23 قىركۇيەك، 2011

ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك تىرەگى

269 رەت كورسەتىلدى
قازىر ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بو­لىپ كورمەگەن قارقىندى دا قۋات­تى جوبا – 2020 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ باعدار­لا­ماسىنىڭ ء(ۇيدب) جۇزەگە اسى­رىلىپ جات­قاندىعى ءاربىر قازاق­ستاندىققا ايان بولسا كەرەك. اقي­قاتىن ايتار بولساق، ەلبا­سىنىڭ تىكەلەي تاپ­سىرماسىمەن قولعا الىنعان بۇل يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىق­تا­رىنىڭ شەڭبەرىندە اتقارىلا­تىن جۇمىس ەل ەكو­نوميكاسىنىڭ ءتا­ۋەل­سىز­دىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەرىنەن دە  اۋ­قىم­دى بولماق. بۇل – ەل ەكو­نوميكاسىن 2020 جىلعا دەيىن دامۋدىڭ جاڭا اسۋىنا شى­عا­رىپ، ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ ال­عاشقى شوعىرىنان ورىن الۋعا باس­تاماق. بۇل – ەل ەكونو­ميكا­سىن شي­كىزاتقا تاۋەل­دى­لىك­تەن قۇت­قا­رىپ، وركەنيەتتى تەح­نو­­لو­گيا­لارعا نەگىزدەلگەن يننوۆا­تسيالىق جاڭا ەكونوميكا قالىپ­تاستىرماق. ءيا، قازاقستان ەكونوميكاسى دا­مۋدىڭ جاڭا سارا جولىنا ءتۇس­تى. الداعى ۋاقىتتا بۇل قارقىن ءبا­سەڭدەمەك ەمەس. ەندەشە، ەكونو­ميكالىق الەۋەتى ارتقان سايىن قازاقستان ءۇشىن الداعى ءۇش-ءتورت جىلدا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپ­شىلىعى ايقىن سەزىلەتىن بولادى. قازاقستاننىڭ بىرىككەن ەلەكتر-ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ بولجا­مى بويىنشا، ەلىمىزدە 2010 جى­لى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ سا­عاتىنا 95 ميلليارد كۆت-عا جەتكەن بولسا، 2015 جىلى ساعاتىنا 125 ميلليارد كۆت-عا جەتەتىن كورىنەدى. سوڭعى جىلدارى ەلەكتر ەنەرگيا­سىن تۇتىنۋ مولشەرى ەسەلەپ وسكە­نىنە قاراماستان، ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن بىردە-ءبىر جاڭا قۋات كوزى ىسكە قوسىلعان جوق. سونىمەن بىرگە، ءبۇ­گىندە ەرەكشە وتكىر بولىپ وتىر­­عان ماسەلە – ەلەكتر ەنەر­گياسى سالا­سى­نىڭ نەگىزگى قۇ­رال-جاب­دىق­تا­رى­نىڭ ەسكىرۋى. ماسەلەن، ەلەكتر ستانسالارىنىڭ نەگىزگى جاب­دىق­تا­رىنىڭ ەسكىرۋى 70 پايىزدى قۇراسا، تاراتۋ جۇيەلەرى جابدىق­تارىنىڭ 65 پايىزى ەسكىرگەن. قالىپتاسقان بۇل تىعىرىقتان شىعاتىن جول قايسى؟ ول – ءۇيدب اياسىندا ەلىمىزدىڭ ەنەر­گە­تيكالىق سالاسىن­دا جان-جاقتى مودەرنيزاتسيالاۋ جۇمىستارىن قولعا الىپ، جاڭا قۋات كوزدەرىن ىسكە قوسۋ. ءۇيدب شەڭبەرىندە بەلگىلەنگەن يندۋستريالىق ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ەڭ الدىمەن ەلىمىز­دىڭ ەنەرگەتيكالىق سالاسىندا ين­نو­ۆاتسيالىق شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ، بۇل سالانى مودەرنيزاتسيالاۋ ارقىلى ەنەرگەتيكالىق تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋ بولىپ تابى­لادى. بۇل ورايدا پاۆلودار وبلى­سىندا جەمىستى جۇمىستا­رىمەن كورىنىپ كەلە جاتقان «ەۋ­را­زيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ەرەكشە اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق. ەۋرا­زيالىق ەنەرگەتي­كا­لىق كورپوراتسيا (ەەك) قازاق­ستانداعى ەڭ ءىرى ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋشىلەردىڭ بىرىنەن سانالادى. ول – باتىس ءسىبىر، التاي جانە قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىسى­نىڭ ەنەرگەتي­كا­لىق جۇيەلەرىن بىرىكتىرەتىن رەس­پۋب­ليكامىزداعى باس­تى تۇعىر­لى ەنەرگەتيكالىق كەشەن. كورپو­راتسياعا قاراستى كاسىپورىن­دار ەلىمىز تۇتىناتىن بارلىق ەنەرگيا قۋاتىنىڭ 17 پايىزىن وندىرەدى. وسى كورپوراتسيا قۇرا­مىنداعى ەلەكتر ەنەرگياسىن كوپ وندىرەتىن ءىرى كەشەن – اقسۋ ەلەكتر ستانساسى. اقسۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۋات وندىرەتىن العاشقى بلوگى سوناۋ 1968 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن ەكەن. ەرماك گرەس-ءنىڭ ءبىرىنشى ەنەرگەتيكالىق بلوگى دەپ اتالعان، ال قازىرگى اقسۋ جەو – ورتالىق ازيا­داعى قۋات وندىرەتىن ەڭ ۇلكەن جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى.  ونىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ەڭ ءىرى كومىر كەنىشى – «ۆوستوچنىي» كومىر رازرەزى 1985 جىلى پايدالانۋعا بەرىلسە، 1992 جىلى بۇل رازرەزدە 100 ميلليون توننا كومىر وندىرىلگەن. 1996 جىلى اقسۋ جەو مەن «ۆوستوچ­نىي» رازرەزى «ەۋرازيالىق ەنەرگە­تيكالىق كورپوراتسيا» اق-تىڭ قۇرامىنا كىرگەن بولاتىن. بۇگىندە ەەك پاۆلودار وبلىسىنداعى ەڭ ءىرى ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋشى بولىپ وتىر. ول  وبلىستاعى ەڭ ءىرى ەلەكتر تۇتىنۋشىلار – اقسۋ فەرروقو­رىت­پا زاۋىتىن، قازاقستان ەلەك­ترو­ليز زاۋىتىن، سوكولوۆ-سارى­باي كەن وندىرىستىك بىرلەستىگىن جانە باسقا بىرنەشە ءىرى ونەركاسىپ ورىن­دارىن قۋاتپەن قامتاماسىز ەتەدى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن پاۆلودار وڭىرىندە بولعانىمىزدا اق­سۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىنىڭ دي­رەكتورى ارمان ەسەنجولوۆ بىلاي دەگەن ەدى: «ءبىزدىڭ ءوندىرىس ەلەكتر قۋاتىن مەيلىنشە كوپ قاجەت ەتەتىن كاسىپورىن بولىپ تابىلادى «فەر­روقورىتپا ءونىمىن ەكسپورتتاۋ، ەلەكتر قۋاتىن ەكسپورتتاۋمەن بىردەي» دەگەن قاناتتى ءسوز تەگىن ايتىلماسا كەرەك. سوندىقتان ءبىز ءوندىرىسىمىزدى 100 پايىز ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەتىن اقسۋ ەلەكتر ستانساسىن قايتا قۇرۋعا مۇددەلىمىز». ەەك اقسۋ ەلەكتر ستانساسىن­داعى قولدا بار بارلىق 8 ەنەرگو­بلوكتى بىرتە-بىرتە قايتا قۇرۋ ماقساتىنداعى ءىرى جوبالاردى 2001 جىلى قولعا العان بولاتىن. وتكەن مەرزىمدە №1، №3 جانە №4 ەنەرگوبلوكتاردى كەشەندى مودەرنيزاتسيالاۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل ستانساداعى ەڭ قۋاتتى №2 ەنەرگوبلوك 1996 جىلى جۇمىسىن توقتاتقان بولاتىن. بلوكتىڭ بارلىق جابدىقتارى ەسكىرىپ، ەل ەكونوميكاسى توقىراۋعا ۇشىراعان 90-شى جىلداردا قار­جى تاپشىلىعىنان ونى جاڭعىر­تۋ­دىڭ ەشقانداي مۇمكىندىگى بول­مادى. ەل ەكونوميكاسى دامىپ، وڭىردە ەنەر­گيا تاپشىلىعى سەزىلە باستاعان­نان كەيىن بۇل ءىرى قۋات ءوندىرۋ كەشەنىن مودەرنيزاتسيالاپ، قايتادان ىسكە قوسۋ جۇمىسى 2008 جىلى قولعا الىندى. №2 ەنەر­گوبلوكتى قايتا جابدىقتاۋ جۇمى­سىنا  250 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بۇل ءىرى جوبا ءۇيدب-عا كىرگىزىلدى. «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق پرەزيدەنتى ابدۋازيم رۋستامباەۆتىڭ ايتۋىن­شا، اقسۋ ستانساسىنداعى №2 ەنەرگو­بلوكتى مودەرنيزاتسيالاۋ تمد شەڭبەرىندەگى مەملەكەتتەر شەجىرەسىندەگى اسا ەلەۋلى وقيعا بولدى. بىرىنشىدەن، تمد ەلدە­رىنىڭ ەلەك­تر ستانسالارىندا ەش­قا­شان قۋا­تى 300 مۆت. بولاتىن ەنەر­گوبلوكتى قايتا قۇرۋ جۇ­مىسى جۇرگىزىلگەن جوق. ەكىنشىدەن، جۇزدەگەن توننا سالماعى بار قۋات وندىرەتىن قون­دىرعىلاردى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ستانسا جاعدايىندا بلوكقا ورناتۋ جانە ونى ستان­سانى توقتاتپاي ىسكە قوسۋ ەرەكشە شەبەرلىك پەن الە­ۋەتتى قاجەت ەتەتىن شارا ەدى. №2 ەنەرگوبلوكتى قايتا قۇرۋ بارىسىندا ەلەكتر قۋاتىنىڭ تيىمدىلىگىن بەرەتىن بارلىق قوندىر­عىلار اۋىستىرىلدى. الەمگە تا­نىمال اتاقتى كومپانيالاردىڭ ۇزدىك تەحنولوگيالارى ارقىلى جا­سالعان قۋاتتى تۋربوگەنەراتور ىسكە قوسىلدى. سونداي-اق، وزىق تەحنو­لو­گيالى بۋ قازانىنىڭ اگرەگات­تارى، گەنەراتورلار مەن ترانسفورماتورلار الماس­تىرىل­دى. ەنەر­گوبلوكتى مودەرنيزاتسيالاۋ بارى­سىنداعى ين­نو­ۆاتسيالىق جۇمىستار شەڭ­بەرىندە اۋاعا تارا­تىلاتىن زياندى زاتتاردىڭ 99 پايى­زىن ۇس­تاپ قالاتىن شۆەي­تساريالىق «الستوم» فير­ما­سىنىڭ بىرنەشە سا­تى­لى ەلەكتر سۇزگىلەرى ور­ناتىل­دى. №2 ەنەرگوبلوك­تى ىسكە قوسۋمەن بىرگە ەڭبەك قاۋىپ­سىزدىگىنىڭ ساپا­سىن ارتتى­راتىن اۆتو­مات­تاندى­رىل­عان جاڭا باس­قارۋ جۇيەسى جا­سال­دى. ءسويتىپ، جاڭادان ىسكە قو­سىلعان بۇل ەنەرگو­بلوكتىڭ وندىرە­تىن ەلەكتر قۋاتى 325 مۆت-عا جەتكىزىلدى. بۇل يننو­ۆا­تسيا­لىق مودەرنيزاتسيالاۋ شا­راسى اقسۋ ەلەكتر ستان­سا­سىندا ءوندى­رى­لەتىن بارلىق ەلەكتر قۋاتى­نىڭ كولەمىن 2425 مۆت-عا جەتكىزۋگە مۇمكىن­دىك بەردى. باسقاشا ايتساق، اقسۋ جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ جاڭا №2  ەنەرگوبلوگى قۋا­تى 100 ۆت. بولا­تىن 3 250 000 ەلەكتر شامىن قۋات­پەن قامتاماسىز ەتەدى. بۇكىل اق­توبە وبلىسىن ەلەكتر ەنەرگيا­سى­مەن جاب­دىق­تاي الادى. اقسۋ سياق­تى 30 قالانى تۇتاستاي جا­رىق­پەن قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇم­كىن­دىگى جەتەدى. №2 ەنەرگوب­لوكتىڭ قازىرگى ەلەكتر قۋا­تىن ءوندىرۋ مولشەرى 436 مىڭ اتتىڭ كۇشىنە نەمەسە 3500 جەڭىل اۆتوكولىك كۇشىنە تەڭ. ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ تامىز ايىندا  پاۆ­لو­دار وبلىسىندا جۇ­مىس ساپارىمەن بول­عان مەم­لەكەت باسشى­سى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ اقسۋ ەلەكتر  ستانسا­سىنىڭ تولىق قايتا قۇ­رۋدان كەيىن ىسكە قوسىل­عان №2 ەنەر­گوبلو­گى­نىڭ جۇ­مى­­سىمەن تا­نىسىپ، ەلىمىزدە قا­بىل­دان­عان ءۇيدب-ءنى ءىس جۇزىنە اسىرۋدا ەنەر­گە­تيك­تەرگە جۇك­تەلەر ءمىن­دەت­تىڭ زور ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. «پاۆلودار ءوڭىرى بۇگىندە ەلىمىزگە قاجەتتى ەلەكتر قۋاتىنىڭ 40 پايىزىن بەرەدى. ونىڭ ىشىندە سىزدەردىڭ دە ستانسا­لارىڭىز بار»، دەدى ەلباسى. ەلىمىز­دىڭ ەنەر­گە­تي­كالىق قا­­ۋىپ­­سىز­دىگىن قام­تاماسىز ەتۋدە «ەۋرا­زيالىق ەنەر­گەتيكالىق كورپوراتسيا» اق-تىڭ اتقارىپ وتىر­عان جۇمىسى شىن مانىندە اۋ­قىمدى. بيىلعى جىل­دىڭ 6 ايى ىشىندە كورپوراتسيا  6 899،8 ميلليون كۆت. ساعات ەلەكتر ەنەر­گياسىن، 10 195،5 مىڭ توننا كومىر وندىرگەن. ۇستىمىزدەگى جى­لى كورپوراتسيا اقسۋ ەلەكتر ستان­ساسىنىڭ قۋاتى 325 مۆت. №6 ەلەك­تروبلوگىن مودەرنيزاتسيالاۋ جۇ­مى­­سىن باستاپ كەتتى. وعان كورپوراتسيا تا­راپىنان 265 ميلليون اقش دول­لارى كو­لە­مىن­دە قار­جى بولىنگەن. بۇل ءىرى جوبا 2013 جى­لى ءىس­كە قو­سىل­ماق. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
سوڭعى جاڭالىقتار

شامانىڭ ءانى

ونەر • كەشە

سوتتالعان جىرلار

ادەبيەت • كەشە

9 اي «تولعاتقان» 9 پايىز

ەكونوميكا • كەشە

اتوم كولگە ساپار

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار