جاقاەۆ – 120
ول فەوداليزمدە تۋىپ, سوتسياليزمدە سالتانات قۇرىپ, كاپيتاليزمگە بەت بۇرعان قوعامدا اڭىزعا اينالدى. ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا سىر توپىراعىنىڭ داريا بويىن جايلاعان قارعالى دەگەن جەرىنە كىندىك قانى تامىپ, جىگىت شاعىندا كەدەيلەر قۇرعان ارتەلگە مۇشە بوپ كىردى. قازىر ءبىر كەزدەگى «قىزىلتۋ» كولحوزى ءوز اتىندا. اۋىلداعى مەشىت تە «ىبىراي مەشىتى» دەپ اتالادى. ول – بۇرىنعىلارعا بەلگىلى, ال قازىرگىلەرگە ەلەس سەكىلدى ەرەنعايىپ بەينە.
ىبىراي شىن مانىندە كىم ەدى؟
1891 جىلى فەوداليزمنىڭ كەڭ جايلاۋىندا شىر ەتىپ دۇنيە ەسىگىن اشقان ول كەتپەن ۇستايمىن دەپ ويلاعان جوق. قىلشىلداعان جيىرما التى جاسقا دەيىن مال باقتى, ماقتا ەكتى, اتا-باباسىنىڭ شىققان جەرى سارىارقاعا الدەنەشە رەت كىرە تارتىپ بارىپ, استىق اكەلىپ, جۇرت قارا بيدايعا ءتىسىن تيگىزدى. بالا كۇندەرىندە نەمەرە ءىنىسى بوقايدىڭ سىزدىعى ەكەۋىن اكەلەرى توتە وقۋعا بەرگەن-ءدى, بىراق مولدانىڭ كوك شىبىعى مەن ساباقتان سوڭ تالعاجۋ قىلار اششى اتالانىڭ دامىنە شىداي الماي كونتەرلى بالا ءبىر كۇندە قاشىپ كەتتى. ءسويتىپ, كورشى وڭتۇستىك جاقتان كورگەنىن ىستەپ ماقتا ەكتى, بىراق كولكىگەن سىر سۋىن ەگىسكە شىعارا المادى. وسىلاي ءار ءىستىڭ باسىن ءبىر شالىپ جۇرگەندە زامان وزگەردى, باي-ماناپتاردىڭ ءجۇنى جىعىلىپ, كوشەگە قىزىل تۋ ءىلىندى. بۇل – فەوداليزمنىڭ قول بۇلعاپ كەتىپ, سوتسياليستىك ءداۋىردىڭ كەلۋى ەدى. ىبىراي ءوزى تۋعان ون توعىزىنشى عاسىرمەن قوشتاسىپ, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جاڭا تىرشىلىگىندە كوپ نارسەگە توسىرقاي قاراسا دا توسىن ىستەرگە بەت بۇرا باستادى. ارتەلگە مۇشە بولدى, كورشىسى سەيتىمحان ۇستا جاساپ بەرگەن قايىڭ ساپتى كەتپەندى قارا تىرلىكتەن اياعان جوق, ارتەل باسشىسى قايدا جۇمساسا سوندا باردى. اتالانى اششىسىنباي, كوك شىبىقتى اۋىرسىنباي قالىپ قويعان ءىنىسى سىزدىق توتە وقۋدى ءتامامداپ, ساۋاتىن اشىپ كەپ, ارتەلدى باسقاردى. ءسويتىپ جۇرگەندە كولحوز قۇرىلىپ, ماسكەۋدە التى اي وقىپ, ءبىلىمىن تولىقتىرىپ كەلگەن سىزدىق جينالىستا سول كولحوزدىڭ اتىن قويدى. «ەڭبەككە شىقساق قىزىل تۋ ۇستاپ شىعامىز, سوعىسقا شىقساق قىزىل تۋ ۇستاپ شىعامىز, كولحوزدىڭ اتى «قىزىلتۋ» بولسىن» دەدى القالى جيىندا كوكشىل كوزى ك ۇلىمدەپ تۇرىپ. بۇل قوستاپ, ءىنىسىنىڭ ارقاسىنان قاقتى. ىبىرايدىڭ جالپاق جاۋىرىنى سول جولى جينالىسقا قاتىسقانداردى جالت قاراتىپ ەدى.
ول بوزبالا شاق – جاستىق داۋرەنىندە ءوز ورتاسىنا اسا ءبىر ءسىڭىمدى بولمادى. قىزويناقتا دا, اقسۇيەكتە دە قارا كۇشىمەن كوزگە ءتۇسىپ, اۋىر قيمىل-قوزعالىسىمەن ورتادا وعاش كورىنىپ قالا بەردى. تاۋداي بوپ دۇڭكيگەن بوزبالا قىزويناقتىڭ كوركى بولماعانىمەن, بەلدەسۋدە ءبارىن جىعىپ, ەركەكتەر ەرنىن تىستەپ جۇرەدى ەكەن.
ىبىراي جار ءسۇيۋ مەن پەرزەنت ءسۇيۋدە دە مالشىنىپ لاززاتقا بولەنگەن جان ەمەس. ونىڭ اۋىر مىنەز-قۇلقىنا ساي ءومىرى دە وزىنە سونداي اۋىرلىقتى سىيلاعانداي. العاشقى جارى بالقيا ەرتە باقيلىق بوپ, ارتىندا جالعىز ۇلى اقىلبەك قالدى. ول 1942 جىلى وتان ءۇشىن وققا ۇشتى. كەيىنگى جارى بيباجاردان دۇنيە ەسىگىن اشقان جالعىز پەرزەنت سەيىتبەك – ارتىندا قالعان تۇياق. ول دا اگرونوم, جەر جانىن ايالاعان ديقان. ومىردەگى جالعىز پەرزەنتىنەن كەيىنگى قيماسى – قارا كەتپەنى ەدى, ول دا مۇراجايدا تۇر.
ىبىرايدىڭ باعىن جاندىرعان سوتسياليستىك قوعام. «قىزىلتۋ» كولحوز بوپ قۇرىلعان 1929 جىلدان باستاپ قارا جۇمىسقا ارالاستى. تاعى دا ماقتا ەكتى, بىراق ىستىق جەردىڭ وسكىنى سىر توپىراعىن وگەيسي بەردى, قاۋپايا بوپ قۋراپ قالدى. الىپ سىرداريانىڭ سۋىن ومىرگە پايدالانۋ ءتۇبىرلى ماقسات بولدى. ويتكەنى, «سۋلى جەر – نۋلى جەر», بار سۋدى ۇلكەن ەگىسكە نەگە پايدالانباسقا؟ «قىزىلتۋدىڭ» قاراتاۋ بەتكەيىن الىپ, ساكەننىڭ «باندىنى قۋعان حاميتىنداعى» كۋدريا باۋىنىڭ بويىن جاعالاتىپ, وبلىس اۋماعىنداعى الىپ قۇرىلىس – ۇزىندىعى 105 شاقىرىمعا سوزىلعان – شيەلى كانالىن قازۋ باستالدى. وسى ەڭبەك مايدانى ونىڭ كەتپەنشى اتىن شىعاردى. توپىراقتى زەمبىلگە سالماي بىردەن جاعاعا اتتى, جۇرت سياقتى دەمالۋدى بىلمەدى. ءسويتىپ, ون كۇن سايىن بەرىلەتىن سىياقى – ون مەتر شىت ماتانىڭ كوبىن ءوزى الدى. قىزىل تىلگە تۇساۋ بار ما؟ كولحوز باستىعى سىزدىق بوقاەۆ سىياقىنىڭ كوبىن اعايىنىنا بەرىپ جاتىر دەگەن سىپسىڭ ءسوز شىقتى. ومبىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىن ءبىتىرىپ كەلگەن اۋداندىق جەر ءبولىمىنىڭ باس اگرونومى ءارى ۋاكىل انەس التىنبەكوۆ جارما جاعالاپ ءجۇرىپ ىبىرايدى سىرتتاي باقىلادى. سوزگە ساراڭ, ىسكە جومارت ادامدى كوردى. كەتپەنشىنىڭ جالپاق جاۋىرىنى مەن باتپانداي بىلەگىنە, قۇمبىل قيمىلىنا قايران قالدى. بولاشاقتا ەگىلەتىن كۇرىش تاناپتارىن كۇتىپ-باپتاۋ ءۇشىن وسى ءبىر سوزگە ساراڭ, ىسكە جومارت ادامدى ىشتەي قالادى. سولاي بولدى دا. انەس ىبىرايدىڭ باقىتى بوپ جولىقتى. انەس ديقاندى, ديقان ءدان مەن جەر ساراپشىسىن ءتۇسىنىپ, ءبىر-بىرىنە باس ءيدى. انەس ىبىرايدىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, اتىن ايگىلەدى, «ىبىراي جاقاەۆتىڭ كۇرىش ءوسىرۋ ءتاجىريبەسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, سىر كۇرىشىن ومىردەن وتكەنشە ماپەلەپ ءوتتى. انەس التىنبەكوۆتىڭ ارتىندا قالعان كۇندەلىگىندە سىر عىپ جازعان سوزدەرى مىناداي: «ىبەكەڭنىڭ ەڭبەككەرلىگىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ ءمۇمكىن ەمەس. ىبەكەڭ رەكوردتىق ءونىم العان جەرىن توعاي تومارىنان كەتپەنمەن ارىلتتى. سوندا ءبىر كۇندەرى 16 نورماعا دەيىن ورىندايدى. ءوزى سۋشى, ءوزى سەبۋشى, ءوزى سوقاشى, ءوزى وتاقشى, ءوزى تەگىستەۋشى, ءوزى تۇقىمدى سۇرىپتاۋشى جانە ءوزى باعالاۋشى.
ىبەكەڭ: «ايتىپ بەرگەن نۇسقاۋدان ورىنداپ كورسەتكەن نۇسقاۋ مىڭ ەسە قۇندى», دەيدى. جەر ايداۋ ساپاسى تۋرالى سۇراعان شاكىرتىنە ول سوقاعا ءوزى وتىرىپ تەرەڭ-سايازىن, تاعى باسقا ساپاسىن ناقتى ورىنداپ كورسەتكەنىنە سان رەت كۋا بولعانبىز. ول «ءوز قولىڭنان كەلمەسە قالاي ۇيرەتەسىڭ» دەگەندى باستى باعىت ەتىپ ۇستايدى». سوندا ديقان كۇرىش ەگۋدىڭ ءالىپپەسىن ۇيرەتىپ, اتىز دەگەن تارام-تارام تارماقتاردى ەڭ اۋەلى توپىراققا سىزىپ كورسەتكەن قيىر شىعىستان اۋىپ كەلگەن كورەي شالى كيم-مان-سامنىڭ ارۋاعى الدىندا باس يمەدى دەيسىز بە؟ عالىم ودان ءارى ديقان بويىنان كورگەن عيبراتتى بىلايشا جەتكىزەدى. «ىبەكەڭنىڭ بايىپتاۋ سەزىمى زور. ول كەيبىر زەرتتەۋ تىلەيتىن قۇبىلىستى ءوز بايىبىمەن ءدال تابادى. مىسالى, ول اگرونومدىق ەرەجەدە 130 كىلا تۇقىم سەبۋ كەرەك دەگەن نورمانى ەكى ەسەگە دەيىن كوبەيتىپ قولداندى. رەكورد جاساعان جىلى ازوت تىڭايتقىشىن 5 تسەنتنەر بەرۋ كەرەكتىگىنە قاراماستان, ونى 9 تسەنتنەردەن بەردى. وسىمدىكپەن ءتىل تابىسقانداي ءۇش رەت ءبولىپ بەردى. ءبىر جەرگە جوسپارلانعان 12 تسەنتنەر ازوتتىڭ 25 پايىزى ارتىق دەدى. توپىراقتى لابوراتوريادان وتكىزگەندە ونىڭ جورامالى دۇرىس بولىپ شىقتى. تىڭايتقىشتى 12 تسەنتنەر بەرگەن جەر قاۋپايا بولىپ كەتتى. ال 25 پايىز كەمىتىپ بەرگەن جەر ودان اناعۇرلىم ارتىق ءونىم بەردى. 4 قازان, 1971 ج.».
ىبىراي تاعدىرى – داۋىرمەن تامىرلاس. ول ومىردە شامشىراق بولام دەپ ەشتەڭەگە بويۇسىنباعان, جالعان سويلەۋ – ول ءۇشىن كۇنا. 1941 جىلى ەل باسىنا كۇن تۋعاندا سوعىسقا شاقىرتۋ كەلىپ اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتقا بارادى. «ەلۋ بىردەمىن دەپ ايت», دەپ كولحوز باستىعى سىزدىق قۇلاعىنا قۇيىپ جىبەرەدى. ءتۇس اۋا كەلىپ: «ەلۋ بىردەمىن دەپ ايتا المادىم, كەتەتىن بولدىم», دەپ جينالىپ جاتقاندا, سىزدىق اتىنا مىنە شاۋىپ, اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قاراكوزوۆكە كەلىپ, ەر-ازامات ازدىعىن, كۇرىش ەگەتىن ادام جوقتىعىن ايتىپ, ءبىر جاستى جابا توقىپ الىپ قالادى. ول سوعىستا دا بۇعىپ قالار جانايار بولماس ەدى, بىراق قارا كەتپەندى قولعا الىپ, قازاقى سالى ەگىپ, كۇرىشتىڭ اتىن الەمگە پاش ەتە الار ما ەدى, كىم ءبىلسىن دەيمىز دە, قاھارلى 41-جىلى جارتى عاسىر جاساعان ادامنىڭ يماندى كەلبەتىن كوز الدىمىزعا اكەلەمىز.
قاندى قىرعىن جىلدارى ىبىرايدىڭ دا, «قىزىلتۋدىڭ» دا اتى شىقتى. ءۇي ورنىنداي ءداۋ توماردى قوس وگىزبەن ءسۇيرەپ, سەبىلگەن ءداندى سۋمەن ارالاستىرىپ, «ىلاي وماش» جاساپ كەلە جاتقاندا وگىزدىڭ بىرەۋى زورىعىپ وماقاسا قۇلايدى. ول ءتورت اياقتى جانۋاردى سيراعىنان سۇيرەپ جاعاعا شىعارىپ تاستاپ, ورنىنا ءوزى جەگىلەدى. اتىز جاعالاپ جۇرگەن اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قاراكوزوۆ قاتار جەگىلگەن ادام مەن وگىزدى كورىپ, زارەسى ۇشىپ تۇرا قاشىپتى. اۋپارتكومعا كەلىپ, كورگەنىن ايتقاندا ول ۋاقىت پەن ەڭبەكتىڭ الدىندا قۇل بوپ جۇرگەن باياعى سوعىستان الىپ قالعان جىگىت بوپ شىقتى. وسىدان باستاپ ىبەكەڭنىڭ ەسىمى جينالىستاردا اتالا باستايدى, سوعىستاعى ەرلەرمەن سالىستىرىپ, ەڭبەك مايدانىنىڭ ەرى رەتىندە كورنەكى سوزگە قۋات بولادى. ىبىراي كۇرىشتىڭ بابىن تاۋىپ, بالاداي ماپەلەي ءبىلدى. 1944 جىلى 12 گەكتار ەگىستىڭ ءار گەكتارىنان 148 تسەنتنەردەن ءونىم جينادى. مايدانعا اتتانعان جالعىز ۇل اقىلبەكتەن قالعان تاناپتىڭ ءار گەكتارىنان 172 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. ءبارىنىڭ دوڭگەلەك ەسەبى – 1824 تسەنتنەر. بۇنى ءدان سىرىن زەرتتەگەن قاسقا ماڭدايلار الەمدىك رەكورد دەپ باعالادى. وسىدان الىنعان 172 مىڭ سوم قارجى تۇگەل قورعانىس قورىنا اۋدارىلدى. قاندى قىرعىن كۇندەرىندە جوعارى باس قولباسشى ستاليننەن ى.جاقاەۆتىڭ اتىنا ارنايى جەدەلحات كەلدى. وندا: «سىزگە قىزىل ارميا اتىنان العىس ايتامىن», دەلىنگەن. «پراۆدا», «يزۆەستيا», «كراسنايا زۆەزدا» سەكىلدى وداقتىق باسىلىمدار قارا قازاقتىڭ جانقيارلىق ەڭبەگى جايلى تولعانا جازىپ, ونىڭ مول ءونىم الۋ سىرىن تالداپ-تاپتىشتەپ, جۇرتتىڭ كوزىن بۇرىن بولماعان ءبىر كەرەمەتكە جەتكىزدى.
1946 جىلى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلىپ, 1949 جىلى العاشقى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ التىن جۇلدىزىن تاقتى. وسىنىڭ ءبارى دە ونىڭ بولمىسىنا اسەر ەتپەدى. ول كەۋدەسىن كەرىپ جۇرگەندى قالامايتىن جان ەدى. ونىڭ بۇل كىرپياز بولمىسىنا ەل باسشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ كوزى جەتىپ, قايران قالدى, ديقاننىڭ تۋراشىلدىعىنا ءتانتى بولدى.
ىبىراي جاقاەۆتىڭ ەڭبەك جولى ەل اعاسى د.قوناەۆپەن تىعىز بايلانىستى. 1947 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ تورالقا مۇشەسى رەتىندە تورگە قولتىقتاپ شىعارعان جۇماباي شاياحمەتوۆتەن كەيىن ديقاندى ءبىرتۋار ەڭبەك ادامى دەپ ءبىلىپ, اكەسىندەي قۇرمەتتەگەن دىنمۇحامەد قوناەۆ ەدى. قوناەۆپەن كەزدەسكەن تۇستا ىبىراي تۋرالى سۇراعانىم بار. «مەن ىبەكەڭدى جەتپىسىندە ەكىنشى التىن جۇلدىزعا ۇسىنىپ ەدىم, كۇڭكىل كوپ بولدى, – دەپ قىسقا قايىردى ديمەكەڭ. – سەكسەن جىلدىعىندا ۇسىنعاندا ساياسي بيۋرودا: «ەگەر قازاقستان ۋكراينا سەكىلدى كۇرىشتەن مول ءونىم السىن دەسەڭىزدەر, ىبىراي جاقاەۆقا ەكىنشى التىن جۇلدىز بەرىپ, كۇرىششىلەر قوزعالىسىن ورىستەتۋ كەرەك», دەپ ماسەلە قويدىم. باس حاتشى برەجنەۆ ىبەكەڭدى قازاقستاندا جۇرگەن كەزىنەن بىلەتىنىن ايتتى, ونداي ادامدار سيرەك دەپ باعا بەردى, ول قولداعان سوڭ باسقالار دا قول كوتەردى». سوندا 1971 جىلى ەكىنشى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن الۋىنا بايلانىستى كولحوز كلۋبىندا وتكەن سالتاناتتا, وزىنە ءسوز بەرگەندە: «ءبىر رەت بەردىڭدەر عوي, ەكىنشى رەت نە كەرەگى بار ەدى, ونان دا مىنا وتىرعان كەتپەنشى قىز-كەلىنشەكتەرگە بەرمەدىڭدەر مە؟» دەپ ول زالدى نۇسقاعان كورىنەدى. ول قول شوشايتقان قاتاردا وتىرعان شىرىنكۇل قازانباەۆا, ۇلبالا التايباەۆا, جاس مەحانيزاتور جادىرا تاسپامبەتوۆا كەيىن ەڭبەك ەرى اتاندى. بۇل دا ۇمىتىلماس ءسات, الىگە دەيىن ايتىلىپ جۇرگەن اۋىزداعى ءسوز بولىپ قالدى.
تىرشىلىكتە ىبەكەڭ مەن ديمەكەڭنىڭ اراسى اجىراعان جوق. مەڭلىاحمەت اقساقال دۇنيەدەن قايتقاندا قارا شاڭىراعىنا كەلىپ كوڭىل ايتتى. سوندا ديمەكەڭ اكەسىنىڭ كوزىندەي كورەتىن قۇراندى قۇرمەتپەن سىيلادى.
ديمەكەڭ زەينەتكە شىققان سوڭ «قوناەۆ جانە جاقاەۆ» دەپ تاقىرىپ قويعان قولجازبامدى كورسەتىپ الايىن دەپ ول كىسىنىڭ ۇيىنە كەلدىم. مەن وقىدىم, ول كىسى تىڭداپ, قوسارىن قوسىپ وتىردى. زەردەسى قانداي تەرەڭ, سەكسەننەن اسسا دا ءومىردىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن ۇمىتپاپتى. قىزىلوردادان كسرو جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بوپ سايلانعان تۇسقا كەلگەندە: «ول كەزدە مەنىڭ قاسىمدا اۆتوترانسپورت ءمينيسترى گونچاروۆ بولعان. قىزىلوردا – جەزقازعان تاس جولىن سالۋعا امانات الدىم جانە ورىندادىم», دەگەندەي تولىقتىرۋلار كوپ-اق بولدى. ءبىر كۇن وقىپ, ەكىنشى كۇنى سوڭعى نۇسقاسىن كورسەتكەنىمدە: «ەندى دوبرو دەيىك. بىراق, تاقىرىبىن «جاقاەۆ جانە قوناەۆ» دەپ ىبەكەڭدى العا شىعار. ول كىسى مەنىڭ اكەممەن قاتار عوي», دەپ سوڭعى وزگەرتۋىن جاسادى. ەسىكتەن تاڭ قالىپ شىقتىم. ەكى بولمىستىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقساستىعىنا تاڭ قالدىم.
ىبىراي سوزگە ساراڭ ەدى, بىراق ايتسا كەسىپ ايتاتىن. ايتقان ءسوزى ىسكە اسىپ, ەل جادىندا قالاتىن. 1970 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ بالقاش اۋدانى كۇرىش ەگىپ, اقدالا القابىن يگەرۋدى باستادى. ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.قوناەۆ: «جاقاەۆتى شاقىرىپ, توپىراعىن كورسەتىڭىزدەر», دەپ الدىن-الا نۇسقاۋ بەردى. ديقاننىڭ مىڭ شاقىرىم جەردەن ات ارىتىپ كەلگەندە توپىراق ۋىستاپ تۇرىپ ايتقانى «سۋى ءمولدىر ەكەن», دەگەن جالعىز اۋىز ءسوز بولدى. مۇنى ەستىگەن قوناەۆ كۇرىش ماماندارىن شاقىرىپ: «سۋى ءمولدىر بولسا نە بولادى؟» دەگەندە: «كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ىشەدى», دەگەن ماتەل تىكەلەي سۋعا بايلانىستى ايتىلعان, – دەپتى ءبىر اكادەميك. – لاي سۋ كۇرىشتىڭ قۇلاعىنا كىرىپ كەتىپ ساڭىراۋ بوپ قالادى دا, كۇرمەك قاپتاپ كەتەدى. تازا سۋ كۇرمەككە جول بەرمەيدى». «وندا ءىستى باستاڭدار» دەپتى ەلاعاسى. اقدالا القابى وسىلايشا يگەرىلىپ, جەتىسۋ جۇرتى كۇرىش داقىلىمەن وسىلاي بەتپە-بەت جۇزدەستى.
ول بەي-بەرەكەت باسقوسۋلارعا بارۋعا ق ۇلىقسىز بولاتىن. 1973 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن «ادەبيەتتەگى ەڭبەك ادامىنىڭ بەينەسى» دەگەن تاقىرىپتا پلەنۋم وتكەن. سوندا ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى ىبىراي جاقاەۆ پەن جازىلبەك قۋانىشباەۆ ارنايى شاقىرىلىپ, توردە قاتار وتىردى. اۋەلى ىبىرايعا ءسوز بەرىلدى. «ديقانعا كەتپەن كەرەك, جازۋشىعا قالام كەرەك. وسى ەكەۋىنە اباي بولايىق», دەپ مىنبەدەن ءتۇسىپ كەتتى. وسى ءسوزدى جازۋشىلار كوپكە دەيىن ايتىپ ءجۇردى. ولار ءوزارا باسقوسقاندا: «وزىڭە نە كەرەك ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟» دەپ ءازىل-شىنى ارالاس ءبىر-ءبىرىنىڭ بەتىنە قارايتىن. سول جولى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ ىبىرايدى العاش كورۋى ەكەن. كەيىپكەرىن پويىزعا قولتىقتاپ شىعارىپ سالدى. «ديقان تۋرالى حيكايا» دەپ اتالعان شىعارماسىنداعى ءوزى كورمەي سومداعان كەيىپكەرىنە كەتكەنشە تاڭعالا قارادى.
ىبىراي ازىلگە جوق ادام ەدى. ونىڭ ءبىر ايتارى بار, قارا ءسوزدىڭ قادىرىن تۇسىرمەيتىن, بىراق ءتىل جالداپ بىرەۋدى الداي المايتىن. توقسانعا تولاردا قوساعىنان ايىرىلىپ, جامبىلداعى ءىنىسى جازىلبەك قۋانىشباەۆ كوڭىل ايتىپ كەلىپ, قايتارىندا ءسوزىنىڭ سوڭىن ازىلگە شاپتىرىپ, تەتەلەس اعاسىن جۇباتىپتى. «ىبەكە, قامىقپاڭىز, ءالى-اق اياقتاندىرامىز», دەپ قولىن يىعىنا سالسا, كىرپىگىن ءجيى-ءجيى قاققان ول: «جانىڭ اشىسا, ەكى قاتىنىڭنىڭ بىرەۋىن بەرمەيسىڭ بە؟!» دەگەندە, ءىنىسى جىمىڭداپ كۇلە بەرىپتى, دەيدى. ول ءسوز مايىن تامىزعان اڭگىمەشىل ەمەس, بىراق ۇرىمتال تۇستا تاپ باسىپ, قالت جىبەرمەيتىن. ءبىر اۋىز سوزبەن توسىلدىرىپ قويعان كەزدەرىن اركىم ءار جەردە ايتىپ وتىرادى. كوكپ ءححىىى سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىسىپ, كرەملدىڭ كەڭ سارايىندا كۇنۇزاق تىك شانشىلىپ وتىرىپ شارشاعان ديقان الىستاعى اۋىلىن, ۇستاۋسىز قالعان قارا كەتپەنىن ويلاپ, قوناقۇيگە قۇر سۇلدەرى كەلگەن بەتتە قاسىنداعى قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆكە: «ءشاي قوي», دەيدى ەكەن. وزاعاڭنىڭ مىنەزى تىك ءارى كۇيەۋلىگى بار, ءبىر كۇنى: «نەگە ءشاي ىشە بەرەسىڭ؟» دەسەم: «ماسكەۋدىڭ سۋىن اياپ وتىرسىڭ با؟!» دەگەندە, ساسىپ قالدىم» دەپ جىميعانى بار.
ول – ديقان رەتىندە كۇرىش پەن كۇرمەكتىڭ ايىرماسىنا قاتتى ءمان بەرگەن جان. دەليدەگى كۇرىش تۇقىمىن سۇرىپتاۋ ورتالىعىندا وسى ءبىر باعالى داقىلدىڭ جەر بەتىندەگى ون ەكى مىڭنان اسا سورتى ساقتالعان. ولاردىڭ اراسىندا الپىس كۇندە جانە التى ايدا پىسەتىن سورتتار بار. سونىڭ ىشىندە ونىمدىلىگىمەن الەمدىك رەكوردتىق سورت دەپ ەرەكشە تانىلعان «قازاقى سالىنىڭ» ورنى بيىك تۇعىردا. بۇل – ىبىراي وسىرگەن كۇرىش, ءتول تاجىريبەسىمەن ومىرگە كەلگەن وسكىن. سىر توپىراعىنان جارالعان كۇمىس ءدان كۇرىش اتاسى – دەليدىڭ تورىندە ماڭگى ساقتالادى.
كۇرىش باردا ىبىراي اتى وشپەيدى. ويتكەنى, ول وزىنە ۇستاز تۇتقان ۇلتى كورەي كيم-مان-سامنان كەيىن كۇرىشتىڭ اتىن شىعارىپ, الاقانىمەن ايالاپ, بالاشا ماپەلەگەن ادام. ءومىردىڭ دە كۇرىشى مەن كۇرمەگىنە ىشتەن تىنىپ قاراپ, ادامداردىڭ ءىس-ارەكەتىنە ايىرما جاساپ وتىراتىن ابىز ەدى.
قازاق ءتىلىنىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن شىققان ەڭ جاڭا تۇسىندىرمە سوزدىگىندە كۇرىش پەن كۇرمەك ءسوزى قاتار تۇر. كۇرىش سۋدا وسەتىن داقىل بولسا, كۇرمەكتى كۇرىش اراسىندا وسەتىن ارامشوپ جانە سونىڭ ءدانى دەگەن انىقتاما بەرىلىپتى. «كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ىشەدى», دەگەن اتام قازاقتىڭ ماتەلى اركىمنىڭ جۇرەك قورجىنىندا, ول – ءومىردىڭ بەينەسى. ىبىراي بولسا كۇرىش پەن كۇرمەكتى تارازى باسىنا تەڭ سالىپ, سارابدال ساليقامەن سالماعىن سارالاعان زەردە يەسى ەدى. ءمىنىس اتىنىڭ موينىنا كۇرىشكە وبال بولادى دەپ, كۇرمەك تولى دوربا ىلەتىن. بۇل – ەڭكەيىپ, ەڭبەكپەن وسىرگەن پەرزەنتىندەي اق كۇرىشكە دەگەن قۇرمەت. ول ومىردە ەرىنبەگەن ادامداردى ارداقتاپ ءوتتى, ادامدى الالاۋدى بىلمەدى, ەڭبەك ەتكەننىڭ ەڭسەسى بيىك دەپ ءبىلدى. كەلىپ-كەتىپ تۇراتىن اقىن ءىنىسى ءابدىلدا تاجىباەۆتى شىن جاقسى كوردى, ەكەۋىنىڭ ناعاشىلى-جيەن بوپ سوزدەرى جاراستى. اقىن سەكسەنىندە «اعاتاي!» دەپ جىر ارنادى.
اعاتاي!
نە دەگەن مۇنشا ءتوزىمدى ەڭ,
كورمەدىك بىردە كولەڭكە, قايعى كوزىڭنەن.
ورتايعان سىردىڭ اعىنىن كەيدە جەتەكتەپ
شىقتىڭ-اۋ الىپ شولدەگەن جەرگە وزىڭمەن... – دەپ, ەكىنشى التىن جۇلدىزدى تاققان سالتاناتتا ولەڭ وقىپ, باسىن ءيدى.
ىبىراي اۋىلىنا كەلگەن ۆەتنامدىقتار رەكورد جاساعان جەردىڭ توپىراعىن قالتاعا ساپ ەلىنە الىپ قايتىپتى. بۇعان سول كەزدەگى كولحوز ءتوراعاسى مۇحيت سمايىلوۆ كۋا. ولار كيەلى توپىراقتى ءوز مۇراجايلارىنا قويماقشى. توپىراققا تاعزىم دەگەن وسى. ۆەتنام, ءۇندى ەلدەرى قارا شالدىڭ باسقان توپىراعىن قادىر تۇتسا, قايران ەلى – قالىڭ قازاعىنا ونىڭ جانكەشتى ءتوزىمى ءومىر ساباعىنداي تاعىلىم. ىبىرايدى بارلىق ازاپتى شاقتاردان الىپ شىققان – ءتوزىمى. ونىڭ قايىستاي قاتتى توزىمىنە قارا كەتپەنى سەرىك بولدى. قاشان بولماسىن كىسى تاڭعالارلىق ءتوزىمى مەن قايىڭ ساپتى كەتپەنى قابات ايتىلادى. ول تۋرالى از جازىلعان جوق. ادام ءتوزىمى تۋرالى اقيقاتتان تۋعان اڭىزدىڭ دا كەيىنگىلەرگە عيبراتى بولار.
قۋاندىق تۇمەنباي, جازۋشى. الماتى.
