23 قىركۇيەك، 2011

ۇستاز ارمانىن ىسكە اسىرعان عالىم

251 رەت كورسەتىلدى
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءوز الدىنا جەكە شاڭىراق كو­تەرگەنىنە بيىل 50 جىل تولىپ وتىر. سوندىقتان بۇگىن نەگىزىن مۇحتار ومار­حان ۇلى قالاعان ادەبيەت جانە ونەر ينس­تي­تۋتىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى جايىندا وي قوز­عاۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوق دەگەن ويدامىز. ءيا، قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىن زەرتتەيتىن عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن ءتىل بىلىمىنەن ءبولىپ، جەكە عىلىمي زەرتتەۋ مەكەمەسى ەتۋ ءبىر كەزدەرى ءماس­كەۋگە باعىناتىن قازاقستان ءۇشىن وڭاي شارۋا بولعان جوق. بىراق، ەلىنىڭ ەرتەڭىنە الاڭ­دا­عان م.اۋەزوۆ سىندى ادەبيەت الىبى كوزدەگەن ماق­ساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قانشاما تەر توك­كەنىن ءادىل تاريح جاسىرماق ەمەس. ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىندە كۋنتسەۆادا جا­تىپ پىكىرلەس، نيەتتەس ءىنىسى م.بازارباەۆقا جاز­عان حاتتارىنىڭ دەنى وسى ينستيتۋتتىڭ ىشكى-سىرتقى جاعدايلارىنان سىر شەرتەدى. عىلىم­نىڭ بولاشاعى جونىندە قاتتى قامىققانى ون­ىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە سول ينستيتۋت­تىڭ ديرەكتورىنا جازعان حاتتارىنان اڭعا­رى­لادى. حاتتار ادەبيەتتىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى، ەرتەڭى مەن بولاشاعى جايىنداعى جوباسىن ءجۇ­زەگە اسىرۋدان باستاپ، ينستيتۋت قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىنا دەيىنگى ماسەلەلەردەن سىر شەرتەدى. عىلىممەن اينالىساتىن ادام­نىڭ كوڭىلى ەشتەڭەگە الاڭ بولماۋىن ويلاعان م.اۋەزوۆ ەڭبەكاقىنى ءبىرىنشى دارەجەگە كو­تە­رۋگە قانشاما تەر توكتى. كەڭەستىك ءداۋىر تۇ­سىن­دا قازاق كسر عا جاعدايى قانىش ساتباەۆ، مۇحتار اۋەزوۆ سىندى عالىمداردىڭ ارقاسىن­دا وتە جوعارى بولعانى بەلگىلى. م.اۋەزوۆتىڭ 1946 جىلى عىلىم اكادەميا­سى قۇرىلعاننان باستاپ، 1961 جىلعا دەيىنگى اتقارعان ەڭبەكتەرىنىڭ دەنى ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ كەشەندى تاريحىن جاساۋعا نەگىزدەلگەن. ول «قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى» (1959 جىلعى 15-19 شىلدە) دەگەن اتپەن وتكەن كونفەرەنتسيادا جاسالعان نەگىزگى باياندامالار تۋرالى ويىن تۇيىندەي كەلىپ، ادەبيەتتىڭ تا­ريحىن جاساماي، ونىڭ بۇگىنى جونىندە اڭگىمە قوزعاۋ ورىنسىز دەپ باعالاعان. ينستيتۋت ءبو­لىمدەرىنىڭ نەگىزگى باعدارلامالارىن جاساپ، وعان باعىت-باعدار سىلتەپ وتىرعان م.اۋەزوۆتىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى جونىندەگى جوباسىن ءمۇسىلىم بازارباەۆ جۇزەگە اسىردى. ءىىى تومدىق «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» قازاق-ورىس تىلدەرىندە جارىق كوردى. ادەبيەتتىڭ كەشەندى تاري­حىن جاساۋ وڭاي شارۋا ەمەستىگىن تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جاسالعان 10 تومنان تۇراتىن «قازاق ادەبيەتى تاريحىن» زەرتتەۋ ۇردىسىنە قاراپ اي­قىن كوز جەتكىزەمىز. ال، ەندى ونىڭ ورىس تىلىندە جارىق كورۋى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. سەبەبى، قازاق ادەبيەتىن زەرتتەۋشىلەردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى قازاق ءتىلدى عالىمدار بولىپ كەلەتىندىكتەن، ادەبيەت تاريحىن جاقسى بىلەتىن ورىس ءتىلدى زەرتتەۋشىلەرگە زارۋلىك قاتتى سەزىلەتىن. م.اۋەزوۆ – م.بازارباەۆقا تەك ۇستاز عانا ەمەس، اكە، باۋىر، دوس، جولداس بولا بىلگەن ابزال جان. سوندىقتان، ادەبيەت جانە ونەر ينستي­تۋ­تىنىڭ اشىلۋىنا (1961)، كەمەڭگەر جازۋشى­نىڭ ەسىمى وسى ينستيتۋتقا بەرىلۋىنە، ونىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ اشىلۋىنا (1963)، جازۋشىنىڭ ون ەكى تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق جيناعىن شىعارۋعا بەلسەنە اتسالىسقان ادام كىم ەدى دەگەندە، ينستيتۋتتىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى ءمۇسىلىم بازارباي ۇلى ەسىمىنىڭ تۇرۋى زاڭدى. مۇنداي يگىلىكتى ءىستىڭ ءداستۇرلى جالعاستىعىن سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن جازۋشىنىڭ 50 تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ اكادە­ميا­لىق جيناعىنان كورۋگە بولادى. ول جازۋ­شى­نىڭ جەتپىس جىلدىعى قارساڭىندا «الىپ تۇلعا» اتتى ۇلكەن عىلىمي ماقالا جازدى. بۇل ماقالا ارادا قانشا جىل وتسە دە ءوزىنىڭ ءومىر­شەڭدىگىن جويمايتىنى بەلگىلى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. وندا كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ ادام­دىق بولمىسى، تابيعي جاراتىلىسى شى­عار­ماشىلىعىمەن بىرلىكتە ورىلەدى. «مۇقاڭا لايىق تورەلىكتى ايتۋ ءۇشىن، ونىڭ ءوز دارەجەسىنە كوتەرىلۋى شارت. بيىكتەن ءبارى انىق كورىنەدى»، – دەيدى عالىم. ال، وسى ماقالاداعى تەرەڭ ويلى عىلىمي تۇجىرىمدار، جازۋشى شىعارما­شى­لى­عىنا بەرگەن باعالار ماقالا اۆتورىنىڭ ءوزى ايتىپ وتىرعان بيىكتە تۇرعانىن اڭعارتارى انىق. سەبەبى، جانر بويىنشا توپتالعان جازۋ­شى شىعارمالارى جونىندە جۇيەلى زەرتتەۋ جا­سالىپ، تىڭ توپشىلاۋلار ۇسىنىلعان. وتىزدان جاڭادان اسقان ورىمدەي جاس جىگىتتى ءمۇيىزى قاراعايداي اكادەميكتەر مەن دوك­­­­تور­لار­عا، جاڭادان اشىلعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتىنا ديرەكتور ەتىپ سايلاۋدىڭ قانداي سەبەپتەرى بولدى دەگەن ساۋالعا ءوز زامان­داس­تا­رى جاۋاپ بەرەتىن ءتارىزدى. ول جونىندە اكادەميك س.قيراباەۆ: «اكادەميا قابىرعاسىندا ق.ءسات­با­ەۆ، م.اۋەزوۆ، س.كەڭەسباەۆ، س.بايىشەۆ، ا.جۇ­بانوۆ سياقتى عىلىم كوريفەيلەرىمەن بىرگە ىستەسكەن جاس ءمۇسىلىم ولاردىڭ ءتالىمىن بويىنا ءسىڭىرىپ، عالىمدىعىنا قوسا عىلىمنىڭ كور­نەك­تى ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە تانىلدى. وعان ون جىلدىق مينيسترلىك تاجىريبەسى قو­سى­لىپ، ونى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ كورنەكتى قو­عام، مەملەكەت قايراتكەرى دەرەجەسىنە كوتەردى»، – دەگەن بولاتىن. سوندىقتان دا قاي كەزدە دە ينستيتۋتتىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى ءمۇسىلىم بازارباەۆ تۋرالى ايتۋ ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ سانالادى. سا­نالى عۇمىرىن قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن مادە­نيە­تىنە ارناعان م.بازارباەۆ سوناۋ الپىسىن­شى جىلداردىڭ باسىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولسا، جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق كسر مادەنيەت، ودان كەيىن قازاق كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ال بۇ­دان كەيىنگى جىلدارى وسى ينستيتۋتتىڭ قازاق­­ستان­داعى ورىس ادەبيەتى مەن ادەبيەت تەورياسى جانە ادەبيەتتانۋ ادىستەمەلىگى بولىمدەرىنىڭ جە­تەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى، قازىرگى قازاق ادە­بيەتى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەتىندە ۇلت ادە­بيەتىنىڭ زەرتتەلۋىنە ۇزدىكسىز ۇلەس قوستى. ءتاۋ­ەلسىز قازاقستاننىڭ كەڭەستىك ءداۋىر ادەبيەتىن جاڭاشا باجايلاۋدىڭ جوباسىن جاساپ، سونىڭ نەگىزىندە جاسالعان «20-30-جىلدارداعى قازاق ادەبيەتى»، «40-50-60-جىلدارداعى قازاق ادە­بيە­تى» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافيالىق زەرتتەۋ­ل­ەردىڭ نەگىزگى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى جانە باس رەداكتورى ءوزى بولدى. ول ادەبيەتتىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن جيناۋعا، ناسيحاتتاۋعا باسشىلىق جاساي وتىرىپ، الاش ادەبيەتىن زەرتتەۋگە مول ۇلەس قوستى. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى ءومىرى مەن مۇراسى تۋرالى جازىلعان 1960 جىلعى قول­جازبالارىن قايتا قاراپ، تولىقتىرىپ، اقىن­نىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن قامتيتىن «شاكارىم اقىن» اتتى عىلىمي ماقالاسىن ۇس­ىندى. ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءومىرى مەن شى­عارماشىلىعى جونىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالام تارتتى. عالىمنىڭ ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العان سوڭ، جاڭاشا كوزقاراسپەن جازعان ەڭبەكتەرى «زامانا تۋدىرعان ادەبيەت» (1997) اتتى جيناعىنا ەندى. ول ەلىمىز ەگەمەندىك العان سوڭ، قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن قايتا قاراپ، بۇ­رىنعى جازعاندارىن جاڭا قىرىنان تولىق­تى­رىپ ۇلگەردى. وسى كىتاپقا ەنگەن «اتتيلا كىم؟»، «ادەبيەتشى، عالىم، قوعام قايراتكەرى» ء(ا.بوكەيحانوۆ تۋرالى)، «شاكارىم اقىن»، «قۇ­دىرەتتى ولەڭ ونەگەسى. ماعجان جۇماباەۆتىڭ ولەڭ الەمى» سىندى تاراۋلار ۇلت ادەبيەتىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن زەرتتەۋگە قوسىلعان تىڭ دا، سۇبەلى ۇلەس ەدى. بۇل كىتاپتا حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى الاش ادەبيەتى جونىندە مول ماعلۇمات بەرىلگەندىكتەن جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا وقۋلىقتىڭ قىزمەتىن اتقاردى. توقسانىنشى جىلدارى م.بازارباەۆ تاريحتا اتتيلا، اتلي، ەتتسەل، ەدىل، ات­تى­لى اتالىپ جۇرگەن ۇلى قولباسشى تۋرالى ال­عاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالام تەربەگەن عا­لىم. تۇركى ءداۋ­ى­رىنە دەيىنگى ادەبي جادىگەرلەردى زەرتتەۋ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ كۇشەيە ءتۇستى. بۇل تۇستا ادەبيەتشىلەر ارعى تاريح قوي­ناۋىنا ءۇڭىلىپ، تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ج­ا­دىگەرلەردى زەرتتەۋگە كىرىستى. وسى باعىتتا قازاق ادەبيەتىنىڭ كەشەندى تاريحىن تياناقتاۋ ماق­سا­تىندا ون توم­دىق «قازاق ادەبيەتىنىڭ تا­ريحى» زەرتتەلدى. ونىڭ ەكىنشى تومىنداعى تۇركى ءدا­ۋىرىنە دەيىنگى ادەبي جادىگەرلەر دەپ اتالاتىن بولىمىندە ساقتاردىڭ «الىپ ەر توڭعا»، «شۋ» داستان­دارى مەن عۇنداردىڭ «اتتيلا»، «كوك ءبورى»، «ەرگەنەكون» داستاندارى، «حۋاستۋانيفت» ادە­بي جادىگەرلەرى كەڭىنەن زەرتتەلدى. مۇنىڭ ءوزى عالىم ۇستانىمدارىنىڭ كۇن وتكەن سايىن تەرەڭدەپ ەنە باستاعاندىعىن بايقاتادى. سونىمەن بىرگە ول – الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى، «الاش – وردا» پارتياسىنىڭ توراعاسى ءاليحان بوكەيحانوۆ تۋرالى دا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالام تەربەگەن عالىم. وتكەن جىلى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات جانە مۇراعات كوميتەتىنىڭ باعدارلاماسى بويىنشا عالىمنىڭ ءتورت توم­دىق تاڭدامالى شىعارمالارى اكادەميك س.قي­راباەۆتىڭ «زەردەلى عالىم» اتتى العىسوزىمەن جارىق كوردى. م.بازارباەۆتىڭ قالامىنان تۋ­عان زەرتتەۋلەردىڭ عۇمىرى ۇزاق ەكەندىگىن ونىڭ ءتورت تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارى راستاي­دى. بۇل «عالىمنىڭ حاتى ولمەيتىنىنىڭ» كور­سەتكىشى. ول ەكى تىلدە بىردەي جازعاندىقتان، ەكى تومى قازاق تىلىندە، ەكى تومى ورىس تىلىندە جازىلعان زەرتتەۋلەرىن قامتىدى. ءى تومعا «ادە­بيەت جانە ءداۋىر»، «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى، ءسوز ساراسى»، «ەرلىك پەن ەڭبەك داستانى» ء(ا.نا­رىمبەتوۆپەن بىرگە)، «زامانا تۋدىرعان ادە­بي­ەت» اتتى ءتورت كىتابىنىڭ ىشىنەن تاڭداۋلىلارى ەندى. ءبىرىنشى بولىمدە عالىم قازاق پوەزيا­سىن­داعى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردىڭ كورىنىسىن «قىز جىبەكتەن» باستاپ، ت.مولداعاليەۆكە دەيىنگى ارا­لىقتان تۇگەلدەي كەلتىرەدى. ءداستۇر – ادە­بيەتتىڭ حالىقتىعى، يدەيالىلىعى، وزىنە لايىق كوركەمدىك ەرەكشەلىگى، ۇلتتىق وزگەشەلىگى بولسا، عالىم بۇل ەڭبەگىندە قازاق پوەزياسىنداعى ۇلتتىق ءداستۇردىڭ بۇگىنگى جالعاسىن كورسەتەدى. ءىى تومعا تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جازىلعان عا­لىم­نىڭ «كورىكتى ويدان – كوركەم ءسوز» اتتى كى­تابى وزگەرتۋسىز بەرىلگەن. مۇندا ايگىلى ءسوز زەرگەرلەرى م.جۇماباي ۇلى، ش.قۇدايبەردى ۇلى، س.سەيفۋللين، م.اۋەزوۆ، ج.جاباەۆ، ا.توق­ما­عام­­بەتوۆ، ح.ەسەنجانوۆ، ج.مولداعاليەۆ، ع.ءمۇ­­سى­رە­پوۆ، ا.نۇرقاتوۆ، س.شايمەردەنوۆ شى­عار­ما­لا­رىن تالداپ، كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىن سارالاسا، ءىىى تومدا «وبراز چەلوۆەكا ترۋدا ۆ كازاحسكوي پوە­زي» (1961)، «جيۆىە تراديتسي» (1962)، «نا­تسيونالنىە تراديتسي ي نوۆاتورستۆو ۆ كازاحسكوي پوەزي» (1973)، «ەستەتي­چەس­كوە بوگاتستۆو ناشەي ليتەراتۋرى» (1976) اتتى مونو­گرا­فيا­لارىنىڭ ىشىنەن تاڭداۋلى زەرتتەۋلەرى ەنگەن. ال ءىV تومعا «كازاحسكايا پوەزيا: حۋدوجەس­تۆەن­نىە يسكانيا» (ك تراديتسيام ابايا) (1995) اتتى مونوگرافياسى وزگەرىسسىز بەرىلگەن. اباي قۇنانباەۆتىڭ 150 جىلدىعى قارساڭىندا جا­زىل­عان بۇل ەڭبەك عالىمنىڭ سوڭعى جىلدارى جازىلعان مونوگرافيالارىنىڭ ءبىرى. تاۋەل­سىز­دىك العاننان كەيىن جاڭاشا باجايلاۋ نەگىزىندە جازىلعان ەڭبەكتە كەڭەستىك ءداۋىر تۇسىندا قازاق پوەزياسىنداعى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى تىلگە تيەك ەتە الماعان عالىم ۇلتتىق ناقىش­تارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. جوعارىدا ءسوز بول­عان ءداستۇر جالعاستىعى بۇل مونوگرافيادا ءوز تۇتاستىعىمەن كوزگە تۇسەدى. سەبەبى، مۇندا اباي پوەزياسىنىڭ جالعاسى رەتىندە شاكارىم، ماعجان شىعارمالارى كەڭىنەن ءسوز بولادى. عالىمنىڭ قاسىنا جاقىن جۇرگەن شاكىرت­تەرىنىڭ ءبىرى اكادەميك س.قاسقاباسوۆ ونىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىندا: «ءمۇسىلىم بازارباەۆ ءوزىن كوپ قىرلى تالانت يەسى ءارى بىلىكتى ادەبيەت­تا­نۋشى، ەرۋديتسياسى مول عالىم، ءارى شەبەر اۋ­دارماشى، ءارى ءبىلىمدى سىنشى، كورنەكتى قايرات­كەر رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. سونىمەن قاتار، ءوزى­نەن ءسال-اق ۇلكەن جانە جاس شاعىنان وزىنە جا­قىن ءبىر توپ اقىن-جازۋشىلارمەن، عا­لىم­دارمەن جولداس بولىپ، ءومىر وتكەلدەرىنەن سولارمەن بىرگە ءوتتى، سولارمەن بىرگە قۋاندى، رەنجىدى، عۇمىر كەشتى»، – دەگەن بولاتىن. زا­مان­داستارى ايتقان مۇنداي پىكىرلەر ونىڭ عا­لىمدىق تا، ازاماتتىق تا قىر­لارىن اشا تۇسەرى داۋسىز. «قازاق ادە­بيە­تىنىڭ تاريحى» اتتى ۇج­ىمدىق زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى اۆتورى جانە عىلىمنىڭ شەبەر ۇيىمداس­تى­رۋشىسى بولعان ول – قازاق پوەزياسىنىڭ دامۋ جولىنداعى ءداس­تۇر جانە جاڭاشىلدىق ماسە­لە­سىن، كەڭەستىك حا­لىقتار ادەبيەتى مەن تۇركى حا­لىقتارىنىڭ ادە­بيەتىن سالىستىرا زەرت­تەۋ ار­قىلى ادەبيەتتەر بايلانىسىنا سۇبە­لى ۇلەس قوسقان بىلىكتى دە بىلگىر ادەبيەتشى. گۇلجاھان وردا، م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
سوڭعى جاڭالىقتار

كوزى ءتىرى كلاسسيككە قۇرمەت

ادەبيەت • بۇگىن، 08:30

عارىشتان انىقتالعان قوقىستار

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:24

ۆيرۋس جۇقتىرۋ توقتاماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:16

ءورت سوندىرگەن وجەتتەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

ەرلىككە بەرگىسىز ەڭبەك

قوعام • بۇگىن، 08:09

جاساندى جۇرەك سالىندى

الەم • بۇگىن، 08:02

نۇروتاندىقتاردىڭ ايقىن جەڭىسى

ساياسات • بۇگىن، 07:43

شامانىڭ ءانى

ونەر • كەشە

سوتتالعان جىرلار

ادەبيەت • كەشە

9 اي «تولعاتقان» 9 پايىز

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار