بەسقاراعايلىقتار باعىندىرعان بيىك بەلەس

بيىل قازاقستان حالقى ەل ءتاۋ­ەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن ۇلكەن ەكو­نوميكالىق جانە ساياسي ورلەۋ جاعدايىندا اتاپ وتكەلى وتىر. ادام ءومىرى ءۇشىن ەلەۋلى, ال مەملەكەت تاريحى ءۇشىن قاس قاعىم ءسات قانا سانالاتىن بۇل كەزەڭ وتكە­نى­مىزدى ساراپتاپ, كەلەشەگىمىزگە كوز جىبەرىپ الاتىن ەلەۋلى بەلەس ەكەنى انىق. حالقىمىز «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەمەكشى, زامانالار الماس­قان زور وزگەرىستەرگە تولى, عا­سىرعا پارا-پار 20 جىل ىشىندە 80 جىلدان اسقان تاريحى بار بەسقاراعاي ءوڭىرى دە جىلدان جىلعا جاڭارىپ, كوركەيۋ ءۇستىن­دە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىن اۋدان جۇرتشىلىعى اسا زور ىنتا-ىقىلاسپەن, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن نىق سەنىممەن قابىل الدى. بەسقاراعاي ءوڭىرىنىڭ شۇ­راي­لى جەرى  – استىقتى القاپ بالاپان ولكەسى. ءيا, سوڭعى جىلدارى قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابىن شەككەن شارۋا ادامدارى كۇپتى كو­ڭىلدە جۇرگەنى دە شىندىق. جەر – اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭ باستى ءوندىرىس قۇرالى ەكەنىن ەگىنشىلەر جاقسى بىلەدى. دەگەنمەن, بالاپان القابىندا 214 شارۋا قوجالىعى 35 مىڭ گەك­تارعا ەگىن سەپتى. ارينە, 53 مىڭ گەكتار القاپ ءۇشىن از كورسەتكىش. وعان قوسا, 90-شى جىلدارداعى ەكونومي­كالىق قۇلدىراۋ كەزىندە ءبولىپ ال­عان جەرلەر يەسىز قالىپ, جۋسان باسىپ كەتكەنى دە شىندىق. جانە جەر يەلەنگەندەردىڭ كوبى ۇساق شارۋالار, جاڭا تەحنيكالار الۋعا ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرى دە جوق. سوندىقتان قازىرگى باستى مىندەت – ولاردى ىرىلەندىرىپ, ەگىستىكتى تولىق يگەرۋ. اۋداندا سۋارمالى ەگىستىكتەر دە بار. ولار دا تولىق يگەرىلمەي جاتىر. وسى ءوڭىردى وركەندەتۋگە باي­لا­نىستى كورىپ-بىلگەن, كوكەيگە ءتۇي­گەن ويلارىمىزدى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن گلۋحوۆكا وكرۋگىندە وتكەن وبلىس­تىق سەميناردا ورتاعا سالدىق. وندا كاسىپكەر ەرجان بالتا­با­ەۆ­تىڭ ەگىستىگىندە تامشىلاتا سۋارۋ ءادىسى تاجىرىمدەلدى. وسىنداي سەمي­نار-جيىن اۋدان ەگىنشىلەرىمەن كانونەركا وكرۋگىنىڭ «لانا» شارۋا­شىلىعىندا (توراعاسى تەمىرجان ءادىلوۆ) ءوتتى. بيىلعى جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىنە بارلىعى 12,01 مىڭ گەكتار ەگىن جينالدى. ونىڭ ىشىندە 5,80 مىڭ گەكتار بيداي, 0,79 مىڭ گەكتار ارپا, 0,318 مىڭ گەكتار س ۇلى, 0,073 مىڭ گەكتار جۇگەرى, 5,03 مىڭ گەكتار جەردىڭ ماساق سا­باعى جي­نا­لىپ, 8,96 مىڭ توننا ءداندى داقىل­دار باستىرىلدى, ءار گەكتارعا شاق­قاندا ورتاشا تۇسكەن ءتۇسىم 7,4 تسەنتنەردەن اينالۋدا. 0,25 مىڭ گەكتار كوكونىس القابى دا جينا­­لىپ, تۇسكەن ءتۇسىم 5,01 مىڭ تون­نا­نى قۇرادى. ءار گەكتارعا شاققاندا ورتاشا ءتۇسىم 200 تسەنتنەردەن اي­نال­دى. ال 0,13 مىڭ گەكتار باقشا دا­قىلىنان 2,8 مىڭ توننا ءونىم الىندى. ءار گەكتارعا شاققاندا ورتاشا ءتۇسىم 215 تسەنتنەردى, 0,15 مىڭ گەكتار كارتوپتان, تۇسكەن ءتۇسىم 2,92 مىڭ توننانى قۇرادى. اۋداندا ەگىنشىلىكپەن قاتار, مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە, ونىڭ ونىمدەرىن ۇقساتۋ ءىسىن دا­مى­تۋعا دا تيىسىنشە نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە اۋدان بوي­ىن­شا 430 شارۋا قوجالىعى مال ءوسى­رۋمەن شۇعىلدانادى جانە 7 بور­داقىلاۋ الاڭى بار. بورداقىلاۋ الاڭىندا بۇگىندە 800-ءدىڭ ۇستىندە ءىرى قارا بورداقىلانۋدا. مال ءوس­ىرگىسى كەلەتىن اۋىل تۇرعىندارىنا الداعى ۋاقىتتا بارىنشا جاعداي تۋعىزىلاتىن بولادى. وسى رەتتە اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋگە باعىت­تالعان باعدارلامانى حالىققا كە­ڭىنەن ايتىپ, تۇسىندىردىك. وندا سۋب­سيديا الۋ جولدارى دا ءسوز بول­دى. قازىر جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە باسكول, م-ۆلادي­مي­روۆ­كا اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ كاسىپ­كەر­لەرى قولداپ وتىر. اۋداندا 7 شارۋا قوجالىعى 11 باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالدى كەلىسىم-شارت بويىنشا ساتىپ ال­دى. اتاپ ايتقاندا, بۇل ىسكە م-ۆلا­ديميروۆكا وكرۋگىنەن «درۋج­با»  (توراعاسى ا.زاحاروۆ), دولوننان – «قاسقىر» (توراعاسى س.قا­­لي­شەۆ), باشكولدەن – «ايجان» ء(تو­ر­اعاسى س.قاليشەۆ), «بەرنگاردت» ء(تور­اعا­سى ا.بەرنگاردت), سەمەنوۆكادان – «قاليجان» (توراعاسى ج.ساۋكەنوۆ), «الدونعار» (توراعاسى ت.اۋ­شاح­مانوۆ), سوسنوۆكادان – «رينات» (توراعاسى و.بايمۇ­حام­بە­توۆ) بەلسەنە قاتىستى. كاسىپكەر اربيەۆ دەگەن ازامات نەسيە الىپ, «سارىقامىس» ۋچاسكەسىن يەلەنىپ, 12 باس اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الدى. وندا بور­دا­قى­لاۋ الاڭىن سالدى, مال ازىعىن دايىندايتىن, مال قيىن شىعارۋ تولىق مەحانيزاتسيالاندىرىلدى. وس­ىنداي يگىلىكتى ىستەردىڭ ءناتي­جە­سىندە اۋداندا بيىل مال باسى مەن قۇس سانى ەداۋىر ءوستى. ءىرى قارا – 43 159 باس, ونىڭ 16 356-سى سيىر, قوي مەن ەشكى – 60 296 باس, شوشقا – 3 606, جىلقى – 8 890, قۇس – 41 114 باس بولىپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ وتكەن 7 ايىندا اۋىل شارۋا­شىلىعىنىڭ ونىمدەرى: ەت – 2 729,2 تونناعا, ءسۇت – 26 663,3 تونناعا, جۇ­مىرتقا – 2 066,5 مىڭ داناعا جە­تىپ, جوسپار 100 پايىزعا ورىن­دالدى. تاۋەلسىزدىك مەرەيتويىن لاي­ىق­تى قارسى الۋعا بايلانىستى ءىس-شارالار باعدارلاماسى جاسالعان. وندا اتقارىلاتىن ىستەر ناقتىلى كورسەتىلگەن. ەلىمىزدىڭ تورقالى توي­ىنا اۋدان كاسىپكەرلەرى ءوز تار­تۋلارىن جاساۋدا. سولاردىڭ ءبىرى, جاقىندا وبلىس ورتالىعىندا «قا­زاقستاننىڭ ەڭ ۇزدىك تاۋارى – 2011» اتتى جىل سايىن وتەتىن باي­قاۋ-كورمەدە گلۋحوۆكا اۋىلدىق وك­رۋ­گىنەن «قاليحان ۇلى» شارۋا قو­جالىعى (توراعاسى م.كاليكوۆ) «ءون­ىمنىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعار­عا­نى ءۇشىن» نوميناتسياسى بويىنشا جەڭىمپاز اتانىپ, ديپلومعا يە بولسا, دولون اۋىلدىق وكرۋگىنەن كاسىپكەر بولات شامامباي دوم­بى­را جاساۋدان وبلىس اكىمىنىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتالدى. «20 جارقىن ءىس» باعدارلاماسى بويىنشا دا ايتارلىقتاي يگى ىستەر اتقارىلدى. جۋىردا نۇرلىبەك باي­مۇراتوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە «بالدىرعان» شاعىن ورتالىعى اش­ىلدى. اۋدان كاسىپكەرلەرىنىڭ قول­دا­ۋىمەن وقۋشىلار جازعى دەم­ا­لىس­تارىندا استانا قالاسىنا ءجا­نە باسقا جەرلەرگە ساياحات جاسادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بەگەن ورتا مەكتەبى مەن اۋدان ورتالىعىندا 50 ادامدىق ەمحانا جاڭادان سا­لى­نىپ, بوي كوتەردى. اۋداننىڭ 24 مەكتەبى تولىق ينتەرنەت تو­را­بىنا قوسىلدى. كوپتەگەن اۋ­ىل­داردا «تازا سۋ» باعدار­لا­ما­سى بويىنشا سۋ جۇيەلەرى ءجون­دەۋدەن ءوتتى. اۋىلدار ابات­تان­دىرىلىپ, كوركەيىپ, كورىكتەنە ءتۇستى. انا تىلىندە ءبىلىم الاتىن شاكىرتتەر سانى دا ۇزدىكسىز ءوسۋ ۇستىندە. سونىمەن قاتار, مادە­نيەت سالاسى دا وركەندەپ, دا­مۋ­دا. اۋداندا كوركەم­ونەر­پاز­دار ۇيىرمەسى ءار اۋىلدا تۇ­راق­تى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. ءۇس­تى­مىزدەگى جىلدىڭ شىلدە اي­ىندا وسكەمەن قالاسىندا «ور­ال­حان­نىڭ كوكتەمى» اتتى V ايماقتىق انشىلەر بايقاۋىندا اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ قىزمەتكەرى گۇل­دانا ورازبەكوۆا ارنايى جۇلدە – «جەز­تاڭ­داي» ءانشى نو­مي­ناتسياسى بوي­ىن­شا مارا­پات­تالدى. اۋداندا 11 مەشىت جۇ­مىس ىستەيدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «20 جارقىن ءىس» اكتسياسى اياسىندا «مەناۋ اجەلەر قورىنىڭ» پرەزيدەنتى ماقسۇت ءومىرحانوۆتىڭ باس­تاۋىمەن جانە اۋدان اكىم­دىگىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداس­تى­رىلعان رەس­پۋبليكالىق اقىن­دار ايتىسى ءدۇ­ر­كىرەپ ءوتتى. وندا اۋداننىڭ تاۋەل­سىزدىك جىلدا­رىن­داعى تابىستارى اقىنداردىڭ باس­تى تاقىرىبى بولدى. جاقىندا «تۋعان جەرگە – تاع­زىم» اكتسياسى بويىنشا سەمەي ياد­رولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارا شىعىس قازاقستان وبلىسى ءماسلي­حا­تىنىڭ  دەپۋتاتى, وبلىستىڭ قۇر­­مەتتى ازاماتى وماربەك بايۋا­قوۆ­تىڭ باستاماسىمەن «بەسقاراعاي ءجا­نە پوليگون» اتتى تەلەمارافون دا جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. وندا 2 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى جينالىپ, 20 مۇگەدەك بالالاردىڭ ارقايسىسىنا 20 مىڭنان اقشالاي كومەك كورسەتىلدى. تاۋەلسىزدى­گى­مىز­دىڭ 20 جىلى ىشىندە بەسقاراعاي اۋ­دانىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق دامۋ جولدارىن اۋداننىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايرات­كە­رى, جۋرناليست اسىلبەك قوجاحمەت­ ۇلى «تاۋەلسىزدىك تاڭى» اتتى جا­قىندا جارىققا شىققان كىتابىندا كەڭىنەن جان-جاقتى بايانداعان. قورىتا كەلگەندە, تاۋەلسىزدىك مەملەكەتتى نىعايتۋعا, ءومىرىمىزدىڭ بار­لىق سالاسىن دامىتۋعا ءمۇم­كىن­دىك بەرىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز. سوندىقتان 20 جىلدىق مەرەيتويدى اتاپ ءوتۋ ءار قازاقستاندىق ءۇشىن ەرەكشە ءمان-ماعىناعا يە. بەسقاراعايلىقتار بۇل مەرەيتويدى جەمىستى جەتىستىكتەرگە جەتە وتىرىپ, ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ, لايىقتى قارسى الادى دەگەن سەنىمدەمىن. ەندى, مىنە 24 قىر­كۇيەكتە اۋدان جۇرتشىلىعى وسكە­مەندە «تۋعان جەرگە – تاعزىم» اكتسياسى بويىنشا اۋىل شارۋا­شى­لىعى جارمەڭكەسىن وتكىزىپ, ءان مەن كۇيدەن شاشۋ شاشپاق. قاليحان بايعونىسوۆ, بەسقاراعاي اۋدانىنىڭ اكىمى. شىعىس قازاقستان وبلىسى. سۋرەتتە: اۋدان اكىمى ق.باي­عو­نىسوۆ (ورتادا).