جۇرت ءىسى دەپ جۇمىلساق

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى جانە وسى داتاعا ارنالعان «رۋحانيات» ايىنىڭ  اياسىندا بۇگىن كوكشەتاۋ قالاسىنداعى ش.قۇسايىنوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ V قۇرىلتايى وتەدى. وعان ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىسىنان, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن دەلەگاتتار, تانىمال قوعام قايراتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ءتىل ماماندارى مەن ءباسپاسوز وكىلدەرىنەن قۇرالعان 200-دەن استام ادام قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە.  قۇرىلتايدا اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي دياچەنكو, مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى جانە تاعى باسقا زيالىلار بايانداما جاسايدى دەپ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق بۇل باسقوسۋدا ماسكەۋ قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ءابۋيسلام تۇرسىنباەۆ, رەسپۋبليكا جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين,  باس ءمۇفتي ءابساتتار قاجى دەربىسالى,  قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلدەرى سۆەتلانا بابكينا, اللا پلاتونوۆا, ديانا مەليحوۆا, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ پرەزيدەنتتىك قورىنىڭ ديرەكتورى ازات شاۋەەۆ  جانە تاعى باسقالارى ءسوز سويلەيدى. ءمانى مەن مازمۇنى زور وسى القالى جيىن اشىلاتىن كۇنى ءبىز اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ ماقالاسىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. تىلدىك, ەلدىك ماسەلەلەردى تۋ ەتكەن حا­لىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلتايى وتكەلى وتىر. وسى ورايدا قۇرىلتاي وتكىزەتىن ءوڭىردى كوك­شەتاۋ قالاسى دەپ بەلگىلەپ, تىكەلەي قولداۋ بىلدىرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ريزا­شىلىق كوڭىلمەن ءىلتيپات ءبىلدىرۋى­مىزدىڭ ارتىقتىعى بولماس. وسىناۋ القالى باسقوسۋ الدىندا كوپشىلىكتى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ IV-V قۇرىلتايلارى اراسىن­داعى جۇمىسىنان قىسقاشا حاباردار ەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. 2005 جىلى وتكەن ەل پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك تىلدەن بىلىكتىلىگىن انىقتاۋعا ارنالعان سىناقتىڭ ۇيىم­­داستىرىلۋى جانە قوعام پرەزيدەن­تىنىڭ وسى كوميسسيانىڭ توراعاسى بولۋى ءتىلىمىزدىڭ ءارى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتكەن ەلەۋلى وقيعا بولدى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان كەلەسى قادامداردىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ جا­نى­نان مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندە كوميسسيانىڭ قۇرىلۋى. وعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءوزى توراعالىق ەتىپ, ءجيى-ءجيى باسقوسۋلار وتكىزەدى. قوعام باسشىسى وسى كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە ءتىلىمىزدىڭ قوردالانعان ماسەلەلەرىن جوعارى دەڭگەيدە كوتەرۋگە مۇمكىندىك الدى. قوعام قىزمەتىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ پروبلەمالىق ماسەلە­لەرىنە ءتيىستى ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ نازا­رىن اۋدارتۋ, قوعامدىق پىكىر قالىپ­تاس­تىرۋعا ۇيىت­قى بولۋدى جاتقىزۋعا بولا­دى. وسى ورايدا قوعام ەسەپتى كەزەڭ ىشىندە ەلبا­سىعا, مەملەكەتتىك حاتشىعا, مينيسترلىكتەرگە, قالالىق, وبلىستىق اكىمدىك­تەر­گە تۇراقتى تۇردە ءتىل تاعدىرىنان تۋىن­دايتىن ءتۇرلى ۇسىنىستار بەرىپ, باستامالار كوتەرىپ كەلەدى. ولار ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانى­لۋىنا, ءدىني احۋالعا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن كۇشەيتۋگە, عىلىمي سيپاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇسىنىس­تار دەر ەدىك. وتكەن قۇرىلتايدا ۇيىمدى جاندان­دىرۋ ماسەلەسى قوزعالعان ەدى. بۇل جۇمىس ەكى باعىتتا ءوربىدى. ءبىرىنشىسى, الەمدەگى جاڭا اعىمداردى با­عامداۋ, ءتىلدى قازىرگى زامانعى تەحنو­لوگيالارعا ىلەستىرۋ, دۇنيە­تا­نىمدىق باعىتتى وي ەلەگىنەن وتكىزۋ بولاتىن. وسىعان وراي وتكەن كەزەڭدەگى اتقا­رىلعان ءىستىڭ باس­تىسى قازاق ءتىلىن قازىرگى زامانعى اقيقاتقا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار زامانىنا وراي­لاس­تىرىلۋ ەدى. بىلىكتى مامانداردىڭ كۇش-جىگەرىن ورتاق ماقساتقا شوعىرلاندىرۋدى كوزدەپ, جەتپىسباي بەكبولات ۇلىنىڭ مۇرىن­دىق بو­لۋىمەن «ينتەرنەتتەگى قازاق ءتىلى», «قازاق ءتىلى جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» تاقى­رىبىنا ورتالىق قوعام بىرنەشە دوڭگە­لەك ۇستەل وتكىزدى. وعان عالامتور­داعى قازاق ءتىلىنىڭ ءورىس الۋىنا ءبىر كىسىدەي اتسالىسىپ جۇرگەن اسحات ەركىمباي, ىزگىلىك ناعيەۆ, اينا ايتجانوۆا, بولات بوتەەۆ سياقتى ۇلتتىق ينتەرنەت-رەسۋرس­تاردى ومىرگە اكەلگەن بىلىكتى, باستاماشىل ماماندار قاتىستى. ءسويتىپ, اتالعان ازا­مات­تاردىڭ, سونداي-اق ونداعان ءتىل جانا­شىرلارىنىڭ بەلسەندى ءىس-قيمىلى ارقا­سىندا بۇگىندەرى قازاق تىلىندەگى ينتەرنەت-رەسۋرستار جەدەل دامىپ كەلەدى. پورتالدار سانى كوبەيدى. «ۆيكيپەديا» ەلەكترون­دى ەنتسيك­لوپەدياسى قازاق تىلىندە تۇزىلە باستا­دى. ونلاين-سوزدىكتەر شىعارىلىپ, جۇرت كادەسىنە اسۋدا. قازاق ءتىلى «فەيس­بۋك», «تۆيتتەر» سياقتى الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن قولدانىلادى. ينتەرنەت-جۋرناليستيكا قانا­تىن كەڭگە جايىپ, ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وسى باعىتتا كافەدرا قۇرىلدى. قازىر قوعام جاڭاردى, ادامداردىڭ سان­ا­­سى وزگەردى, قۇندىلىقتار تۇلەدى. سوعان ساي ءبىزدىڭ دە ءوز جۇمىسىمىزدى ءومىر سۇرا­نىسىنا ورايلاستىرا ۇيىمداس­تىرۋىمىز قاجەتتىگى ايقىن. حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ءىس-ارەكەتىن قايتا ەلەكتەن وتكىزىپ, ەندىگى كەزەكتەگى باعدارى قانداي بولماق, الداعى ماقساتى مەن مىندەتتەرى نەدەن تۇرادى دەگەن ماسە­لەلەردى ورتاعا سالىپ, ورتاق بايلامعا, ءباتۋا­لى پىكىرگە كەلۋ ورىندى بولار دەپ ەسەپتەيمىن. جالىندى سوزدەر مەن قان قىزدىرار ۇران­دار ەلدىڭ ساناسىنا اسەر ەتۋ ءۇشىن قاجەت-اق. بىراق بۇلار ماڭىزدى ىستەرگە كەلگەندە جارا­مايدى. بۇل ءۇشىن ناقتى ەسەپكە قۇرىلعان ارەكەت قاجەت. ىڭعايلى, ىرعاقتى, ۇيلەسىمدى جۇيە قاجەت. ءتىل – جەكە ادامنىڭ شارۋاسى ەمەس. مەملەكەتتىڭ دە باسىبايلى دۇنيەسى ەمەس. ءتىل – حالىق قازىناسى, ۇلتتىڭ جانى. ءتىلدىڭ ماسەلەسى – ۇلتتىڭ ماسەلەسى. ءتىلدىڭ ءمار­تەبەسى – ۇلتتىڭ مارتەبەسى, ەلدىڭ مەرەيى. مەرەيىمىزدى اسىراتىن دا, قۇتىن قاشىرا­تىن دا ءوزىمىز. ءتىل وتباسىنان باستاۋ الادى, وتان اياسىندا داميدى. وتباسى – ءوزىمىز دە, وتانىمىز – قا­زاق ەلى. بۇل ەكى ۇعىم دوم­بىرانىڭ قوس ىشەگىندەي تىعىز بىرلىكتە. وتباسى مەن وتاننىڭ ماقسات مۇراتى ۇندەسسە, ءىسىمىز بەرەكە تابادى, ءتىلىمىز قانات جايادى. باستاۋشى بولسا دا, قوس­تاۋشى تابىلماسا, ءىس العا باسا ما؟ سون­دىقتان وسى ەكى ۇستىننىڭ ۇيلەسىمىنە قول جەتكىزۋ  ءبىزدىڭ اسىل مۇراتىمىز بولماق. «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرعاندا اكادەميك ءا.قايدار باستاعان ىنتالى توپتىڭ كوزدەگەن باستى ماقساتى – ەلدىڭ ساناسىن وياتۋ بولا­تىن. ويتكەنى, كەز كەلگەن امال, ءىس-ارەكەت سانادان باستاۋ الادى. ادامدار ساناسىندا ورنىققان ۇستانىمدار مەن قۇندىلىقتارعا قاراپ باعدار انىقتايدى, تاڭداۋ جاسايدى. ەلدىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە زات ساتىپ الۋى, ءبىلىم الۋى, توي جاساۋى, وتباسىن قۇراۋى, ءومىر سالتى, كونتسەرتكە بارۋى, ت.ب. تولىپ جاتقان ارەكەتتەرىنىڭ بارلىعى سانانىڭ جەمىسى. دەمەك, سانا ادام قىزمەتىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن, سيپاتى مەن باعىتىن انىقتايدى. ادامنىڭ ساناسى قانداي بولسا, ونىڭ ارە­كەتى دە سونداي بولادى. ال سانانى كىم قالىپ­تاستىرادى؟ سانانى مەملەكەتتىك جۇيە, قوعام­دىق قارىم-قاتىناستار, اقپارات قۇرال­دارى مەن مادەني ونىمدەر قالىپتاس­تىرادى. سانادا ورنىققان قۇندىلىقتار مەن ۇستا­نىمدار ادامنىڭ تاڭداۋىن جانە ءىس-ارەكەتىن بەلگىلەيدى. ال سانانى وزگەرتۋ قيىننىڭ قيىنى. ول ءبىر كۇندە وزگەرە سالمايدى. ونى كۇشپەن نە اقشامەن اۋىستىرا المايسىز. ادامدار ءماج­بۇرلىكتەن امالسىز كەلىسكەن سىڭاي بىلدىرگەنىمەن, ءىس جۇزىندە ءوز كوزقاراسىندا قالا بەرەدى. حالىق ساناسىن تۇبەگەيلى جاڭا جاعداي عانا وزگەرتۋگە قابىلەتتى. ال مۇنداي جاڭا اۋاندى جۇرتشىلىقتىڭ جان-جۇرەگىنە تەرەڭ اسەر ەتەر, اقىل-ەسىن باۋراپ الار تىڭ يدەيالار عانا قالىپتاستىرا الادى. سونىمەن, سانانى وزگەرتۋ ءۇشىن وعان قا­جەتتى اقپاراتتى ۇتىمدى تاسىلدەرمەن ءسىڭىرۋ كەرەك ەكەن. اقپارات كوزدەرىنە ادامداردى قورشاعان كەڭىستىكتەگى اقپاراتتار (جارناما, كورنەكى قۇرالدار, اقپاراتتىق نۇسقاۋلىق­تار, ت.ب.), كوركەم ادەبيەت, فيلمدەر, بالاباقشا مەن ورتا مەكتەپتەر, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ءان-كۇي, ويىندار, ءسان الەمى, ينتەرنەت, بايلانىس قۇرالدارى, ت.ب. جاتادى. مىنە, وسىلاردىڭ كومەگىمەن ادام ساناسى قالىپتاسادى. اتالعان قۇرالدار ارقىلى بەرىلەتىن اقپاراتتىڭ مازمۇنى مەن ءتىلى شەشۋشى ءرول اتقارادى. قوعامدىق پىكىر مەن حالىق ساناسىنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن بىلگىڭىز كەلسە, جوعارىدا كەلتىرىلگەن سالانى تالداپ شىعۋ جەتكىلىكتى. ال قازاق ءتىلى وسىندا ءسوز بولعان اقپا­راتتىق-مادەني سۇرانىستى وتەپ وتىر ما؟ ورىس تىلىندەگى اقپاراتتىق ونىمدەرگە بالاما بولارلىق قازاق تىلىندە دە ينتەل­لەك­تۋالدىق ونىمدەر جاسالدى ما, جاسالسا ولار­دىڭ ساپاسى جۇرتشىلىق تالعا­مىنان شىعا ما؟ بۇل ورايدا تۇششىمدى, كو­ڭىل تولتى­رارلىق جاۋاپ بەرۋ قيىن. اشىعىن ايت­قاندا, قازاق تىلىندە عىلىمي-ينتەل­لەكتۋالدىق باسپا ونىمدەرىن جەتكىلىكتى دەڭ­گەيدە دايىنداۋدا كەمشىن تۇستارىمىز كوپ. وسى ماسەلەگە كۇش سالعان ورىندى بولماق. قازاقستان قوعامىندا قالىپتاسىپ وتىر­عان جاعداي دا ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق-مادەني كەڭىستىگىندە ورىن الىپ وتىرعان جاعدايدىڭ تىكەلەي كورىنىسى. جاسىراتىنى جوق, قازاق­ستاننىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگى رەسەيدىڭ ىقپالىنان ءالى ارىلعان جوق. تاۋەلسىز­دىگى­مىزدىڭ جيىرما جىلدىعىنا دەيىن تاۋلىك بويى مەملەكەتتىك تىلدە حابار تاراتاتىن ءبىر تەلەارنا اشا الماي كەلگەن ەدىك. قۇدايعا شۇكىر, «قازاقستان» تەلەارناسى قازىر تۇگەل قازاقشا سويلەي باستادى. ال جۋىردا عانا اشىلىپ, بالالارعا ارناپ قازاق تىلىندە حابار تاراتاتىن «بالاپان» تەلەارناسى اقىلى جەلى ارقىلى كور­سەتىلەدى. وعان بۇكىل قازاق بالاسىنىڭ قولى جەتە مە؟! ارينە, جوق. بولاشاعىن ويلاعان ەل بالادان باستاۋشى ەدى. وسى ورايدا, ءبىزدىڭ بيلىكتىڭ بولاشاقتى قالاي ەلەستەتەتىنىن تۇسىنبەيسىڭ. كوشەدەگى كورنەكى اقپارات پەن جارىم­جان جارناما ءتىلى جايلى ايتا-ايتا جاق تال­دى. كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ توقسان توعىز پايى­زى رەسەيدىڭ ونىمدەرىن تاراتادى. بۇعان رە­سەيدىڭ گازەت-جۋرنالدارى مەن ەلىمىزدە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ سالىعىنان قۇ­رال­عان بيۋدجەت قاراجاتىنا شىعاتىن ورىس تىلىندەگى باسپا ونىمدەرىن قوسىڭىز. وسى كەزگە دەيىن قازاقستاندا بالالارعا ارناپ بىردە-ءبىر وي­ىن­­شىق, ينتەللەكتۋال­دىق ويىندار شىعارىل­ماپ­تى. تەك سوڭعى كەزدە بەلگىلى انشىلەر قى­دىر­الى مەن قاراقات قازاقشا سويلەي­تىن قا­زاقى پىشىندەگى قۋ­ىر­شاق شىعاردى. وسىن­داي جاعداي ورىن الىپ وتىرعاندا, قازاق قوعا­مى ءالى كۇنگە نەگە وزگەگە ەلىكتەگىش دەپ قالاي جازعى­رارسىڭ؟ بالالارىن وزگە تىلدەگى بالاباقشالار مەن مەك­تەپتەرگە بەرەدى دەپ قالاي كىنالارسىڭ؟ ەڭ الدىمەن ماسە­لەنى «مەملەكەتتىك ءتىل تۋ­را­لى» زاڭ قابىل­داۋ­دى تالاپ ەتۋدەن باس­تاعان ءجون. وسى كەزگە دەيىن بۇل زاڭنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى دايىن­دالىپ, پارلامەنتكە ۇسى­نىل­­عانىمەن, ول ىسى­رىلىپ قالۋمەن كەلەدى. ەندى بۇعان جول بەرۋگە بول­مايدى. وسى زاڭ قا­بىل­دانسا, سوعان ءساي­كەس كوپتەگەن زاڭدارعا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تى­نى­سىن اشار وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزىلۋگە جول اشىلاتىن ەدى. ەلباسى حالىققا ار­ناعان بيىلعى جول­دا­ۋىندا «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستان­دىقتاردىڭ سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ. ال 2020 جىلعا قاراي ولار كەمىندە 95 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس. ەندى ون جىلدان كەيىن مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 100 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلىپ شىعاتىن بولادى» دەدى. بۇل مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن الداعى جىلدان باستاپ باستاۋىشتا وقيتىن بالا­لاردىڭ بارلىعى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە بارۋى قاجەت. ولاي بولماعان جاعدايدا, مۇنى ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانە ونىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەلەرى ەلباسىنىڭ وسى ناقتى تاپسىرماسىن ءتۇسىنىپ, ءتيىستى شارالار قابىلدار دەپ ويلايمىز. ءبىلىمنىڭ كوزى – وقۋلىقتا. ال بىزدە قازاق تىلىندەگى وقۋلىق ماسەلەسى شەشىمىن تاپ­پاعان. ورتا مەكتەپتەر وقۋلىقپەن قام­تا­ماسىز ەتىلگەنىمەن, جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا بۇل جاي ۋشىعىپ تۇر. جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ مالىمەتىنشە, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتار 7 پايىزدى قۇرايدى. جاراتى­لىستانۋ سالاسىن بىلاي قويعاندا, بۇرىن­نان قازاق بولىمدەرى بار جۋرناليستيكا, فيلولوگيا, زاڭ سالاسىنىڭ ستۋدەنتتەرىنىڭ وزدەرى وقۋلىققا مۇقتاج. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ستۋدەنتتەردى ءتيىستى وقۋلىقپەن قامتاماسىز ەتە الماعان جوعارى وقۋ ورىندارىنا نەگە ليتسەنزيا بەرەدى, نەگە وسى ماسەلەنى تالاپ ەتپەيدى؟ جيىرما جىلدان بەرى قازاق تىلىندەگى وقۋلىقپەن قامتاماسىز ەتۋدى جۇيەلى تۇردە شەشۋدى نەگە قاراس­تىرمايدى؟ باسقاسىن بىلاي قويعاندا, بۇل ادام قۇقىعىن ورەسكەل بۇزۋ ەمەس پە؟ ستۋدەنتتەردىڭ اتا-انالارى بالالارى ءۇشىن اۋىزدارىنان جىرىپ, اقىسىن تولەيدى, ال وقۋ ورنى ولاردى ءتيىستى وقۋلىقپەن قامتا­ماسىز ەتپەيدى. سوندىقتان بۇل رەتتە تۇتى­نۋشى, قوعامنىڭ ءوزى دە بەلسەندى بولىپ, ءوز قۇقىقتارىن تالاپ ەتكەندەرى ءجون. وقۋلىق ماسەلەسىنىڭ ءتۇيىندى بولاتىن سەبەبى, ستۋدەنتتەر كوپشىلىك پاندەردى, اتاپ ايتقاندا قوعامدىق-الەۋمەتتىك باعىتتاعى پاندەردى رەسەي وقۋلىقتارىمەن وقيدى. ارينە, ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا سياقتى پاندەردى وزگە تىلدەردەگى وقۋلىقتاردى پايدالانا وتىرىپ وقىتۋعا بولار, بىراق وزگە ەلدىڭ گۋمانيتارلىق سالاداعى وقۋلىق­تارىن پايدالانۋ ارقىلى ءبىز وزگە يدەولوگيانى ناسيحاتتايمىز. بۇل, ەگەمەن ەلدىڭ نامى­سىنا تيەتىن جاعداي. ەكونوميكا جانە ساياساتتانۋ عىلىم­دارى سالاسىندا اتاق الۋدى ءوز لاۋازى­مىنا قو­سىمشا دارەجە ساناپ كەلگەن مانساپقور شەنەۋنىكتەردىڭ كەسىرلى ارەكەتى بۇگىندە ۇلتتىق ساناعا وراسان زور نۇقسان كەلتىرۋدە. اتقامىنەرلەردىڭ قايسىسى فيلولوگيادان نەمەسە ادەبيەتتانۋدان, تاريحتان, ماتەماتيكادان, حيميادان ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ عىلىمي جۇمىس جاز­دى دەيسىز؟ بىزدە كەيبىر عىلىم سالالارى بويىنشا بىلىكتى ماماندار دا جوق, ولاردى جاڭا جۇيە بويىنشا دايارلاپ شىعارۋ ۇزاق ۋاقىت الاتىن ءۇردىس. وسى ءبىر ويلاستى­رىلماي ىستەلگەن تىرلىك سال­دارىنان ارعى تاريحتى بىلاي قويعاندا, 1916-1918 جىل­دارداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرى­لىسى, «الاش» قوزعالىسى, جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىل­دارداعى اشتىق پەن ساياسي جازالاۋ ناۋقانى, 1950 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن ماسەلەلەرىنە قاتىستى اياقتالعان عىلىمي جۇمىستار سورەگە تاستالدى. قورعالماعان ديسسەرتا­تسيا­لىق جۇمىستار سانى 17 مىڭعا جۋىق­تايدى ەكەن. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, قازاق تىلىندەگى جۇمىس­تاردىڭ ۇلەس سالماعى 51 پايىزدان, ونىڭ ىشىندە جا­راتى­لىستانۋ عىلىمدارى بويىن­شا 23 پايىزدان اسىپ كەتكەن. مۇنىڭ جار­تىسىن گۋمانيتارلىق سالاداعى ەڭبەكتەر دەۋگە بولادى. ول ەڭبەكتەردىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر. ءبىز ەلدىڭ ساناسىن وزگەرتەمىز دەيمىز. ال بىراق ءوز سانامىز تۋرالى ويلانبايمىز. مۇنى حالقىمىز: «ءوزىڭ ديۋاناسىڭ, كىمگە ءپىر بولاسىڭ؟» دەمەي مە؟! سوندىقتان سان­دىق وزگەرىس ساپالىق وزگەرىسكە باستاي­تىنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ءيا, قازىر قوعام وزگەردى, ەل جاڭاردى. جاڭارعان قوعامعا جاڭا سانا قاجەت, جاڭا يدەيالار قاجەت, جاڭا باستامالار قاجەت, جاڭا قۇرىلىم قاجەت. ۋاقىت – قاتال سىنشى ءارى ەلەكشى. ۋاقىت سۇرانىسىن ءدوپ باسىپ قانا قويماي, جاڭا لەپ پەن لەك تۋدىرۋشىلار قالادى دا, وعان ىلەسە الما­عاندار ءوز-وزىنەن سىرىلىپ قالا بەرەدى. ءبىز وسىدان ساقتانايىق, وسىعان قام قىلايىق. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىل­دارى­مەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدىڭ ەتنودە­مو­گرافيالىق احۋالىنىڭ ايتارلىقتاي وزگەرگەنى بەلگىلى. وسىعان وراي ەتنو­لينگۆيس­تيكالىق كارتا جاساۋدىڭ وزەكتىلىگى ايقىن. بۇعان ەلىمىزدىڭ ستاتيستيكالىق اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرى كومەك بەرەدى. سوڭعى جالپىۇلتتىق حالىق ساناعى دەرەكتەرى ءجىتى تالدانىپ, سونىڭ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ ەتنولينگۆيس­تيكالىق كارتا­سىن جاساۋ جانە سوعان سايكەس ءىس-شارالار جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. قوعامىمىزداعى ەڭ تۇيتكىلدى ماسەلە­نىڭ ءبىرى – ءدىن جايى. ءتىلدى قوزعاي وتىرىپ, دىننەن اينالىپ وتە المايمىز. ويتكەنى, ءدىن – رۋحاني دۇنيەمىزدىڭ وزەگى. ەلىمىز سىرتقى قارجىلىق رەسۋرستارعا مۇقتاج بولعان جىلدارى شەتەلدىك ينۆەستيتسياعا جول اشىپ قانا قويعان جوقپىز, سونىمەن بىرگە, شەتتەن كەلەتىن رۋحاني دۇنيەلەرگە دە جۇرەگىمىزدىڭ قاقپاسىن اشىپ تاستادىق. سونىڭ سالدا­رىنان از عانا جىلدىڭ ىشىندە الەمدە بار سەكتانىڭ بارلىعى دا قازاق­ستانعا كىرىپ, ەمىن-ەركىن قىزمەتىن ورىستەتتى. كوپ ۇزاماي-اق ونىڭ زياندى سالدارلارىن كورىپ وتىرمىز. بۇعان دا قارسى قوياتىن قارۋىمىز بولۋ كەرەك. ول ءوزىمىزدىڭ اتا-بابامىزدان بەرى تۇتىنىپ كەلە جاتقان ءتول ءدىنىمىز – يسلام ءدىنىنىڭ ونەگەلى جولى. بۇل ءۇشىن قازاقستان مۇسىل­ماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ جۇمى­سىن كۇشەيتۋ قاجەت. ەلىمىزدىڭ بارلىق مەشىتتەرىندە جۇما نامازىنىڭ ۋاعىزدارى بىردەي وقىتىلۋى ءتيىس. ونىڭ ارنايى كەستەسى بەكىتىلىپ, يمام­داردىڭ سودان اۋىتقىماۋىنا قول جەتكىزگەن ءجون. قوعامدا قۇندىلىقتاردى قايتا باعا­لاۋ ۇردىستەرى جۇرۋدە. سوعان ساي قازاق قو­عامىندا بىرنەشە قاتپارلى ءسۋبما­دە­نيەت­تەر قالىپتاس­تى. ءتىل ساياساتىن جەمىستى جۇرگىزۋ ءۇشىن وسىناۋ ۇدەرىستەردى زەرتتەپ, عىلىمي نەگىزدە جۇرگىزگەن ورىندى. ماسە­لە تەك ءتىل ماماندا­رىنا تىرەلىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان الداعى كەزەڭدە ءتۇرلى سالا ماماندارىنان ارنايى توپ قۇرىپ, ولاردىڭ ىشىندە تىلشىلەر, الەۋمەتتانۋ­شىلار, زاڭگەرلەر, پسيحولوگتار, فيلوسوفتار, ديزاينەرلەر, مادەنيەتتانۋ­شىلار, ت.ب. مامانداردان جۇمىس توبى جاساقتا­لىپ, ورتاق كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەرەك. سونىڭ ناتيجەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ءتىل ساياساتىن ىسكە اسىرساق, دۇرىس بولادى. زاڭگەر مامانداردان جۇمىس توبىن قۇرىپ, «قر ءتىل تۋرالى» زاڭىنا ءتۇسىندىر­مە دايىن­دالۋى كەرەك. ءسويتىپ, ول حالىق اراسىندا جان-جاقتى ناسيحاتتالعانى ءجون. قازىر مۇمكىندىكتەر مول اشىلعان زامان. كوزىن تاپقانعا, ءىستىڭ ىڭعايىن بىلگەنگە – دۇنيە جەردىڭ بەتىندە. قارجىلىق قولداۋ كورسەتپەيدى دەپ مەملەكەتكە وكپە ارتۋىمىز ورىنسىز. قوعامنىڭ بارلىق قۇرىلتايىنىڭ وتۋىنە تىكەلەي ەلباسى جانە مەملەكەت قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. قالعان ماسەلەنى ءوزىمىز رەتتەۋىمىز كەرەك. قوعامدىق ۇيىمدارعا ارناپ جىل سايىن كونكۋرستار جاريالايدى. ۇتىمدى وي, ءتيىمدى باستاما بولسا, سونى جەڭىپ الۋ, ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگى كوپشىلىككە بەرىلگەن. بىرقاتار وبلىستىق ۇيىمدارىمىز وسى مۇمكىندىكتى جاقسى پايدالانۋدا. ەندىگى كەزەكتە قوعام زامان تالابىنا ساي يكەمدى, ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىرا الا­تىن­داي جاعدايعا جەتۋى ءتيىس. ۇلتتىڭ تۇتاستىعى – ءتىلدىڭ تۇتاستىعى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا دا ۇلتتىق قۇندى­لىقتارىمىزدى تۇگەندەۋ, قۇرمەتتەۋ جو­لىن­دا اۋىزبىرشىلىگىمىزدەن اجىراماۋى­مىز كەرەك. بىرىگىپ اتقارار ءار الۋان شارالا­رىمىز ءالى دە جەتەرلىك. وسى ورايدا ويىمدى ۇلت كوسەمى احمەت بايتۇر­سىن ۇلى­نىڭ تومەندەگى پىكىرلەرىمەن تۇجىرىم­داماقپىن: «جۇمىس قولعا الىپ ىستەسە بىتپەكشى, جوق ارتىنان قالماي ىزدەسە تابىلماقشى... جۇرت جۇمىسى قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي جۇمىس سياقتى. قۇمىرسقاشا جابىلا, تىنباي ىستەسەك ونەدى. ءبىرى ونى, ءبىرى مۇنى ىستەپ, يلەۋدە قاراپ تۇرعان قۇمىرسقا بولمايدى. جۇرت جۇمىسىن دا سولاي ىستەسە, العا باسادى…» ومىرزاق ايتباي ۇلى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ  پرەزيدەنتى, اكادەميك.