كەمەلدىك جانە كەمەڭگەرلىك

قاي ەلدە بولسا دا زامانا جۇگىن تۇسىنە ءبىلىپ, ونى كوتەرە الاتىن, تاۋەكەلى مول ازاماتقا, دارا تۇلعاعا سۇرانىس ەرەكشە بولاتىنى تاريحتان بەلگىلى. ولارعا ءتان تەرەڭ وي, كەمەل اقىل, بيىك رۋح, قايرات پەن قابىلەت ءتۇرلى تاريحي سىناقتان شىعۋدىڭ قيسىنىن تاۋىپ, ەلىن ورگە سۇيرەۋگە جول اشقان. ۇلىبريتانيادا – ولي­ۆەر كرومۆەل, ءۇندىستاندا – دجا­­ۆاحارلال نەرۋ, تۇركيادا – مۇستافا كەمال اتاتۇرىك, سينگا­پۋردا – لي كۋان يۋ, مالايزيادا ماحاتحير موحاماد ەلدەرىنىڭ جاڭا جولىنىڭ كوشىن باستاعان دارا تۇلعالار بولدى. سونداي زاڭعار تۇلعالاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى, جەكە-دارا ءبىتىم-بولمىسىمەن, بولەك تابيعاتىمەن الەمدى مويىنداتقان ساياساتكەر, كوشباسشى – ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى دا­مۋىنىڭ وزىندىك مودەلى تۋرالى ەلباسى بىلاي دەگەن ەدى: «ءبىز ءبىر رەت تاڭداپ, سودان بەرى ودان تايماعان ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق دامۋ جولىمەن كەلەمىز. الەمدىك تاجىريبەنى ساراپتاي جانە زەرتتەي وتىرىپ, ءبىز ەۆوليۋتسيا جولىن تاڭدادىق. ءبىز دەموكراتيانىڭ جەدەل, اسىرەسە سىرتتان ەنگىزىلۋىنە قارسىمىز. ءبىز ەشكىمگە دە ەلىك­تەۋگە تىرىسپايمىز, ءبىزدىڭ مەملە­كەتىمىزگە, ءبىزدىڭ حالقىمىزعا كەرە­گىن جاساپ جاتىرمىز. جانە بۇل قولىمىزدان كەلىپ جاتىر». نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاڭداپ العان بۇل بايىپتى باعىت قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق باع­دارعا اينالدى. جاقىندا قابىلدانعان قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى دەكلاراتسياسى اسا ماڭىزدى ساياسي ءارى تاريحي قۇجات بولدى. وندا ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاساعان ەرەن ەڭبەكتەرى, تاۋەلسىز قازاق­ستاندى قۇرۋداعى تاريحي ميسسيا­نى اسا ءساتتى ورىنداپ شىققانى ەرەكشە اتالادى. تۇڭعىش پرەزي­دەنتىمىزدىڭ باسشىلىعىمەن ەگەمەن ەلىمىز قارقىندى دامىپ, ماڭگىلىك ەل يدەياسى اياسىندا زور ساياسي-ەكونوميكالىق تابىستارعا جەتىپ وتىرعانى باياندالادى. ەلباسىمىز جەرىمىزدىڭ تۇتاس­تىعىن ساقتاي وتىرىپ, ەلدىڭ ىرگەسىن سوكپەي, تاتۋلىق پەن بىرلىكتى, دوستىق پەن سىيلاستىقتى تۋ ەتىپ كوتەرىپ, تاۋەلسىزدىگى باياندى, جاسامپاز قازاقستان مەملەكەتىن قۇرا ءبىلدى. سوندىقتان سوقتىقپالى, سوقپاقسىز كەزدە تىڭنان تۇرەن سالىپ, وزىنە سەنىم ارتقان جۇرتىن وركەنيەتكە جەتەلەگەن, الەۋەتتى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسقان پرەزيدەنتتىڭ ورنى ەرەكشە. ەل تاريحىن ايگىلى تۇلعالار ارقىلى تانۋ مۇمكىندىگى تاۋەلسىزدىك جەمىستەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز. راس, تاريحي دامۋعا حا­لىق بولمىسى نەگىز بولادى, جە­كە تۇلعانىڭ ءوزى حالىقتىڭ ارا­سىنان شىعادى. قازاقستانعا تاۋەلسىزدىك الىپ بەرۋ جانە ونى ءارى قاراي دامىتۋ ەلباسىمىزعا وڭايعا سوقپادى. ويتكەنى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ بايان­دى بولۋى مەن بولاشاقتىڭ كەمەلدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جو­لىن­داعى ارتىلار جۇكتى ابىروي­مەن كوتەرۋ, حالىق سەنىمىن اق­تاۋ, تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋ, قا­زاقستاندى الەمدىك قاۋىم­داس­تىقتاعى تەرەزەسى تەڭ ەلدەر قا­تا­رىنا قوسۋ باتىل شەشىمدەر قابىل­داۋدى قاجەت ەتتى. ءوز زامانىندا تارىداي شاشىلعان قازاق رۋلارىن ءبىر تۋدىڭ استىنا جيناعان ابىلاي حاننىڭ قىزمەتى قانداي بولسا, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋدا ەلباسىمىزدىڭ ەڭبەگى دە سوعان پارا-پار بولاتىن. بۇل تۋرالى ەلبا­سىمىزدىڭ ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىعىندا ايتقان مىنا سوزدەرى دالەل: «ابىلاي, كەرەي مەن جانىبەك حاندار تىككەن قازاق ورداسىن ەڭسەلى ەل ەتۋ ىسىنە سانالى عۇمىرىن ارنادى. ونىڭ قازاق حالقىنىڭ تۇعىرى بەرىك, جۇلدىزى جارىق ەل بولۋىن اڭساپ, وسى قاسيەتتى ماقساتقا جەتۋ جولىندا نايزانىڭ ۇشىن عانا ەمەس, ديپلوماتيانىڭ كۇشىن دە جۇمساعان زامانىنىڭ اسا كورنەكتى حانى بولعانىنا تاريح كۋا... ايبارلى ابىلاي اڭسا­عان اسقاق ارمانعا, ۇلى مۇ­راتقا بۇگىنگى ۇرپاق جەتتى. بايتاق ولكەمىزدىڭ شەكاراسىن زامان تالابىنا ساي حالىقارالىق نور­مالار­مەن بەكىتىپ, الەمدىك قاۋ­ىم­­داستىقتى مويىنداتتىق. سول ارقىلى كور­شىلەرىمىزبەن ءماڭ­گىلىك دوستىققا, ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني بايلانىستارعا نەگىز قا­لادىق. بۇل كۇندە ەشقانداي ەلدىڭ قازاق جەرىنە قاتىستى داۋى جوق. ەڭ باس­تىسى, ءبىز بابالار امانات ەتكەن كيەلى جەرىمىزدە قۇرعان مەم­لەكەتىمىزدە ىنتىماعىمىزدى ساق­تاي بىلدىك. سونىڭ ارقاسىندا بەرە­كەلى بىرلىگىمىز تورتكۇل دۇنيەگە ءمالىم بولدى. ەسىلدىڭ بويىنا ەل قوندىرىپ, ەڭسەلى وردامىزدى ورناتتىق. ارقا توسىنە اسەم استانا سالىپ, الەمگە قازاقستان دەگەن ابىرويلى مەملەكەت رەتىندە تانىلدىق. قازىرگى جاسامپاز قازاقستان ىرگەسى بەرىك, ىنتىماعى مىعىم, ءتورت قۇ­بىلاسىن تەگىس مويىنداتقان ءتاۋ­ەل­سىز مەملەكەتكە اينالدى. ەگەمەن قازاقستاننىڭ مەملە­كەتتىك تەتىكتەرى وركەنيەتتى ەلدەر­دىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن پايدالانا وتىرىپ, وتپەلى كەزەڭنىڭ ەرەك­شەلىكتەرى مەن ساياسي, ۇلتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى قالىپ­تاسىپ قۇرىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەت باسشىلىعىنا كەلگەن العاشقى ساتتەن باستاپ حالىقارالىق جانە ۇلتارالىق ماسەلەلەر شيەلەنىسىنىڭ شەشۋىن اسىعىستىققا سالماي, ۋاقىتتىڭ تالابىنا, قازاقستاندىق جولدىڭ ەرەكشەلىگىنە ۇيلەستىرە, جان-جاقتى مۇددەلەردىڭ ءتۇيىسۋ نۇكتەسىن تابا بىلۋدەگى دارالىعىمەن بىردەن الەم نازارىن اۋداردى. 80-جىل­داردىڭ اياعى مەن 90-جىل­داردىڭ باسى بۇرىنعى وداق قۇرا­مىنداعى ەلدەردىڭ ازاتتىققا ۇمتىلعان ۋاقىتى ەدى. ول زامان قازىرگى پوست­كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى باسقا دا ەلدەر سياقتى, قازاقستان ءۇشىن دە ۇلكەن بەتبۇرىستاردىڭ باستاۋى بولدى. جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىنا قايتا قۇرۋ جانە قوعام­دىق جاڭعىرۋ ءتارىزدى يدەيالار سىڭە باستاعان ساتتە حالىق مۇن­داي جۇمىستى ىستەي الاتىن كوشباس­شىسىن ءدال تانىدى. 1991 جىلى 1 جەلتوقساندا قازاقستاندىقتار دەموكراتيالىق, وركەنيەتتىك جولمەن تۇڭعىش رەت پرەزيدەنت سايلادى. بۇل قازاق تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا بولاتىن. سول كۇنى بايتاق ەلىمىزدەگى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە حالىق جاپپاي ەرەكشە ۇمىتپەن اعىلىپ, سايلاۋعا قاتىسقانداردىڭ 98,78 پايىزى ن.ءا.نازارباەۆتى جاقتاپ داۋىس بەردى. حالىق ىقىلاسىنا بولەنگەن ن.ءا.نازارباەۆ كەمەل كەلەشەككە باتىل قادامدار جاساپ, سارابدال ساياسات جۇرگىزىپ, ەلدىڭ ءاردايىم بيىك اسۋلاردى باعىندىرۋىنىڭ باسىندا تۇردى. 1991 جىلعى 10 جەلتوقساندا رەسپۋبليكا جوعار­عى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا ول جاساعان ۇسىنىستىڭ نەگىزىندە قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋب­ليكاسى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى دەپ وزگەرتىلدى. ءدال سول كۇنى الماتىدا پرەزيدەنتتى ۇلىق­تاۋ ءراسىمى ءوتتى. 1991 جىلعى 16 جەل­توقساندا رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ جەتىنشى سەسسياسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسىلايشا الەم كارتاسىندا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى اتتى جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى. 1991 جىلى 17 جەلتوقساندا الماتىداعى رەسپۋب­ليكا الاڭىندا وتكەن جيىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىزدىڭ بارىمىزگە ارتار مىندەتى مول. ەندى ەڭسەلى ەل بولۋدىڭ جولىنا شىنداپ ءتۇسۋىمىز كەرەك. اۋلە­تىمىزدىڭ اسۋى دا, داۋلەتىمىزدىڭ تاسۋى دا ءوز قولىمىزدا. كەڭ-بايتاق جەرىمىزدىڭ بايلىعى وسى دالانىڭ تۇپكىلىكتى حالقىنا دا, تاعدىر قوسىپ, بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنە دە جەتەدى. تاريح كوشى ۇزاق. اسىقساق تا اپتىقپايىق. قازاق­ستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ جۇلدىزى جوعارى بولاتىنىنا, تۋعان ەلىمىزدە داۋلەتتى دە ساۋلەتتى ءومىر ورنايتىنىنا كامىل سەنەمىن», دەپ ايتقان ءسوزىنىڭ بۇگىنگى كۇنى شىند­ىققا اينالعانىن كورىپ وتىرمىز. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ 1991 جىلعى تامىزدىڭ 29-ىنداعى «سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» جارلىعى بۇگىندە دۇنيە جۇزىنە ءمالىم تاريحي فاكتىگە جانە ءبىزدىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ ءما­نىنە اينالدى. ەلباسى وسىلايشا ەل تاۋەل­سىزدىگىنىڭ العاشقى جىل­دارى­نان-اق, ايماقتاعى جانە الەم­دەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە اسا ىقىلاستى ەكەنىن ايقىن ءارى ناقتى ىسىمەن ءبىلدىردى. وسىنداي قادام­دارى ءۇشىن ەلباسىن جانە قازاق­ستاندى بۇگىندە بارشا الەم قۇر­مەتتەيدى. قازاقستاندىقتاردىڭ بەرىك قولداۋىنا ارقا سۇيەپ, حالقىنىڭ جاسامپازدىق كۇش-قۋاتىنا كامىل سەنگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت تەڭدەسسىز ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردى تابىستى جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتە ءبىلدى. جاڭا استانانى تۇرعىزۋ باستا­ماسى مەن ونى اقيقاتقا اي­نالدى­رۋى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مو­دەرني­زاتسيالىق جوباسىنىڭ باس­تى تابىسىنىڭ سيمۆولى رەتىندە ورنىق­تى. قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسى شىن مانىندە, جاڭا ءداۋىردىڭ قالاسى بولىپ, ەلدىڭ وتكەنىنەن بو­لاشاققا, جاڭا داۋىرگە اۋىسۋىنىڭ ءىرى قۇبىلىسى سانالادى. ن.ءا.نازارباەۆ ساياساتقا الىپ كەلگەن بىرقاتار ءپرينتسيپتى جاڭا­لىقتاردىڭ ءبىرى – پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋلارى. جالپى, جولداۋلار باسقا ەلدەردە دە قولدانىلادى, بىراق ولار ادەتتە مىندەتتەردىڭ بەلگىلى ءبىر شەڭبەرىنەن اسپايدى دا, جوعارى زاڭدى ورگانعا عانا باعىتتالادى. ال قازاقستاندا مەملەكەت باسشى­سىنىڭ جولداۋلارى بۇكىل حالىققا ارنالىپ, وندا بۇكىل ەلدىڭ الدىندا مىندەتتەر قويىلادى جانە ەلدىڭ جان-جاقتى دامۋىنىڭ كەلەر جىلعا, ودان دا ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان نەگىزگى باسىمدىقتارى مەن جوسپارلارى ايقىندالادى. ءاربىر ازاماتتىڭ ءومىرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋ, جاستارعا قولداۋ كورسەتۋ – بۇل جايتتاردىڭ بار­لىعى پرەزيدەنتتىڭ حالىققا ءار جولداۋىندا كورىنىس تابادى. مەملەكەتتىڭ دامۋى قاي باعىتتا ءوربيتىنىن ايقىن ۇعىنا وتىرىپ, قازاقستاندىقتار بولاشاققا سەنىم­مەن قارايدى جانە ءوز ءومىرىن ءساتتى جوسپارلاي الادى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ الەۋ­مەتتىك تۇرعى­دان باعدارلانعان نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تۇجى­رىمداماسىن جاسادى. ونىڭ جۇزەگە اسىرعان ەكونو­ميكالىق ۇلگىسى الەمدىك داع­دارىس كەزەڭىندە ەڭ ءتيىمدى بولدى. مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق اۋقىم­داعى ساياساتكەر رەتىندە داع­دارىستىڭ قاينارلارىن زەرتتەپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار, بارلىق دەڭگەيدە ونى ىعىستىرۋدىڭ جۇيەلىك شارالارىن ۇسىندى. قازاقستاننىڭ دامۋىنا الەمدىك داعدارىستىڭ ىقپالىن ىرىقسىزداندىرىپ, قالىپتى ءوسۋ تراەكتورياسىنا دەرەۋ ورالۋعا العىشارتتار تۋدىردى. تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ زياتكەر ۇلتتى قالىپ­­تاستىرۋ باعىتى. جاڭا كوز­قاراستاعى قازاقستاندىقتاردى تاربيەلەۋ ادامزاتتىق كاپيتالدىڭ جاڭا دەڭگەيى – جاڭا ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋدىڭ باستى تەتىگى بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان ەلباسىنىڭ ساليقالى جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ ارقا­سىندا الەمنىڭ ەڭ قارقىندى دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا نىق قادام باستى. جاھاندىق ماسەلەلەردى تالقىعا ءتۇسىرىپ, جاس مەم­لەكە­تىمىزدىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتىپ, ابى­رويىن اسقاقتاتقان ەقىۇ سام­ميتى, استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, ينۆەستيتسيالىق فورۋم, دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونو­ميكالىق فورۋم, ت.ب. ءىرى باسقوسۋلاردىڭ قازاق جەرىندە ءوتۋى – تۇڭعىش پرە­زي­دەنتىمىز, الەمدىك سارا ساياساتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ۇلكەن بەدەلىنىڭ كورىنىسى ەكەندىگى داۋسىز. وسىنداي كوشەلى ىستەردىڭ جالعاسى ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋ بولىپ وتىر. ادامزات اقىل-ويىنىڭ تاما­شا تابىستارىنىڭ ءبىرى – بۇكىل­الەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن ۇيىم­داستىرۋدىڭ 160 جىلدان اس­تام تاريحىندا ورتالىق ازيا ايما­عى, ءتىپتى تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ەش­قايسىسىندا دا حالىقارالىق كورمە جالاۋى جەلبىرەپ كورگەن جوق. قازاقستان تاۋەلسىزدىگى مەن ەلباسى ەڭبەگىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز ۇشتاسىپ جاتقاندىعىن, ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن اجىراعىسىز ەگىز ۇعىم ەكەندىگىن تاريح الدىمىزعا تارتىپ وتىر. قازاق حالقىندا باعزى زامانداردان بەرى «جەرۇيىق» ۇعىمى قالىپ­تاسقان. «جەلماياسىنا ءمىنىپ, جەرۇيىعىن ىزدەگەن» اسان قاي­عىنىڭ يدەياسى حالقىمىزدىڭ عاسىر­­لار بويعى اڭساعان ارمانىنا ۇلاستى. بابالارىمىز ءتورت قۇبى­لاسى تەڭ, قازىعى بەرىك, مامىراجاي تىرشىلىگى بار مەملەكەت قۇرۋدى, ءىشى مەن سىرتى ءبۇتىن ماڭگىلىك ەل بولۋدى مۇرات ەتتى. بۇگىنگى جا­ھان­دانۋ داۋىرىندە ۇلتىمىزدىڭ بولا­شاعىنا قاتىستى ۇلى باعدار رەتىندە ەلىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرەتىن «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ جاريا ەتتى. بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى – باعزى بولمىسىمىزدىڭ, اسىل تۇرپا­تى­مىزدىڭ زاماناۋي قايتا جاڭعى­رۋىنىڭ, وزىق, قۋاتتى ەل بولىپ گۇلدەنۋىمىزدىڭ كەپىلى. وسى اقيقات ءبىزدىڭ بارشامىزدى ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە جولىندا ەلباسىنىڭ توڭىرەگىنە بىرىگىپ قىزمەت ەتۋگە جەتەلەيدى. ەتنوستار ىنتىماعى مەن دوستىعىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە مەملەكەتىمىز وركەندەپ, ىلگەرى باسىپ كەلەدى. قازاقستان حالقىنىڭ تاتۋلىعى – ءبىزدىڭ ەڭ باستى بايلى­عىمىزدىڭ ءبىرى. داريا قوجامجاروۆا, تاراز مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور