23 قىركۇيەك، 2011

قازاق ەلى

191 رەت كورسەتىلدى
بۇگىن مەن بولاشاق تۋرالى وي روللان سەيسەنباەۆ. (جالعاسى) داياشىلار سۋسىن اكەلدى. مەن اپەلسين شىرىنىن الدىم. بالا دا تاماقتان باس تارتىپ، سالقىن سۋ ءىشىپ وتىر. – سەنىڭ ەسىمىڭ كىم؟ – دەپ سۇرادىم. – ۆان، – دەپ جاۋاپ قاتتى بالا. – مەنىڭ ەسىمىم روللان. – ا... رومەن روللان! – دەپ قۋاندى بالا. ادەبيەتتەن حابارى بار جەتكىنشەك بولىپ شىقتى. ەكەۋمىز ەمەن-جارقىن سويلەسىپ كەتتىك. ەكەۋ­مىزدىڭ دە اعىلشىنشامىز شالالاۋ بولسا دا، ءبىر-ءبىرىمىزدى ەركىن ءتۇسىنىپ وتىرمىز. – اقتوبەگە نەگە كەلدىڭ؟ – دەپ سۇرادىم. – اكەمدى كورۋگە كەلدىم. ونى كورمەگەلى ەكى جىل بولعان. – ساعىنعان ەكەنسىڭ عوي؟! – ساعىندىم. – اكەڭ ۇلكەن باستىق بولار شاماسى؟... «دجيپتەر» تولىپ كەتتى عوي. – ءيا – دەپ كۇلدى بالا. – VIP persona my father. ءسىز قازاقپىسىز؟ – قازاقپىن. – وندا قازاقشا سويلەسەيىك، – دەدى بالا. مەن اپەلسين شىرىنىنا قاقالىپ قالا جازدادىم. – سەن قازاقشانى قايدان ۇيرەندىڭ؟ – دەدىم ساسقالاقتاپ. – بەنجيندە. – قازاقشا جاقسى سويلەيدى ەكەنسىڭ. – اكتسەنت بار. ءالى جاقسى ەمەس. جازدا اقتو­بەگە قايتا كەلەمىن. سوندا اۋىلعا بارىپ، قازاق بالالارىنان قازاقشا ەركىن سويلەۋدى ۇيرەنەمىن. – ورىسشا بىلەمىسىڭ؟ – ازداپ قانا. ورىسشانى كەلەسى جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە، سونان سوڭ ۆلاديۆوستوكتا ۇيرەنەمىن. ارينە، دەمالىس كەزىندە. مەن گيمنازيادا وقيمىن. – سەن قانشا جاستاسىڭ؟ – ون ۇشتەمىن. ءومىر جولى باستالدى، مىرزا. بالانىڭ ۇلكەندەرشە ءسوز ساپتاۋى، ءوزىن ەركىن، بايسالدى ۇستاۋى مەنى تاڭ قالدىردى. بۇگىنگى ۇرپاق بىزدەن وزگە عوي دەگەن وي كەلدى. مەنىڭ ون ەكى جاستاعى نەمەرەم نازار دا كەز كەلگەن اداممەن ءتىل تابىسادى. اڭگىمە ىرقىن ەركىن اڭعارادى. جەردەگى قۇمىرسقادان، اسپانداعى جۇلدىزعا دەيىنگىنى اڭگىمە اياسىنا ءيىلدىرىپ، مۇدىرمەي سويلەي بەرەدى. – مەنىڭ نەمەرەم 12 جاستا. – ول قازاقشا بىلە مە؟ – ونى نەگە سۇرادىڭ؟ – قازاقستاندا قازاقتار قازاقشا سويلەمەيدى. بۇل جامان. دۇرىس ەمەس. – نازار قازاقشا، ورىسشا، اعىلشىنشا سويلەيدى. سەن الماتىدا قانشا كۇن بولاسىڭ؟ – بەس كۇن. سونان سوڭ بەنجينگە جۇرەمىز. گيمنازيادا وقۋ بار. نازار الماتىدا ما؟ – الماتىدا. – مەن ونىمەن تانىسسام قارسى ەمەسسىز بە؟... – جوق. نەسىنە قارسى بولامىن؟! جاستار ءبىر-ءبىرىن ءبىلۋى، تانۋى، دوستاسۋى دۇرىس. – مەن دە سولاي ويلايمىن. – مىناۋ مەنىڭ ۆيزيتكام، تەلەفون سوق. اۋەلى اناڭنان رۇقسات سۇرا. – ول بەلگىلى عوي. ارينە، رۇقسات سۇرايمىن. – قازاقستان ساعان ۇنادى ما؟ – وتە ۇنادى. الماتى سۇلۋ قالا. مەنىڭ الما­تىدا تۇرعىم كەلەدى. ءسىز قىتايدا بول­دىڭىز با؟ – جوق. تايۆاندا عانا بولدىم. – ماعان قوناققا كەلىڭىز. مەن ءسىزدى نازار­مەن بەنجينگە شاقىرامىن. – ۆان، مەنىڭ ءبىر ارمانىم بار. ول شاۋلينگە بارىپ موناحتار تۋرالى كينو ءتۇسىرۋ. – مەنىڭ اكەمنىڭ اعاسى شاۋلين موناحى. ۋ-شۋدىڭ ايتۋلى شەبەرى. – سەن دە ۋ-شۋمەن اينالىسامىسىڭ؟ – جوق. كاراتەمەن. ءوز جاسىمدا، قىتايدىڭ چەمپيونىمىن. سىزدەردى شاۋلينگە ءوزىم اپارا­مىن. كەلىستىك پە؟ – كەلىستىك، ۆان. سەن دە الماتىدا مەنىڭ ۇيىمدە قوناق بول. – قۋانا-قۋانا كەلىسەمىن. نازار بولا ما؟ – ارينە. ونى دا شاقىرامىز. – وتە جاقسى. شەشەمنىڭ جۇمىس كەستەسى وتە تىعىز. كەزدەسۋدى تەلەفونمەن انىقتايمىز. – شەشەڭدى بىرگە شاقىر. قىتايلار قازاقشا ۇيرەنە باستاعان ەكەن عوي. – ارينە. اكەمنىڭ قول استىنداعى قىتايلار­دىڭ ءبارى قازاقشا سويلەيدى. ورىسشا ءسوز قوسۋعا بولمايدى. رۋستاعى قىتايلار عانا ورىسشا سويلەيدى. – وكىنىشكە قاراي مەن قىتايشا بىلمەيمىن. – وقاسى جوق. نازار ۇيرەنسىن. ەندى ءبىر جيىر­ما-وتىز جىلدا قازاقستان مەن رۋستا قىتايلار تۇراتىن بولادى. – ۆان، تۇركىلەر قىتايدى ەكى عاسىر بيلەپ ۇستاپ تۇرعانىن بىلەمىسىڭ؟ – دەدىم نا­مىستانىپ. – بۇل تۋرالى مەكتەپتە وقىتپايدى. شىڭ­عىس­حاننىڭ نەمەرەسى حۋبۋلاي حان تسين ديناس­تياسىن باعىندىرعانى راس. مەن ول تۋرالى وقىعانمىن. حۋبۋلاي حان ادال، ءادىل حان بولعان. قىتايلاردى قۇل قىلمادى. سىيلادى. حان ادام بالاسى بولعاندىقتان، حاندار دا اداسادى، الجاسادى، دۇرىس، ومىرشەڭ شەشىم قابىلداي الماي قاپىدا كەتەدى. – تاريح تاعلىمى عوي. – ارينە. قارانىڭ قاتەلىگى تۇك ەمەس، حاننىڭ قاتەلىگى كۇنا. ونداي حانداردى قۇداي اتقان. ءسىز كونفۋتسيدى وقىدىڭىز با؟ – ارينە، – دەدىم ۆاننىڭ ۇناتاتىن ءسوزىن قايتالاپ. – الەمدەگى ەڭ تەرەڭ فيلوسوف سول كىسى. – قازاقشاعا اۋدارىلدى ما؟ – اۋدارىلعان. – كونفۋتسي حاندار مەن يمپەراتورلاردى سوزبەن سويىپ سالىپ وتىرعان. – سەن بۇل تۋرالى دا وقىدىڭ با؟ – دەپ سۇرادىم. – جوق، بۇل تۋرالى مەنىڭ اتام ايتقان. ول بۇگىنگى قىتايدىڭ اتاقتى فيلوسوفى. انامنىڭ اكەسى. – سەن تەكتى جەردىڭ ۇلانى ەكەنسىڭ عوي؟! – اكەمنىڭ اتالارى دا يمپەراتوردىڭ تۋىستارى بولىپ كەلەدى. سولاي ... بىزگە قاراي اقىرىن جىلجىپ ۆاننىڭ اناسى كەلدى. ماعان باسىن يزەپ، جىميا امانداستى. قىتايشا ءتىل قاتتى. – مەنىڭ بالام ءسىزدىڭ باسىڭىزدى قاتىرعان جوق پا؟ بۇل سوزشەڭ بالا، – دەدى ۆان اناسىنىڭ ءسوزىن قازاقشالاپ. ايەل تاعى ءتىل قاتتى. – مەنىڭ بالام قازاقشا وڭداپ سويلەي الا ما ەكەن؟ – دەپ اۋداردى ۆان. – وتە جاقسى سويلەيدى ەكەن. وتە اقىلدى بالا دەپ ايت،  – دەدىم ۆانعا. – ءسىزدىڭ ماقتاۋ سوزىڭىزگە انام ءبارىبىر سەنبەيدى. انامنىڭ تىڭشىلارى كوپ قوي، – دەپ ۆان كۇلدى. وكىنىشكە قاراي، سىزدەردە حالىق دەگەن ۇعىم جوعالدى. كاپيتاليزمدە ادام ادامعا جاۋ. امەريكا سىزدەرگە جامان ساباق بەرۋدە. امەري­كانى تىڭدايتىن بولساڭىزدار، داستۇردەن ايى­رىلا­سىزدار. سانا سەرگەلدەڭگە تۇسەدى. – قازاقتىڭ ساناسى، سەرگەلدەڭگە امەريكا­سىز-اق تۇسكەن. – ول جامان، – دەدى ۆان. – قازاق حالقى شيىر­شىق اتىپ جينالۋى قاجەت. بىزگە ساناسى بۇزىل­عان قازاق­ستان حالقى ەمەس، ويلى، پاراسات­تى، تاربيەلى، تەك­تى ەل كەرەك. – جامان ەل ەشكىمگە دە كەرەك ەمەس، – دەدىم مەن. – ال، قىتاي، قوعام ءۇشىن، 2 ميلليارد حال­قى ءۇشىن، ادام ءۇشىن ءومىر سۇرەدى. سىزدەردە بايلىق بايلاردىڭ قو­لىندا عا­نا. ال بىزدە ەل باي­لىعىن حالىق ءوزى قادا­عالايدى. مەنىڭ اكەم قازاقستاندا جىل سا­يىن جول سالۋعا ميل­ليون­داعان دوللار جۇم­­­سالا­دى دەيدى. سۇم­­­دىق قوي. اعام نيۋ-يوركتە تۇ­رادى. ولار جولدى بىراق رەت ءتو­سەيدى. عا­سىر­لارعا جەتەدى. گيتلەر دە جول­دى سولاي سالعان. سترا­تە­گيا­­لىق جول. – سەن ءوزى كوپ بىلە­سىڭ عوي. – مەن ينتەرنەتتى قۇشاقتاپ جاتىپ ۇيىق­تايمىن. بىلسەم، بىلە بەرسەم دەيمىن. تويىم­سىزبىن، – دەپ كۇلدى ۆان. ۆان ماعان ابدەن ۇنا­دى. ءبىزدىڭ قازاق جاس­تارى دا ۆانعا ۇقساپ، كوپ وقۋعا، توقۋعا تى­رىس­سا دەپ ويلادىم. پاۆلوداردىڭ لەبياجى اۋدانىنا ءبىر مينيس­تردىڭ ورىنباسارى كەلەدى. جاپ-جاس جىگىت. وكسفورد بىتىرگەن. ءبىر قولى جوق بۋحگالتەر شال وعان بىرنەشە سۇراق قويادى. ورىنباسار ونىڭ ءبىر سۇرا­عىنا دا جاۋاپ بەرە الماعان كورىنەدى. ۇشاق الماتىنىڭ اۋە­­جايىنا قوندى. ۆان مەنىڭ قولىمدى قىسىپ تۇرىپ: – مەن سىزگە تەلەفون سوعامىن، – دەدى. الماتىنىڭ اۋەجا­يى­نان انا مەن بالانى تاعى دا ون-ون بەس قاپ-قارا «دجيپتەر» قارسى الدى. الماتىنىڭ قارا اسفالتىن ەزگىلەپ قاپ-قارا «دجيپتەر» زىمى­راپ بەردى. ەكى كۇننەن سوڭ ۆان ماعان تەلەفون سوقتى. – سىزبەن كەزدەسۋدىڭ رەتى كەلمەدى. بىزگە جەدەل بەنجينگە جول ءجۇرۋ كەرەك. شاۋلينگە شاقىرتۋ جىبەرەم. نازارعا سالەم ايتىڭىز، – دەدى قىتاي بالاسى ۆان. كوز ۇزاتپاي: «روللان مىرزا! قىتاي تىلىندە شىققان ءسىزدىڭ نوۆەللاڭىزدى تاۋىپ الىپ وقىدىم. وتە ۇنادى. وتىز جىلدان سوڭ ءسىزدىڭ كىتاپتارىڭىز قىتاي تىلىندە كوپ شىعاتىن بولادى. شاۋلين موناحتارى سىزدەردى اسىعا توسۋدا. جول قاراجاتى بىزدەن. قۇرمەتپەن ۆان»، – دەگەن جەدەلحات قولىما ءتيدى. شاۋلين مو­ناحتارى دا ەكى رەت شاقىرۋدى راستاپ قاعاز جىبەردى. مەن قىتاي بالاسى ۆاننىڭ شاقىرۋىن قابىل المادىم. نازار وكپەلەگەن جوق. ول ناعىز قازاق ۇلانى بولىپ ءوسىپ كەلە جاتقان جىگىت قوي، ءبارىن ءتۇسىندى. ءۇنسىز ۇعىسقانعا نە جەتسىن شىركىن؟!.   پرينستون ۋنيۆەرسيتەتى نەمەسە: «سەر، مەن ەندى قازاقشا سويلەيمىن!»   گۇلجانمەن نيۋ-يوركتىڭ قاق ورتاسىنداعى قاز-قاتار تىزىلگەن كوپ كافەلەردىڭ بىرىندە كەزدەستىك. – اعا، مەن مۇندامىن، – دەپ داۋىستادى ۇزىن بويلى، سىمباتتى قىز ەكى قولىن بىردەي جوعارى سوزىپ. مەن دە قولىمدى كوتەرىپ، باسىمدى يزەپ، ك ۇلىمسىرەگەن كۇيى كوپ ستولداردىڭ ورتاسىن جارىپ ءوتىپ، گۇلجانعا قاراي ءجۇردىم. ەكى كىسىلىك شاعىن ستول. اعالاپ قۇشاقتاعان گۇلجان قارىن­داسىم. قازاقتىڭ باۋىرمالدىعى قازاق جەرىندە ەمەس، ەلدەن تىسقارى، وزگە جۇرت ورتاسىندا بارىنشا اشىلادى بىلەم. بالكىم، بۇل وزگەشە قازاقى قاسيەت بولۋى مۇمكىن. – اعا، سىزبەن لوندوندا تۇڭعىش كەزدەسكەنىمىزگە تۋرا ون جىل ءوتىپتى. – ۋاقىت دەگەن الىپ كەمە، ادامدى و جاعادان بۇ جاعاعا زۋىلداتىپ الىپ جۇرە بەرەدى-اۋ. ال پرينستوندا كەزدەسكەنىمىزگە قانشا جىل ءوتتى؟! – ەكى جىل. ءسىزدىڭ شاشىڭىزعا دا اق كىرىپتى، اعا. – ۋاقىت كىمگە اياۋشىلىق جاسار دەيسىڭ، قارىنداسىم. گۇلجاننىڭ ادەمى، مەيىربان ءجۇزى ك ۇلىمدەپ، الاسى مول قاپ-قارا كوزى كىسىگە تۋرا قارايدى. سىناۋ جوق. مەيىرىم مەن سىيلاسىم بار. – لوندوندا ءسىز اشقان اباي ۇيىنە جاستار كوپ بارۋشى ەدى، اعا؟ لوندونعا كەلگەن-كەتكەن ادامدار دا اباي ۇيىنە تاعزىم ەتۋدى وزدەرىنە پارىز سانايتىن. «بولاشاقپەن» وندا ەندى عانا بارعان بىزدەر، اباي ءۇيىنىڭ ماڭىزىن، سىزدەردىڭ كىم ەكەندەرىڭىزدى ۇقپايتىنبىز دا. اباي ءۇيىنىڭ قاسيەتى نەدە ەكەنىن ءبىز، سىزدەر لوندوندى تاستاپ كەتكەندە عانا تۇسىندىك. ول كەزدە لوندوندا ەلشىلىك جوق بولاتىن. «بولا­شاقپەن» كەلگەن باي­لاردىڭ ەركەتوتاي، اقشاسى كوپ بالالارى عانا مول ەدى، – دەدى گۇلجان. – سىزگە ءبىر كەلگەندە، الماتىلىق قىلقالام يەسى: «ءسىز ءۇشىن سۋرەتشى كىم؟» دەپ سۇرادى عوي. سوندا ءسىز:  «سۋرەتشى ەڭ اۋەلى سىزىق، سونان سوڭ تاعدىر»، دەپ ەدىڭىز. – سول ءسوز ەسىڭدە قالعان با؟ – جوق. قايدان قالسىن. ول كەزدە مەن جاسپىن عوي. ول سۋرەتشى جىگىتتىڭ اتى الماس بولاتىن. بىل­تىر مەن ونىمەن ۆەنەتسيادا كەزدەيسوق ۇشى­را­سىپ قال­دىم. سوندا ءسىزدى، لون­دونداعى اباي ءۇيىن ەسكە الدىق. «سۋرەتشى – سىزىق»، دەگەن روللان اعام­نىڭ ءسوزىن مەن ەندى عانا ءتۇسىندىم. سول اعامىز قايدا ءجۇر ەكەن؟» – دەپ كۇرسىندى ول. مەن دە ءسىز بەن كلارا اپامدى كوپ ويلايتىنمىن. ال كەشە، ءسىزدىڭ امەريكاعا كەلگەنىڭىزدى امەري­كاندىق اۋدارماشىلاردان ەستىدىم. تەلەفونى­ڭىزدى دا سولار بەردى. – دۇرىس بولعان. ال، ءسوي­لە گۇلجان، قۇلاعىم سەندە. – سىزگە ايتار اڭگىمە، اۋىر اعا. بۇل مەنىڭ ءومىرىم عوي. بۇل مەنىڭ سىزبەن سىرلاسقانىم دا، اقىلداس­قانىم دا بولسىن، اعا. مەنىڭ سىرىم، ءسىزدىڭ جا­دى­ڭىزدا عانا قالسىن. – بولسىن گۇلجان. – «بولاشاقپەن» لوندون ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلگەندە ءبىز بالا ەكەنبىز عوي. قازاقستان پرەزيدەنتى جاستاردى باتىستا وقىتسام دەپ ارمانداپ، بىزدەن قارجى ايامادى. قانشا جاستاردى وقىتتى. ورتالارىندا جاقسى­سى دا، جامانى دا بولدى. تاربيە كورمەگەن جاستار دا از ەمەس ەدى. قىزدار اعىل­شىننىڭ سۇمپايى شالدارىنا تۇرمىسقا شىعىپ، بالا تاپتى. ۇلدار اعىلشىننىڭ «كەمپىرلەرىنە» ۇيلەندى. ءبىز اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەندىك، الەمنىڭ ونداعان ەلدەرىنەن كەلگەن ادامدارمەن ارالاس­تىق. باسىمىزدان جاقسى دا ءوتتى، جامان دا ءوتتى. ءجۇرىس جەڭىل، مي ورتا، اقىلدا تۇراق جوق ەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى جىل سايىن «بو­لاشاق» باعدارلاماسىن ۇلعايتا بەردى. پەتر ءبىرىنشى سەكىلدى جاستاردى شەتتە وقىتۋعا بارىن سالدى. جاستارعا ءۇمىت ارتتى. بىراق پرەزيدەنتتىڭ جانىن سالعان ىسىنە ءبىراز قازاق جاستارى جانىن سالا المادى. ەڭ اۋەلى، پرەزيدەنتتىڭ ويىن ۇقپادى. ارمانىن باعالامادى. ماقساتىن ايىر­مادى. ويتكەنى، قازاق يدەولوگياسىن ۇقتىرار كىسى بولمادى. الدە يدەولوگيانىڭ ءوزى بولمادى ما؟ تەكەتىرەس، ءدۇدامال كەزەڭ ەدى. ءۇشىنشى الەم بولعان سوڭ، سول الەمگە ءتان بارلىق قۇبىلىس­تاردان وتپەي بولمايدى ەكەن. ول ءۇشىنشى الەم زاڭدىلىعى. پەندە بولعان سوڭ اعات كەتەتىن كەزىڭ دە بولادى. سۋ ساپىرعانداي دابىرلاپ، مۇلدە بوتەن قيىرعا شاباتىن شاقتارىڭ دا ءجيى ۇشىراسادى. ءيا، لوندوندا باكالاۆر ءبىتىرىپ، الماتىعا كەل­دىم. ارينە، بىردەن اقتاۋعا قارا مۇنايدى جاعالاپ، جۇمىسقا تۇردىق. تابىس ايىنا مىڭ دول­لار. كەيىن كوبەيدى. امەريكاندىقتارعا جۇ­مىس ىستەيسىڭ. كەشكە سولارمەن كەزدەسەسىڭ. قازاقستان­داسىڭ با، امەريكاداسىڭ با، بەلگىسىز. ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن وقىتتى، ال ۇلتىڭ جوق. لوندوندا اعىلشىندار، اقتاۋدا امەريكان­دىق­تار. قازاق­تىڭ تەلەديدارىن، گازەتىن كورمەيسىڭ. قازاقتىڭ ءتىلىن ەستىمەيسىڭ. سودان قايدا جۇرسەم دە ءبارىبىر ەمەس پە دەپ ەكى جىلدان سوڭ، پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ما­گيس­تراتۋراسىنا ءتۇستىم. سوندا سىزبەن تاعى ءبىر جولىققان ەدىك. ءسىز مەنى پرينستونداعى دوستارى­ڭىزبەن تانىستىرعان بو­لا­تىنسىز. مەن ولارمەن جاقسى قارىم-قاتى­ناستا بولدىم. دوستارى­ڭىز­دىڭ ءبارىنىڭ ءدىنى بەرىك، ەكى سويلەمەيتىن، ۋادە­نى قازا قىلمايتىن ادال ادامدار ەكەن. وزبەكتەر، تاجىكتەر، ءتۇر­كى­مەندەر ادەپ قاقپا­لا­رىن قاتتى ۇستايتىنىن بىلەسىز. ال قازاقتار جا­ڭا­شىل بولامىز دەپ جان­دارىن جىرتىپ جاتادى. قازاقتىڭ بويىنا بىتكەن بۇل داراقى مىنەزدى، ءبىز، جاستار تۇسىنە الماي قاتتى الاڭ­دايمىز. قانعا سىڭگەن ۇلتتىق مىنەز ەكەنىن ۇقساڭ دا، كۇنىنە وزگەرىپ جاتقان مىنا قا­تال زامانعا ۇيلەسپەي­تىنىن سەزىپ قىنجىلاسىز. – ساباقتى جاقسى وقى­دىم. ماعان كەرەگى ءبىلىم عانا ەكەنىن مەن اقتاۋدا امەريكاندىقتارمەن جۇ­مىس ىستەگەن تۇستا انىق ۇققام. سونان دا پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ما­گيس­تراتۋراسىنا تۇسۋگە با­رىمدى سالىپ دايىن­دالدىم عوي. ماگيس­ترا­تۋ­راعا تۇسكەندەگى مەنىڭ قۋا­نىشىمدى كورسەڭىز! مەن شىن باقىتتى ەدىم. الماتىداعى شەشەممەن سويلەسكەندە دە بىرەسە جىلاپ، بىرەسە ك ۇلىپ، ەسىم كەتكەن. ول كەزدە پرينستوندا ەشكىمدى بىلمەيمىن. قۋانىشىڭمەن ءبولى­سەتىن كىسى جوق. شەتتە تۇرۋدىڭ ەڭ قيىنى، ىلعي جالعىزدىقتى سەزىنەسىڭ. – ساناسى بار ادام عانا قينالادى، – دەپ گۇلجاننىڭ ءسوزىن ءبولدىم. بويجەتكەن ماعان كوزىن كو­تەرىپ جۇزىمە انىقتاپ قاراپ الدى دا: – روللان اعا، كىم بولسا دا قينالاتىن بولار. باتىسقا ۇدەرە كوشكەن بىزدەر، جاستارمىز عوي. ارينە، بىزدە تاربيە كەمشىن سوعىپ جاتتى. ول بەلگىلى، – دەپ ءسال بوگەلىپ الدى دا. – سول كۇنى مەن پرينستون قالاسىن ەركىن ارالادىم. شارشاپ كەلىپ، وڭاشا ساياباقتىڭ ورىندىعىنا وتىردىم. قانشا شارشاسام دا، كوڭىل گۇل اتىپ، جايناپ تۇرعان. پرينستون ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ ماگيس­ترا­تۋرا­سىنا ءتۇسۋ ۇزاق جىل­عى ارمانىم ەدى. مەن كادىمگى ورتاقولدى وتبا­سىنان شىققان قىزبىن. مەنى قولدايتىن باي اعالارىم نەمەسە لاۋا­زىم­دى تۋىس-تۋعانىم جوق. جالعىزدىڭ جارى قۇداي دەيتىن انام. چارلزبەن سول ساياباق­تا تانىستىم. ول دا ما­گيستراتۋراعا ءتۇسىپتى. كا­ليفورنيالىق ادەمى جىگىت. ماماندىعى فيزيك. شەشەسى ەۆرەي، اكەسى يرلان­دىق. ميلليونەردىڭ وت­باسىنان شىققان ازامات. ءبىز كەش بويى بىرگە سەرۋەندەدىك. كافەدەن تاماق ىشتىك. چارلز يراك سو­عىسىنا قاتىسقان جالعىز بايدىڭ بالاسى ەكەن. اڭگىمە اراسىندا ول ما­عان بەيمالىم جايت­تاردى، الەم ساياساتىنداعى قانى شىققان شىندىقتى ايت­قاندا، مەن ونى سىيلاي ءتۇستىم. ماعان ءچارلزدىڭ قاي ماسەلە، قاي سۇراق بو­يىنشا ءوز ويى، ءوز تىلەگى، ءوز كوزقاراسى بارى قاتتى ۇنادى. يراكتىڭ بومبا­سىنىڭ استىندا ءبىر جىل شىڭدالعانى دا بەپ-بەل­گىلى بولىپ تۇر. ويىن كولگىرسىمەي، قورىقپاي با­تىل ايتۋى ونىڭ ەرەكشە جان ەكەنىن دە اڭعارتقان. مەن سىزگە ءچارلزدى نەسىنە تانىس­تىرامىن، ونى ءوزىڭىز دە كوردىڭىز عوي. – چارلز ماعان دا ۇناعان. سەندەردى توقسان ەكى جاستاعى وزبەك اقساقالدىڭ ۇيىنە پالاۋعا اپارىپ ەدىم عوي. – ءيا، روللان اعا. ول كىسىنىڭ نيۋ-يوركتىڭ ورتاسىندا ۇلكەن ماتا دۇكەنى بولاتىن. چارلز شەشەسىنە سول اقساقالدان وزبەكى پۇل ساتىپ العان. كەيىن وزبەك، اۋعان كىلەمدەرىنە تاپسى­رىس بەردى. ولاردى دا ساتىپ الدى، بىلەم. – تالاي جىل ءوتتى... اقساقال ءتىرى مە ەكەن؟ سەن سول دۇكەنگە تەلەفون سوقشى. ءتىرى بولسا، بارىپ سالەم بەرەيىك، گۇلجان. – جاقسى، روللان اعا. ەرتەڭ ءبىر حابارىن بەرەمىن. – مەن سەنىڭ اڭگىمەڭدى ءبولىپ كەتتىم-اۋ، كەشىر، گۇلجان. – وقا ەمەس، اعا. ماگيستراتۋرانىڭ ءبىرىنشى جىلىن بىتىرگەن سوڭ، مەن ەلگە بارۋعا جينالدىم. كوڭىل­دە قوبالجۋ كوپ ەدى. كوڭىلدە تياناق جوق ەدى. نيۋ-يوركتەن الماتىعا ۇشاردا، ءبىزدىڭ ۇشاق ءۇش ساعاتقا كىدىردى. اۋەجايدىڭ كافەسىندە شاي ءىشىپ وتىر­عانىمدا، مەنىڭ قاسىما ورتا جاستاعى ادام كەلىپ وتىردى. – كەشىرىڭىز، ءسىز قازاقپىسىز؟ – دەپ سۇرادى. – ءيا، قازاقپىن. – قازاق بولساڭىز، الماتىدا مەنىڭ رۇستەم جانقوجا دەگەن فيلوسوف دوسىم بار. ەستۋىڭىز بار ما؟ – جوق. مەن ۋنيۆەرسيتەتتى لەنينگرادتا بىتىرگەنمىن. ال ءسىز قايدانسىز؟ – كەشىرىڭىز، ءوزىمدى تانىستىرۋدى ۇمىتىپ بارادى ەكەم عوي. مەنىڭ ەسىمىم پەتر دۋتكەۆيچ. پولياكپىن. ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىردىم. اسپيرانتۋرانى مگۋ-دا ءتامامدادىم. كوپ جىل بولدى، كانادادا تۇرامىن. ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرەمىن. – مەنىڭ اتىم گۇلجان. پرينستون ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ماگيسترانتىمىن. الماتىدا تۇرا­مىن. ءسىز ورىسشا جاقسى سويلەيدى ەكەنسىز. – موسكۆادا جاقسى سويلەۋشى ەدىم، كاناداعا بارعالى قارايا باستادىم. پولياك ءتىلىن دە وڭ­دىرتپاي بارامىن. ءبارى اعىلشىنشا. ايەلىڭ اعىلشىن، ورتاڭ اعىلشىن، ءتىل اعىلشىن، كەيدە تۇسىمە ىلعي ۆارشاۆا ەنەدى. ءتۇنى بويى پولياك تىلىندە سويلەپ شىعامىن. ايەلىم، ءتۇنى بويى تۇسىنىكسىز تىلدە كۇبىرلەيتىندى شىعاردىڭ دەيدى. مەنى سويلەتىپ جاتقان قايران تۋعان ءتىلىم، پولياك ءتىلى عوي دەيمىن. ونان باسقا نە ايتاسىڭ، گۇلجان قارىنداسىم. ءتىل دەگەن كيە عوي. ءتىل دەمەكشى، مەنىڭ تاعى ءبىر قيماس قازاق دوسىم بار. بالكىم، بىلەرسىڭ. جازۋشى. – كىم؟ – روللان سەيسەنباەۆ. ول ۇزاق جىل موسكۆادا تۇردى. جاقسى دوس بولدىق. قازى-قارتانى، باۋىرساقتى، قۇرت پەن ىرىمشىكتى، جىلقىنىڭ ءسۇتىن قالاي اتاۋشى ەدى؟ – قىمىز. – و، قىمىزدى روللاننىڭ ۇيىنەن تاتا­تىنمىن. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى دا سول ۇيدە جۋدىق. – روللان اعانى جاقسى بىلەمىن. ول كىسىمەن لوندوندا، وسى قىس پرينستوندا كەزدەستىك. – كورسەڭ، سالەم ايت، گۇلجان. ونى كورمە­گەلى جيىرما جىل وتسە كەرەك. پەتر دۋتكەۆيچ ماعان سىزدەر تۋرالى، قازاق حالقى مەن ونىڭ تاريحى تۋرالى ۇزاق اڭگىمە ايتىپ بەردى. قازاق حالقىنىڭ ۇلى حالىق بولعانىن پەتر دۋتكەۆيچتەن ەستىپ، تاڭ قالدىم، روللان اعا. تەگىن لەكتسيا. تۋعان حالقىمنىڭ تاريحى ءVىى عاسىردان ءححى عاسىرعا دەيىن كوز الدىما ءتىرى سۋرەتتەي ەلەستەدى. سوندا پەتر دۋتكەۆيچ ءسىز شىعاراتىن «Aمaنaت» جۋرنالى­نىڭ ءبىر سانىن بەردى. «وسىندا مۇرات ءادجيدىڭ «كيپچاكي» دەگەن كىتاپ-ەسسەسى بار. سونى وقى. سوندا قازاق حالقىنىڭ، جالپى تۇركى حالقىنىڭ سىرعا تولى ءومىرى جازىلعان. رۇستەم ەكەۋمىز كەزىندە لەنينگرادقا، اتاقتى لەۆ گۋميلەۆكە بارعانبىز. ول ۇلى ادام ەدى. ال ءبىز جاس ەدىك. ونىڭ كىتاپتارىن وقىپ پا ەدىڭ؟» – دەدى. – جوق، – دەپ قىسىلا جاۋاپ بەردىم. – ءبىز جاس كەزىمىزدە ول كىسىنىڭ كىتاپتارىن ساميزداتتان وقىعانبىز. قازىر بارلىق جەردە ەركىن ساتىلادى. – پەتر اعا، راحمەت، ءسىز مەنىڭ كوكىرەگىمە نۇر قۇيىپ جىبەردىڭىز عوي. – جۇرەگىڭە نۇرلى ساۋلە، ويلى اقىل جەتكىزە السام، قازاق حالقىنىڭ الدىنداعى ءبىر بورى­شىمدى ورىندادىم دەپ بىلەمىن. رۇستەم جان­قوجاعا مەن ءومىر بويى قارىزدارمىن. قا­زاق دەگەن ۇلى حالىقتىڭ ۇلدارىمەن – ەكى اعاڭمەن دوس بولعانىمدى ماقتانىش تۇتا­مىن. گۇلجان قارىنداسىم، سەن جاسسىڭ، ءوز ەلىڭنەن الىس، وزگە جۇرتتاسىڭ، امەريكا سياقتى الپاۋىت ەلدەسىڭ. سەن ءومىر سۇرگەن ورتا – كوپ ۇلتتى الەم دوداسىنىڭ ورتاسى. سول دودادا قازاقتار مىق­تى بولۋى كەرەك. ءوز تاريحىن، ادەبيەتىن، ءتىلىن جاقسى بىلۋلەرى قاجەت. تاريح، ادەبيەت، ءتىل – قاي حالىق­تىڭ بول­سا دا ۇشتاعانى. التاي قازاق­تارى وسىلاي اتايدى. وسى ۇشتاعاندى جاقسى­لاپ مەڭگەر. شاماڭ جەتسە، ەلىڭدە قىزمەت جاسا. ەلىڭ ءۇشىن. وتانىڭ ءۇشىن. ەلدەن باۋىرىڭدى جا­زىپ الساڭ، كەيىن وكىنەسىڭ. مەن ماكسيماليست ادام بولعان سوڭ ايتىپ جاتىرمىن. مەن سياقتى قارتايعاندا، ءبىر امەريكاندىق شال­دىڭ قاسىندا جاتىپ، قازاق تىلىندە كۇبىر­لەسەڭ، قيا­مەت قوي. ومىردە وتاننان قىمبات ەشنارسە جوق ەكەن. مەن ەلۋ توعىزعا كەلگەن شاعىمدا سونى ۇقتىم. انگليا ادەبيەتىنىڭ ىرگەسىن قالاعان كونراد، ول دا پولياك. شىعار­مالارىن اعىلشىن تىلىندە جازعان. مەن دە قازىر فيلوسوفيالىق كىتاپتارىمدى اعىل­شىنشا جازامىن. پولياكشا جازسام، ءوزىمدى باقىتتىراق سەزىنەر ەدىم. وسى كەزدە مونرەالعا سامولەتكە وتىرعىزۋ باستالدى دا اڭگىمە ۇزىلگەن. نيۋ-يوركتەن الماتىعا جەتكەنشە ارا-ارا­سىندا قالعىعانىم بولماسا، ۇيىقتاي ال­مادىم. ويدى وي قوزعاپ، جۇرەكتە مازا بول­مادى. «Aمaنaت» جۋرنالىن دا تولىق وقىپ شىقتىم. ايتاتىن ويى تەرەڭ، العان باعىتى ءتۇزۋ، ناعىز ۇلتتىق جۋرنال ەكەن. «قىپ­شاقتار» نامىسىم­دى قوزعادى. رۋحىم­دى ءوسىر­دى. الماتىعا بارعان سوڭ، روللان اعام­دى تابايىن، پەتر دۋتكەۆيچكە راحمەت ايتىپ، حات جولدايىن دەپ بەكىدىم. بىراق، الماتىدان ءسىزدى تابا المادىم. «Aمaنaت» جۋرنالى مەن 200 تومدىق كىتاپتار سەرياسىنىڭ ونشاقتىسىن دۇكەننەن ساتىپ الدىم. سونان سوڭ ەكى اي شەشەمنىڭ قاسىندا وتىرىپ، سول كىتاپ­تار­داعى ويلارعا ەركىن ەندىم. مەن گۇلجاننىڭ ءسوزىن بولمەي، تولعانا سىر شەرتكەن قارىنداسىما قىزىقتاي قاراپ قالىپپىن. – ماگيستراتۋرانىڭ ەكىنشى جىلىن بىتىرەردە چارلز مەنى كاليفورنياعا، تۋعان قالاسىنا شا­قىردى. ماعان تۇرمىسقا شىق دەپ تىلەك ءبىلدىردى. شىنىمدى ايتسام، بۇل تۋرالى مەن كوپ ويلاندىم. شەشەم مەن ۇلكەن اپكەم ءوزىڭ بىلگە سالدى. تاعى ءبىر اپكەم: «بۇل ارادا نە قىلماق­سىڭ؟ قازاقتى قيمايتىنداي، ول ساعان نە بەردى؟ قازاقتىڭ وڭعان جىگىتىن كورسەتشى ماعان؟ ءىشىپ السا، التىننان ساراي سالاتىن ءبىزدىڭ ۇيدەگى جەزدەڭ كىمگە ۇلگى؟ اعىلشىن قۇشاعىن اشىپ تۇرسا، سول قۇشاققا ەن، تاۋەلسىز، باي اعىلشىن دالادا جاتىر ما؟» – دەپ اۋزىنان تۇكىرىگى شاشىراپ وزەۋرەدى. ال مەنىڭ باسىم اينالدى. سول كەزدە نيۋ-يوركتە باكالاۆردا وقيتىن ءجاميلا دەگەن جاس قىز مەنى ىزدەپ، پرينستونعا كەلدى. ەكەۋمىز جاتاقحانادا شاي ءىشىپ، ءماز-مەيرام بولىپ وتىرعانبىز. ءجاميلانىڭ شەشەسى تالدىقورعاننان ادەيى ارناپ ورىك، مەيىز، تالقان، جەنت جىبەرگەن ەكەن. سول كەزدە بولمەگە ەسىك قاعىپ، چارلز كىردى. مەن ونى جاميلامەن تانىستىردىم. ورىك، مەيىز، جەنتتى جىگىتتىڭ الدىنا قويدىق. ءجاميلا اناسىنىڭ جەنتتى قالاي جاسايتىنىن ءتۇسىندىردى. كۇتپەگەن جەردەن چارلز: «سەندەر نەگە اعىلشىنشا سويلەمەي­سىڭدەر؟» دەپ تاپ بەرسىن. ءجاميلا نە ايتارىن بىلمەي ساسقالاقتاپ قالدى. – ءبىز قازاقشا سويلەپ وتىرمىز عوي، – دەدى قىزاراقتاپ. – گۇلجان، ساعان مىندەتتى تۇردە اعىلشىنشا سويلەۋ كەرەك، – دەدى چارلز. نەگە ەكەنىن بىلمەدىم، قانىم باسىما شاپتى. اياق-قولىم دىرىلدەدى. كوكىرەكتى نامىس ۇرعىلادى. قالعىپ جاتقان رۋح تىكسىندى بىلەم. – سەر، قاي تىلدە سويلەۋدى ءوزىم شەشەمىن. مەن ەندى قازاقشا سويلەيتىن بولامىن، – دەدىم قاتۋلانىپ. چارلز بولمەدەن ءۇنسىز شىعىپ كەتتى. – ءبارىن مەن ءبۇلدىرىپ الدىم عوي، – دەپ قىنجىلدى ءجاميلا. – جوق، سەن ەشنارسە بۇلدىرگەن جوقسىڭ. سەنى پرينستونعا ارۋاقتار ايداپ اكەلگەن بولار. تەز جينال، مەن سەنىمەن نيۋ-يورككە كەتەمىن. جاميلاعا اكەسى نيۋ-يوركتەن جەكە پاتەر جالداپ اپەرگەن. ءجاميلانىڭ قاسىندا ەكى كۇن بولدىم. (جالعاسى بار).
سوڭعى جاڭالىقتار

كوزى ءتىرى كلاسسيككە قۇرمەت

ادەبيەت • بۇگىن، 08:30

عارىشتان انىقتالعان قوقىستار

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:24

ۆيرۋس جۇقتىرۋ توقتاماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:16

ءورت سوندىرگەن وجەتتەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

ەرلىككە بەرگىسىز ەڭبەك

قوعام • بۇگىن، 08:09

جاساندى جۇرەك سالىندى

الەم • بۇگىن، 08:02

نۇروتاندىقتاردىڭ ايقىن جەڭىسى

ساياسات • بۇگىن، 07:43

شامانىڭ ءانى

ونەر • كەشە

سوتتالعان جىرلار

ادەبيەت • كەشە

9 اي «تولعاتقان» 9 پايىز

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار