانا اتاساق, ە.ىسمايىلوۆتىڭ «اقىندار» دەگەن ىرگەلى ەڭبەگى, م.دۇيسەنوۆتىڭ «ادەبيەتتەگى مازمۇن مەن فورمانىڭ بىرلىگى», «ءىلياس جانسۇگىروۆ» اتتى مونوگرافياسى, م.بازارباەۆتىڭ «قازاق سوۆەت ادەبيەتىندەگى ەڭبەك ادامىنىڭ وبرازى», «جيۆىە تراديتسي», ءا.دەربىساليننىڭ «حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقتىڭ دەموكراتتىق اعارتۋشىلىق ادەبيەتى», ە.ليزۋنوۆانىڭ «ماستەرستۆو مۋحتارا اۋەزوۆا», «سوۆرەمەننىي كازاحسكي رومان», باسقا دا كوپتەگەن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى ىزدەمپازدىق پەن ىجداعات ۇدەسىنەن تابىلعانىن ايتۋىمىز كەرەك.
– ولگەندى ءتىرىلتىپ, وشكەندى جاندىرۋعا, جابىق جاتقان اقىن-جازۋشىلاردى جارىققا شىعارۋعا دەگەن تالپىنىس ءتاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن-اق بوي كورسەتپەپ پە ەدى؟
– تاپ سولاي. وسى ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان العاشقى كەزەڭنىڭ سوڭعى جىلدارىندا, قايتا قۇرۋ باستالعان ۋاقىتتا ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەكتەرىن ىزدەپ تابۋ, جاريالاۋ جانە اقتاۋ ورايىندا وراسان زور جانسەبىلدىكپەن ەڭبەك ەتتى. ورتالىق كوميتەت حاتشىسى وزبەكالى ءجانىبەكوۆتىڭ قولداۋىمەن, سول كەزدەگى ينستيتۋت باسشىلارى ش.ەلەۋكەنوۆ پەن س.قيراباەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋشى ۇيىتقىلىعىمەن الاش ارىستارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا شاكارىم, احمەت بايتۇرسىنوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتاردىڭ جانە باسقا ارىستارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن جان-جاقتان ىزدەستىرىپ, ولاردى ءماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, قازان, ۋفا, ورىنبور, تاشكەنت سياقتى ءىرى قالالاردىڭ مۇراعاتتارى مەن كىتاپحانا قورلارىنان ىزدەپ تاۋىپ, العاشقىدا ءبىر-ءبىر تومدارىن جەدەلدەتە شىعارىپ, حالىققا تابىستىرىپ, قۋانعان كۇندەر ءالى ەسىمىزدە. كەيىنىرەك ينستيتۋت وسى ارىستارىمىزدىڭ مۇراسىن تولىقتىرىلعان كۇيىندە عىلىمي تۇردە جۇيەلەپ, 3 جانە 5 توم ەتىپ جارىققا شىعاردى. سونىمەن بىرگە وسىناۋ عيبراتتى دۇنيە, اسىل ءتابارىكتەردى اڭساپ كۇتكەن حالقىمەن قاۋىشتىرىپ قانا قويماي, ولاردى عىلىمي زەرتتەۋ اينالىمىنا ەنگىزدى.
– ەندى اڭگىمەنى ينستيتۋتتىڭ تاۋەلسىزدىك داۋىرىندەگى قىزمەتىنە قاراي بۇرساڭىز.
– ەكىنشى كەزەڭ دەپ ايدار تاققان وسى 20 جىل ىشىندە كوڭىل سۇيگەن قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. ەكىنشى كەزەڭنىڭ ءوزىن شارتتى تۇردە ەكى كەزەڭشەگە بولۋگە بولار ەدى. العاشقى ونجىلدىقتا ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ باستى نازارى ادەبيەت تاريحىنداعى اقتاڭداقتاردى جويۋعا, جازىقسىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ ارماندا كەتكەن ارداقتىلاردىڭ تاعىلىمدى تۋىندىلارىن تالداپ, زەرتتەپ, ادەبيەت تاريحىنداعى ورنىن انىقتاپ, پەشەنەسىنە اۋەلدەن تيەسىلى ءادىل دە اقيقات باعاسىن بەرۋگە جانە جالپى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن تاۋەلسىزدىك رۋحىندا جاڭاشا باعامداپ, جاڭاشا سيپاتتا جازۋعا اۋدارىلدى. وسى ورايدا جەكەلەگەن اۆتورلار ەڭبەكتەرىمەن قاتار حح عاسىردىڭ 20-30 جانە 30-40-50 جىلدارىنداعى قازاق ادەبيەتىن قامتىعان 2 ۇجىمدىق مونوگرافيا جارىق كوردى. ونىڭ جاۋاپتى رەداكتورى م.بازارباەۆ بولدى. بۇل ەڭبەكتەر كەيىنگى ادەبيەت تاريحىن زەرتتەپ جازعاندارعا ايتارلىقتاي سەپتەسىپ كومەكتەسىپ وتىردى.
– ارينە, تىزگىن ءوز قولىمىزعا ەركىن تيگەننەن سوڭعى جەردە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بەلسەندىلىك تە نەعۇرلىم جوعارى بولعان شىعار؟
– ءيا, 1991-2001 جىلدار ارالىعىندا كوپتەگەن عىلىمي كونفەرەنتسيالار, سيمپوزيۋمدار ۇيىمداستىرىلدى. اسىرەسە, 1995 جىلى ابايدىڭ 150 جىلدىعى, 1997 جىلى م.اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىعى يۋنەسكو اۋقىمىندا, 1996 جىلى جامبىلدىڭ 150 جىلدىعى كەڭ كولەمدە رەسپۋبليكا بويىنشا اتالىپ ءوتىلۋى ەلدىڭ رۋحىن كوتەردى, ۇلتتى ۇيىستىرارلىق دارەجەدەگى جالپىحالىقتىق مەرەكەگە اينالدى. ونىڭ ۇستىنە اتالعان ءىس-شارالار جاي عانا مەرەكە, مەرەيتوي تۇرىندە عانا ءوتىپ قويماي, سونىمەن بىرگە ادەبيەتتانۋىمىزدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءسوز ەتكەن, ءسوز ونەرى تۋرالى عىلىمنىڭ كەلەشەگىن بولجالداعان, باعىتتارىن ايقىنداعان القالى پىكىر الىسۋ بولدى. وسى مەرەيتويلاردىڭ شاراپاتىمەن ابايدىڭ اكادەميالىق 2 تومدىق تولىق جيناعى, جامبىلدىڭ 2 توم تاڭدامالىسى جانە ورىس تىلىندە ءبىر تومدىعى, اۋەزوۆ تۋرالى جەكەلەگەن بىرنەشە مونوگرافيالار شىعارىلدى. ابايتانۋ مەن اۋەزوۆتانۋ, جامبىلتانۋ پروبلەمالارى بويىنشا ونداعان ساليقالى دا سالدارلى ماقالالار جاريالاندى.
وسى تۇستا تالماي ەڭبەك جاساعان عالىمدارىمىزدىڭ دا جۇلدىزدارى جارقىراي ءتۇستى. ءماسەلەن, ابايتانۋعا بايلانىستى ەڭبەكتەرى ءۇشىن ز.احمەتوۆ, س.قيراباەۆ, ق.مۇحامەتحانوۆ, ج.ىسماعۇلوۆ, م.مىرزاحمەتوۆتەر مەملەكەتتىك سىيلىقتى ەنشىلەدى. جالپى ايتار بولساق, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى 10 جىلىندا شاپاعاتتى شەرۋدەي ج.ايماۋىتوۆتىڭ, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ, م.جۇماباەۆتىڭ, س.تورايعىروۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويلارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى اتالىپ ءوتىلىپ, ولاردىڭ شىعارمالارى زەرتتەلدى, جارىق كورىپ, حالىققا ۇسىنىلدى. ايتالىق, سۇلتانماحمۇت پەن ماعجاننىڭ 3 تومدىقتارى, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ 5 تومى, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ 5 تومى جانە باسقا دا اۆتورلاردىڭ كىتاپتارى باسىلىپ شىعىپ, رۋحاني ولجامىزعا اينالدى. ينستيتۋت عالىمدارى بۇل رەتتە دە قىرۋار جۇمىستار اتقاردى. «ماعجان» دەگەن مونوگرافياسى ءۇشىن ش.ەلەۋكەنوۆ مەملەكەتتىك سىيلىقتى يەلەندى. مىنە, قاراپ وتىرساق, ينستيتۋتىمىز العاشقى ون جىلدىڭ وزىندە وتە كۇردەلى, داعدارىستى 90-شى جىلداردىڭ وتپەلى قيىندىعىنا قوجىراماي, عالىمدارىمىزدىڭ ءوز مۇمكىندىكتەرىن مولىنان ىسكە اسىرعانى كورىنىپ تۇر.
– ولاي بولسا, تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ كەلەسى ونجىلدىعى وسىناۋ يگى ىسكە جاڭا تىنىس قوسىپ, سونى سەرپىن بەرگەن بولار؟
– شىنىمەن دە, بۇل جىلدارى ەل ەكونوميكاسى ءبىرشاما تۇزەلىپ, عىلىمعا دا ايتارلىقتاي كوڭىل بولىنە باستادى. ءسويتىپ, ينستيتۋتتىڭ 2002 جىلدان باستاپ 2012 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى جاسالىندى. مۇندا كۇن تارتىبىندەگى ءبىرىنشى ءماسەلەدە 10 تومدىق قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن, 3 تومدىق قازاق ونەرىنىڭ تاريحىن جازۋ مىندەتى تۇردى. بۇل جۇمىستار 2003-2005 جىلدارعا جوسپارلاندى. ستراتەگيانىڭ كەلەسى كەزەڭى 2004-2006 جىلدارعا بەلگىلەنگەن-ءدى. ءبىز سان عاسىرلىق ادەبيەت پەن ونەر تاريحىن جازىپ, كوركەم ءسوز بەن كوركەم ونەرىمىزدىڭ ونداعان عاسىر بويى دامۋ جولدارىن بايىپتاپ, 25 عاسىر بويعى كوركەم ويىمىزدىڭ دامۋ تاريحى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى قورىتىندىلاعاننان كەيىن از ۋاقىت بولسا دا, تاۋەلسىزدىك ۋاقىتىنداعى, ياعني 1991-2006 جىلدار ارالىعىنداعى ادەبيەت پەن ونەرىمىزدىڭ حال-جايى, دامۋ باعىتتارى تۋرالى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, پايىمدى ءسوز ايتۋعا مۇمكىندىك الدىق. ءوستىپ, وسىناۋ ءمان-ماڭىزى زور ماسەلە بويىنشا 10-نان استام كىتاپ شىعاردىق. «قازىرگى ادەبيەت جانە فولكلور», «قازىرگى ادەبيەت جانە اباي ءداستۇرى», «قازىرگى ادەبيەت جانە اۋەزوۆ ءداستۇرى», «ءتاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى قازاق مۋزىكاسى», «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىندەگى بەينەلەۋ ونەرى», «بۇگىنگى ادەبيەتىمىزدەگى جىراۋلار پوەزياسى ءداستۇرى», «قازىرگى قازاق تەاترىنىڭ دامۋ باعىتتارى» دەگەن اتتارىنىڭ ءوزىنەن-اق ول كىتاپتاردىڭ قۇندىلىعىن اڭعارۋعا بولعانداي.
ستراتەگيادا جوسپارلانۋىنا سايكەس, 2009-2011 جىلدارى, ءۇشىنشى كەزەكتە زەرتتەگەن ماسەلەمىز «تاۋەلسىزدىك يدەياسىنىڭ قازاق ادەبيەتىندە, فولكلورىندا جانە ونەرىندە جىرلانۋى مەن بەينەلەنۋى» دەپ اتالدى. بۇل تاقىرىپتى اتتاي قالاپ تاڭداپ العان سەبەبىمىز سول, ءبىز: «قازاق حالقى تاۋەلسىزدىكتى عاسىرلار بويى ارماندادى» دەيمىز. سول ارمان, اڭسار, ۇلى مۇرات قايدا, قالاي كورىنگەن؟ مىنە, اتالمىش زەرتتەۋدە سول جايدى اشىپ كورسەتۋگە تىرىستىق. حالقىمىزدىڭ ازاتتىق تۋرالى ارمانى, تاۋەلسىزدىككە دەگەن ۇلى اڭسارى ءبىزدىڭ باتىرلىق جىرلارىمىزدا, تاريحي ولەڭ-داستاندارىمىزدا, ءان مەن كۇيىمىزدە, ءتىپتى بەرتىنگى حح عاسىرداعى كوركەم تۋىندىلاردا دا بەينەلى تۇردە ورنەكتەلىپ, كوپ جاعدايدا استارلاپ ايتىلسا دا كوركەم كورىنىس تاپقان عوي. ناق وسىنى ءبىز ناقتى ماتىندەردى جىلىكتەپ زەرتتەۋ ارقىلى ايعاقتى تۇردە دالەلدەۋدەمىز. وسى رەتتەگى عالىمدارىمىزدىڭ جازعان پايىمدى ەڭبەكتەرى, مانزەلدى ماقالالارى «تاۋەلسىزدىك يدەياسى جانە كوركەمدىك مادەنيەت» دەگەن ورتاق ايدارلى اتاۋمەن شىعىپ جاتىر. بۇگىنگە دەيىن 7 كىتابى جارىق كوردى. 3 كىتابى باسپادا كەزەگىن كۇتۋدە. قۇداي قالاسا, وسى اتاۋلى 10 كىتاپ تۇگەلىمەن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارناعان تارتۋىمىز بولماق.
– سەيىت اعا, 2004 جىلدان بەرى ەلباسى باستاماسىمەن تابىستى جۇزەگە اسىپ جاتقان مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنا دا ينستيتۋت ۇجىمى ابىرويمەن اتسالىسىپ جاتىر ەمەس پە؟
– مەنىڭ دە ايرىقشا اتاپ ايتايىن دەگەنىمنىڭ ءبىرى وسى ەدى. ءبىزدىڭ ينستيتۋت وسى باعدارلاما بويىنشا بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. بۇل يگى ىسپەن قازىر دە اينالىسۋدامىز. قازاق فولكلورىنىڭ قورمالىنان قوتارىپ 100 توم ەتىپ جوسپارلانعان «بابالار ءسوزى» اتتى جادىگەرناما جيناقتىڭ بۇگىن تاڭدا 75 تومى جارىق كوردى. مۇنداي جوبا بۇرىن الەمنىڭ ەشبىر ەلىندە, ەشبىر جەرىندە بولماعان. تمد-نىڭ كەيبىر رەسپۋبليكالارى بىزدەن كورىپ, وسىعان ۇقساس جوبالاردى ەندى عانا قولعا الا باستادى. سونداي-اق «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا قازاق مۋزىكاسىنىڭ انتولوگياسى 8 توم بولىپ ول شىقتى. بۇل دا بىرەگەي باسىلىم سانالۋعا ابدەن لايىقتى. كەڭەس كەزىندە تىيىم سالىنعان كوپتەگەن اندەر مەن كۇيلەردى وسى جيناقتان تاباسىز. ولار نوتاسىمەن, ءماتىنىمەن, عىلىمي تۇسىنىكتەرمەن اسپەتتەلىپ بەرىلگەن.
بۇدان كەيىنگى ءبىر جوبامىز – 3 تومدىق «الەمدىك فولكلورتانۋ» جانە 3 تومدىق «الەمدىك ادەبيەتتانۋ». وسىنىڭ اياسىندا 2 حرەستوماتيالىق جيناق باستىرىپ شىعاردىق. قازىر ورىندالىپ جاتقان جوبانىڭ ءبىرى – 20 تومدى قامتيتىن «ادەبي جادىگەرلەردىڭ» 11 تومى بۇل كۇندە قولعا ءتيدى. تەك اۆتورلىق تۋىندىلاردى عانا ەنگىزىپ جاتقان بۇل سەريادا سۇلەيمەن باقىرعاني تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە تولىق, ودان سوڭ رابعۋزيدىڭ «قيسساس-ءۇل-ءانبياسى», سايف سارايدىڭ «گۇلستانى» جاريالانىپ وتىر.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي قازاقستان ۇكىمەتى ۇلى جازۋشى شىعارمالارىنىڭ 50 تومدىق اكادەميالىق تولىق جيناعىن شىعارۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعان-دى. 1997 جىلى باستالعان بۇل ۇلكەن ەڭبەك بۇگىندە تولىق اياقتالدى. 50-ءشى توم جاقىندا جارىققا شىقتى. 28 قىركۇيەكتە, ياعني مۇحاڭنىڭ تۋعان كۇنى «م.اۋەزوۆ ءۇيى» عىلىمي-مادەني ورتالىعىندا وسى تولىق باسىلىمنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزبەكپىز.
– «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنان تىس اتقارعان جۇمىستارىڭىز دا ۇشان-تەڭىز بە دەيمىن.
– ءيا, ونىڭ سىرتىندا ينستيتۋت 2002 جىلدان بەرى كوپتەگەن قۇندى كىتاپتار شىعارىپ كەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا ىرگەلى مونوگرافيالار, عىلىمي جيناقتار, ءارتۇرلى كونفەرەنتسيالاردىڭ ماتەريالدارى, جەكەلەگەن ماتىندەر, ت.ب. عىلىمي-تانىمدىق, حرەستوماتيالىق دۇنيەلەر بار. سونىمەن قاتار ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىندا دا ونداعان كونفەرەنتسيالار, القالى جيىندار, كوپتەگەن مەرەيتويلىق ءىس-شارالار وتكىزدىك. مىسالى, 2002 جىلى «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ 1500 جىلدىعى كەڭىنەن اتالىپ ءوتىپ, وسى اسا ەلەۋلى وقيعاعا بايلانىستى بىرنەشە عىلىمي كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. وعان الىس-جاقىن شەتەل مەن رەسەي عالىمدارى زور قىزىعۋشىلىقپەن قاتىستى. سونداي-اق 2002 جىلعى عابيت مۇسىرەپوۆ پەن عابيدەن مۇستافين سىندى الىپتار توبىنىڭ 100 جىلدىقتارىنا ارنالعان عىلىمي-پراكتيكالىق, تەوريالىق كونفەرەنتسيالار زيالى قاۋىمنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىنىڭ بارلىعى جارىق كوردى جانە گازەت-جۋرنالداردا وسىناۋ كلاسسيكتەرىمىز تۋرالى كوپتەگەن ماقالالار جاريالاندى.
ەكىنشى ونجىلدىقتا زور ءمان بەرىپ, بيىك دارەجەدە, ابىرويمەن اتقارعان, اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق شارا – ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ 200 جىلدىعى دەر ەدىم. وسى ايتۋلى داتاعا وراي ءبىزدىڭ ينستيتۋت اسقاق رۋحتى كۇرەسكەر اقىننىڭ 4 تومدىق جيناعىن شىعاردى. مۇنداعى ءبىرىنشى تومدا اقىننىڭ ءتول شىعارمالارى, ەكىنشى تومدا ورىس تىلىندەگى اۋدارمالارى بولسا, ءۇشىنشى-ءتورتىنشى تومداردا ماحامبەت حاقىندا جازىلعان ماقالالار مەن زەرتتەۋلەر جانە اقىنعا قاتىستى تاريحي دەرەكتەر مەن قۇجاتتار قامتىلدى. ماحامبەتتىڭ 200 جىلدىعى يۋنەسكو شەڭبەرىندە اتالىپ, وسى مارتەبەلى ۇيىمنىڭ پاريجدەگى شتاب-پاتەرىندە, الماتىدا, استانادا جانە اتىراۋدا عىلىمي كونفەرەنتسيالار ءوتتى.
– سوندا پاريجدەگى جيىندا زەينوللا قابدولوۆ پەن ءسىزدىڭ بايانداما جاساعاندارىڭىز ەسىمىزدە.
– ابايدىڭ 150 جىلدىعىندا پاريجدەگى ءىس-شارالارعا اكادەميك سەرىك قيراباەۆ قاتىسقان ەدى. ال جامبىل بابامىزدىڭ رەسەيدەگى تويىندا كلاسسيك جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ, اكادەميك زاكي احمەتوۆ, بەيبىت مامىراەۆتار بايانداما جاساعان بولاتىن.
– وسى ارادا ينستيتۋتتىڭ عىلىمي كادرلارى تۋرالى سۇراق وزىنەن-ءوزى تۋىندايتىن سياقتى.
– البەتتە, عىلىمي كادرلارىمىزدىڭ وسۋىنە ءمان بەرمەسكە بولا ما؟ ەكىنشى ونجىلدىقتا بۇرىننان كەلە جاتقان ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەر جۇمىسىنىڭ اۋقىمى كەڭەيتىلدى. ناقتىلاپ ايتار بولساق, 2 ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەدى. ونىڭ بىرىنشىسىندە فولكلور, قازاق ادەبيەتى, ادەبيەت تەورياسى مەن تەكستولوگيا, تمد مەن جاقىن شەتەلدەگى حالىقتار ادەبيەتى جانە ورىس ادەبيەتى سالالارى توپتاستىرىلدى. مىسالى, وسى كەڭەستە ءوزىمىزدىڭ ن.اقىش, گ.پىراليەۆا, گ.وردا, ر.ءالمۇقانوۆا, ا.تويشان ۇلى جانە باسقا دا قىزمەتكەرلەرىمىز دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعادى. ال, ونەرتانۋ بويىنشا ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس مۋزىكا ونەرى, بەينەلەۋ ونەرى جانە تەاترتانۋ ماماندىقتارى بويىنشا عىلىمي الەۋەتتىڭ نىعايا تۇسۋىنە كوپتەن-كوپ سەپتىگىن تيگىزدى.
اتالعان ەكى كەڭەستە دە ءوز قىزمەتكەرلەرىمىزبەن قاتار جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى, سونداي-اق شەتەل ازاماتتارى دا ديسسەرتاتسيا قورعادى. ايتار بولساق, قىتايدان, يزرايلدەن, رەسەيدەن, قىرعىزستاننان, تۇركيادان. ال ەندى بىزدە قورعاپ, جەمىستى عىلىمي جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتكە اۋىسقان ازاماتتارىمىز دا بار. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ كادرلارىمىزدىڭ باسقا سالالاردا دا سۇرانىسقا يە, زامانا تالابىنا ساي ەكەنىن اڭداتسا كەرەك. ءوز رەسپۋبليكامىزدا نەمەسە سىرتتاعى شەتەلدە, اسىرەسە رەسەيدە, تۇركيادا, تمد ەلدەرىندە, ەۋروپانىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرىندە, يراندا ۇيىمداستىرىلعان كوپتەگەن كونفەرەنتسيا, سيمپوزيۋمداردا باياندامالار جاساپ, قانداي بولسا دا اۋديتوريانى ەمىن-ەركىن يگەرىپ, باس شۇلعىتاتىن, رۋحاني بايلىعىمىزدى حالىقارالىق دارەجەدە پاش ەتەتىن بيىك ورەلى, العىر عالىمداردان كەندە ەمەسپىز. الاش ارىستارىنىڭ مۇراسىن العاش جاريالاپ, الاش مۇراتىن العاش زەرتتەپ, جارىققا شىعارىپ تاراتۋشى رەتىندە باستاماشى بولعان دا ءبىزدىڭ ينستيتۋت ەكەنىن ءدايىم ەستە تۇتقان ابزال. سوندىقتان دا بۇگىنگى قول جەتكەن تابىستارىمىز قوماقتى دەي الامىز. بۇنداي بيىك بەلەستەردى الۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ينستيتۋتتىڭ اعا بۋىن, ورتا بۋىن عالىمدارى مەن جاس تالاپ قىزمەتكەرلەرى. سولاردىڭ ىشىنەن بۇگىنگىدەي مەرەيتويلىق سۇحباتتا اكادەميك سەرىك قيراباەۆ, عىلىم دوكتورلارى, پروفەسسورلار: ش.ەلەۋكەنوۆ, ب.مايتانوۆ, س.كۇزەمباەۆا, ب.ازىباەۆا, ر.ەرعاليەۆا, ا.ىسىماقوۆا, گ.ءپىراليەۆا, س.ءداۋىتوۆ, ءا.حامراەۆ, ر.المۇقانوۆا, ن.اقىش جانە د.قوناەۆ, س.قوراباي, ش.ساريەۆتاردىڭ ەسىمدەرىن اتاي كەتكەنىمىز ورىندى بولار.
– قازىردە حالىقارالىق بايلانىستار جايى قالاي بولىپ جاتىر؟
– حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق دەگەندە ايتارىم, سىرت ەلدەردىڭ عىلىمي مەكەمەلەرىمەن دە, ەلشىلىكتەرمەن دە عىلىمي بايلانىس جاساۋدامىز. شەتەلدىك باسىلىمداردا ءبىزدىڭ ماقالالارىمىز, ال ءبىزدىڭ جۋرنالدارىمىز بەن عىلىمي جيناقتارىمىزدا شەتەل عالىمدارىنىڭ ماقالالارى جاريالانىپ تۇرادى. سونىمەن قاتار بىرلەسكەن كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ, ۇجىمدىق مونوگرافيالار دايىندالۋدا. مىسالى, كەمەروۆوداعى رەسەيلىك «گولوسا سيبيري» ادەبي-كوركەم الماناعىمەن شىعارماشىلىق قاتىناس جىلدان-جىلعا جالعاسىپ, ونىڭ بەتتەرىندە «ءسىبىر-قازاقستان» دەگەن ارنايى ايدار اشىلعان. رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.گوركي اتىنداعى الەمدىك ادەبيەت ينستيتۋتىمەن, گەرمانيانىڭ باسپاگەر ءتارجىمەشىلەرىمەن, بۋحارەستەگى ف.دوستوەۆسكي ورتالىعىمەن, بىرقاتار رەسەيلىك باسىلىمدارمەن, پاريجدەگى «رۋسسكايا گازەتامەن», كيەۆتەگى «رادۋگا» جۋرنالىمەن, تمد جانە بالتىق ەلدەرى اۋدارماشىلار وداعىنىڭ سايتىمەن بايلانىستار جولعا قويىلعان.
ادەبيەتشى س.انانەۆا عاسىرلار توعىسىندا قازاق عىلىمي وي-پايىمىنىڭ رەسەي, فرانتسيا, اقش, تۇركيا جانە باسقا ەلدەر عالىمدارىمەن بايلانىسى ايتارلىقتاي جۇيەلەنىپ كەڭەيۋىن, وسى ورايداعى قازاقستان ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ دامۋ ۇردىستەرىن ارنايى ەڭبەگىندە جيناقتاپ ايتتى. حالىقارالىق «اباي» كلۋبىمەن بىرلەسە وتىرىپ, «قازاق ادەبيەتىنىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى» سەرياسىمەن «اباي الەمى» (2004), «اۋەزوۆ الەمى» (2004), «نۇرپەيىسوۆ الەمى» (2006) جيناقتارىنىڭ شىعۋى ۇلتتىق ادەبيەتتى حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا ىقپال ەتكەنى انىق. ينستيتۋتتىڭ عىلىمي ءھام شىعارماشىلىق تۇرعىداعى حالىقارالىق بايلانىستارى جاعراپياسىنىڭ كەڭدىگى: فرانتسيا, رەسەي, اقش, يتاليا, تۇركيا, يسپانيا, گەرمانيا, كورەيا, ءۇندىستان, قىتاي, ەگيپەت, ءوزبەكستان, ۋكراينا, ليتۆا, قىرعىزستان دەپ ەل اتاۋلارىن اتاساق تا بەلگىلى بولار. وسىنىڭ ءوزى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ الىس جانە جاقىن شەتەلدەرمەن حالىقارالىق بايلانىسىنىڭ جاندانا نىعايىپ, جاڭا ساتىعا كوتەرىلگەنىن كورسەتىپ تۇرعان جوق پا.
– بيىلعى جىل اۋەزوۆ ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل حالقىمىز ءۇشىن مەرەيلى, مەرەكەلى جىل. ولاي بولسا, اڭگىمەمىزدى «بارشامىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز – تاۋەلسىزدىك تويىنا قانداي تارتۋ-تارالعىلارمەن كەلە جاتىرسىزدار؟» دەگەن ءداستۇرلى سۇراقپەن تۇيىندەگەنىمىز قۇبا-قۇپ بولار.
– البەتتە, بيىلعى جىل جالپى وتانىمىز ءۇشىن, حالقىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاريحي بەلەس. جيىرما جىلدا عاسىر جۇگىن كوتەرگەن ۇلان-عايىر ىستەر تىندىرىلدى, ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەڭسەسى جىل سايىن بيىكتەپ, تۇلعالانا ءتۇسىپ كەلەدى. بارلىق جاقسىلىقتار مەن يگىلىكتەرىمىزدىڭ قاينار كوزى دە – تاۋەلسىزدىگىمىز. قازىردە تورتكۇل دۇنيەگە تۇگەل تانىلدىق, مەن-مەن دەگەن مەملەكەتتەرگە مەملەكەتتىگىمىزدى ءبىز دە مويىنداتىپ, ەلدىك پەن بىرلىك قاناتىندا قارىشتاپ العا باسۋدامىز. بۇگىنگى تولاعاي تابىستارىمىزدىڭ بارلىعى ەڭ الدىمەن ەلباسىمىزدىڭ اقىلمان ىسكەرلىگى مەن سارابدال ساياساتىنىڭ جانە قازاق حالقىنىڭ دارقان رۋحى مەن بيىك پاراساتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىرعانى ايدان انىق. مىنە, ءار سالاداعى وسىنداي تولىمدى تابىستاردىڭ بەل ورتاسىندا ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ دا وزىندىك ورەلى جەتىستىكتەرى بار ەكەنى كۇمانسىز. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلاعاتتى وردامىز ءوزىنىڭ 50 جىلدىق تاريحىندا قيلى زامان قىستالاڭدارىنا قاراماستان, قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن ونەرىن زەردەلەي زەرتتەپ, ەلگە تانىتۋدا جانكەشتى ەڭبەك جاسادى, اركەز ۇلتىنا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, ۇدەسىنەن تابىلىپ وتىردى. قازىر دە عىلىمي ىزدەنىستەرىمىز شيراق, كادرلىق الەۋەتىمىز جوعارى. جاڭا زاماننىڭ كوكەيكەستى ادەبيەتتانۋ جانە ونەرتانۋ پروبلەمالارىن زەرتتەۋ مۇمكىندىگىمىز جەتكىلىكتى. ينستيتۋت ۇجىمى الداعى ۋاقىتتا دا وسى يگى ءداستۇردى جالعاستىرىپ, حالقىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن عىلىمىنىڭ وركەندەپ, ورلەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسا بەرمەك. تاۋەلسىزدىك تويىنا تارتۋىمىز دا ناق وسى قالتقىسىز نيەت, جانكەشتى ەڭبەك بولماق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.
الماتى.
